ပုဂံ
| ပုဂံ Pugam,Phukam | |
|---|---|
| မြန်မာနိုင်ငံရှိ မြို့များ | |
| Bagan | |
 ပုဂံရှိစေတီပုထိုးများ | |
  ပုဂံ | |
| ကိုဩဒိနိတ်: 21°10′N 94°52′E / 21.167°N 94.867°E | |
| နိုင်ငံ |  မြန်မာ |
| တိုင်းဒေသကြီး | မန္တလေး |
| ခရိုင် | ညောင်ဦး |
| လတ္တီကျု | (၂၁)ဒီဂရီ၊ (၁၀)မိနစ် |
| လောင်ဂျီကျု | (၉၄)ဒီဂရီ၊ (၅၂)မိနစ် |
| တည်ထောင်ချိန် | ၉ ရာစုနှောင်းပိုင်း |
| အချိန်ဇုန် | မြန်မာစံတော်ချိန် (UTC+ ၆ နာရီ ၃၀ မိနစ်) |
| ဝဘ်ဆိုက် | |
| ယူနက်စကို ကမ္ဘာ့အမွေအနှစ်နေရာ | |
| တည်နေရာ | မန္တလေးတိုင်းဒေသကြီး၊ မြန်မာနိုင်ငံ |
| ရွေးချယ်သည့် စံနှုန်း | (iii)(iv)(vi) |
| ရည်ညွှန်း | 1588 |
| စာရင်းသွင်းခြင်း | ၂၀၁၉ (၄၃ ကြိမ်မြောက် အစည်းအဝေး) |
| ဧရိယာ | ၅၀၀၅.၄၉ ဟက်တာ |
| Buffer zone | ၁၈၁၄၆.၈၃ ဟက်တာ |
ပုဂံ (ခေါ်) တမ္ပဒီပ (ပါဠိ: Tampu-dīpa; မြို့တော်ဟောင်း အမည်များ: အရိမဒ္ဒနပူရ၊ ပေါက္ကံ) သည် မြန်မာနိုင်ငံ၏ ပထမဆုံး ဧကရာဇ်နိုင်ငံ စတင်တည်ထောင်ရာ သမိုင်းဝင် ရှေးဟောင်း မြို့တော် တစ်ခုဖြစ်သည်။ မြန်မာတို့အတွက် အမျိုးသားရေး လက္ခဏာနှင့် ယဉ်ကျေးမှုဆိုင်ရာ မဏ္ဍိုင်တစ်ရပ် အဖြစ်လည်းကောင်း[၁]၊ အေဒီ ၉ ရာစုမှ ၁၃ ရာစုအတွင်း တည်ဆောက်ခဲ့သော စေတီပုထိုး၊ ဂူလိုဏ်ကျောင်းနှင့် သိမ်ကျောင်း ပရိဝုဏ်ပေါင်း ၃,၀၀၀ ကျော် ကျန်ရှိနေသည့် ကမ္ဘာ့အကြီးနီးပါး သာသနိက ဗိသုကာဆိုင်ရာ စုစည်းရာနေရာအဖြစ်လည်းကောင်း ထင်ရှားသည်[၂]။ ဧရာဝတီမြစ်အလယ်ပိုင်း အညာမြေပြန့်တွင် တည်ရှိပြီး၊ ခရီးသွားလုပ်ငန်းနှင့် ရှေးဟောင်းသုတေသနဆိုင်ရာ ကမ္ဘာ့အထင်ကရ နေရာတစ်ခု ဖြစ်သည်။
ပုဂံသည် အေဒီ ၁၁ ရာစုတွင် အနိရုဒ္ဓ အနော်ရထာမင်းစော လက်ထက်၌ ထေရဝါဒ ဗုဒ္ဓဘာသာ၊ စာပေနှင့် ဗိသုကာအနုပညာ အမြင့်မားဆုံး ထွန်းကားခဲ့သည့် ဗဟိုချက်ဖြစ်ခဲ့ပြီး၊ မြန်မာ့စာပေ၊ ဗိသုကာနှင့် အနုပညာတို့ ပေါင်းစည်း သန္ဓေတည်ခဲ့ရာ နေရာလည်း ဖြစ်သည်[၃]။ ၂၀၁၉ ခုနှစ်၊ ဇူလိုင်လ ၆ ရက်နေ့တွင် အာဇာဘိုင်ဂျန်နိုင်ငံ၊ ဘာကူမြို့၌ ကျင်းပခဲ့သော ၄၃ ကြိမ်မြောက် ကမ္ဘာ့အမွေအနှစ် ကော်မတီ ညီလာခံမှ ပုဂံရှေးဟောင်း ယဉ်ကျေးမှု ဒေသတစ်ခုလုံးအား ယူနက်စကို ကမ္ဘာ့အမွေအနှစ်နေရာ (UNESCO World Heritage Site) အဖြစ် တရားဝင် အသိအမှတ်ပြု သတ်မှတ်ခဲ့သည်[၄][၅]။
ဝေါဟာရရင်းမြစ်
[ပြင်ဆင်ရန်]“ပုဂံ” ဟူသော အမည်သည် သမိုင်းတစ်လျှောက် ဘာသာဗေဒ၊ ပထဝီဝင်နှင့် အိမ်နီးချင်း ယဉ်ကျေးမှုများ၏ လွှမ်းမိုးမှုတို့အပေါ် မူတည်၍ အမျိုးမျိုး ပြောင်းလဲ ရေးသား ခေါ်ဝေါ်ခြင်း ခံခဲ့ရသည့် ဒေသဆိုင်ရာနှင့် မြို့ပြဆိုင်ရာ အမည် တစ်ခု ဖြစ်သည်။ ပုဂံ၏ မိမိတို့ကိုယ်မိမိ ခေါ်ဝေါ်ခဲ့သည့် မူလ သမိုင်းဝင် အမည်မှာ "ပေါက္ကံ" သို့မဟုတ် "ပေါက္ကာရာမ" ဖြစ်ပြီး၊ ၁၁ ရာစုနှင့် ၁၂ ရာစု ပုဂံခေတ် ကျောက်စာများတွင် "ပုဂံ" ဟူသော စကားလုံးကို "ပုကံ" (Pukam) ဟု အစောဆုံး ရေးထိုးခဲ့ကြသည်။[၆] ဤဝေါဟာရ၏ အဓိပ္ပာယ် ရင်းမြစ်နှင့် ပတ်သက်၍ ပါဠိစကား "ပေါက္ကါရာမ" (ကြာကန်အပေါင်းဖြင့် သာယာသောမြို့) ဟူသော ဘွဲ့အမည်မှ ဆင်းသက်လာသည်ဟူသော ရာဇဝင်ဆိုင်ရာ ယူဆချက်နှင့် ရှေးဦး တိဗက်-ဗမာအုပ်စု သို့မဟုတ် ပျူစကားမှ ဆင်းသက်လာပြီး "မြို့တော်" သို့မဟုတ် "အခြေချရာနေရာ" ဟု အဓိပ္ပာယ်ရသည့် ဒေသန္တရ ဝေါဟာရမှ ရွေ့လျောလာခြင်းဖြစ်သည်ဟူသော ခေတ်သစ် ဘာသာဗေဒဆိုင်ရာ ယူဆချက်များ ရှိကြသည်။[၇]
အိမ်နီးချင်း ယဉ်ကျေးမှုများနှင့် ပြင်ပ မှတ်တမ်းများတွင် ပုဂံကို သမိုင်းဝင် အမည်အမျိုးမျိုးဖြင့် ဖော်ပြခဲ့ကြသည်။ ပုဂံခေတ် မွန်ကျောက်စာများတွင် "ပေါက္ကံ" ဟု ရေးသားခဲ့ပြီး၊ တရုတ် သမိုင်းမှတ်တမ်းများ (ဥပမာ- စုန့်မင်းဆက်နှင့် မွန်ဂို-ယွမ်မင်းဆက် မှတ်တမ်းများ) တွင် ပုဂံနိုင်ငံနှင့် ၎င်း၏ ဗဟိုဒေသကို "ဖုကမ်း" သို့မဟုတ် "ဖုကန်" (တရုတ်: 蒲甘; ပင်းယင်း: Púgān) ဟု သမိုင်းတစ်လျှောက် မှတ်တမ်းတင်ခဲ့ကြသည်။[၈] အာရပ်နှင့် ပါရှား ကုန်သည်များ၏ မှတ်တမ်းများတွင်မူ "ဗကန်" (Baqan) ဟု သုံးစွဲခဲ့ကြပြီး၊ ၁၃ ရာစု အီတလီ ခရီးသွား မာကိုပိုလို (Marco Polo) ၏ မှတ်တမ်းများတွင် ပုဂံနေပြည်တော်ကို "မီယန်" (မြန်) သို့မဟုတ် "ပေါက္ကံနိုင်ငံ" ဟု ညွှန်းဆိုခဲ့သည်။[၉] အနောက်နိုင်ငံသားများနှင့် ဗြိတိသျှ ကိုလိုနီခေတ် မှတ်တမ်းများတွင်မူ "Pagan" ဟု စာလုံးပေါင်း သုံးစွဲခဲ့ကြပြီး၊ ခေတ်သစ်တွင် မူလအသံထွက်နှင့် နီးစပ်သော "Bagan" ဟု အက္ခရာဖလှယ်၍ တရားဝင် ပြောင်းလဲ အသုံးပြုလျက် ရှိသည်။[၁၀]
တည်နေရာ
[ပြင်ဆင်ရန်]ပုဂံမြို့ သည် မြန်မာနိုင်ငံ အလယ်ပိုင်း၊ မန္တလေးတိုင်းဒေသကြီး၊ ညောင်ဦးခရိုင်၊ ညောင်ဦးမြို့နယ် အတွင်း၌ တည်ရှိသော သမိုင်းဝင် ရှေးဟောင်း မြို့တစ်မြို့ ဖြစ်သည်။ ပုဂံသည် ဧရာဝတီမြစ်၏ အရှေ့ဘက် ကမ်းပါးပေါ်တွင် တည်ရှိပြီး မန္တလေးမြို့၏ အနောက်တောင်ဘက် ကုန်းတွင်းပိုင်း ခြောက်သွေ့ပြီး မိုးနည်းပါးသည့် မိုးကွယ်ဒေသ တွင် ပါဝင်သည်။[၁၀]
ပုဂံ ရှေးဟောင်းယဉ်ကျေးမှု နယ်မြေသည် မြေဧရိယာအားဖြင့် ၄၂ စတုရန်းကီလိုမီတာ (၁၆ စတုရန်းမိုင်) ခန့် ကျယ်ဝန်းပြီး၊ ပုဂံမြို့ဟောင်း (Old Bagan)၊ ညောင်ဦးမြို့ နှင့် ပုဂံမြို့သစ် (New Bagan) စသည့် အစိတ်အပိုင်းများဖြင့် ဖွဲ့စည်းထားသည်။ ပုဂံ၏ အရှေ့ဘက်တွင် တူမတ်တောင် နှင့် တန့်ကြည့်တောင် (မြစ်တစ်ဖက်ကမ်း)၊ တောင်ဘက်တွင် မကွေးတိုင်းဒေသကြီး နယ်နိမိတ်တို့နှင့် ထိစပ်လျက်ရှိသည်။[၁၁]
(သရပါတံခါးအနီး)
သမိုင်းကြောင်း
[ပြင်ဆင်ရန်]ပုဂံမြို့ သမိုင်းတွင် ရှေးဟောင်း မြန်မာ ရာဇဝင်ကျမ်းများ၌ ဖော်ပြပါရှိသော ဒဏ္ဍာရီလာ အချက်အလက်များနှင့် ခေတ်သစ် သမိုင်း၊ ဘာသာဗေဒ၊ သုတေသနနှင့် ရှေးဟောင်းသုတေသန အထောက်အထားများဟူ၍ သမိုင်းအမြင် နှစ်မျိုး အပြိုင် တည်ရှိသည်။
မှန်နန်းရာဇဝင် အပါအဝင် မြန်မာ ရာဇဝင်ကျမ်းများ၏ အဆိုအရ ပုဂံပြည်၏ သမိုင်းကို ခရစ်နှစ် ၁ ရာစုခန့်တွင် စတင်ခဲ့သည်ဟု ဖော်ပြကြသည်။[၁၂]
ခရစ်နှစ် ၁၀၇ ခုနှစ်တွင် သမုဒ္ဒရာဇ်မင်းသည် ယုန်လွှတ်ကျွန်း အပါအဝင် ရွာ ၁၉ ရွာကို ပေါင်းစည်း၍ "ယုန်လွှတ်ကျွန်း ပုဂံ" ကို စတင် တည်ထောင်ခဲ့သည်ဟု ဆိုသည်။ ထိုစဉ်က သတ္တဝါဆိုးကြီး ၄ ကောင် (ဝက်ကြီး၊ ငှက်ကြီး၊ ကျားကြီး၊ ရှူးပျံ) သောင်းကျန်းမှုကို ပျူစောထီး က နှိမ်နင်းခဲ့ပြီးနောက် ဒုတိယ မင်းဆက်အဖြစ် နန်းတက်ခဲ့သည်ဟု ရာဇဝင်များ၌ ဆိုသည်။[၁၂]
ပုဂံသည် သမိုင်းတစ်လျှောက် မင်းဆက်များအလိုက် မြို့နေရာ ၅ ကြိမ် ပြောင်းရွှေ့ခဲ့ဖူးသည်ဟု ရာဇဝင်၌ ဖော်ပြထားသည်-
- ယုန်လွှတ်ကျွန်း ပုဂံ (သမုဒ္ဒရာဇ်မင်း)
- သီရိပစ္စယာ (သမုဒ္ဒရာဇ်မင်း၏ မြေး တည်းကြောင်းမင်း)
- တမ္ပဝတီ (သေလည်ကြောင်မင်း)
- ပုဂံမြို့ဟောင်း / အရိမဒ္ဒနာပူရ (ခရစ်နှစ် ၈၄၉ တွင် ပျဉ်းပြားမင်း တည်ထောင်ခဲ့)
ခရစ်နှစ် ၁၀၄၄ တွင် နန်းတက်ခဲ့သော အနော်ရထာမင်းသည် သထုံမှ မနူဟာမင်းထံမှ ပိဋကတ်သုံးပုံနှင့် သံဃာတော်များကို ပင့်ဆောင်၍ ထေရဝါဒ ဗုဒ္ဓဘာသာကို နိုင်ငံတော်ဘာသာအဖြစ် သာသနာပြုခဲ့ပြီး ပထမမြန်မာနိုင်ငံတော်ကို စည်းလုံးတည်ထောင်ခဲ့သည်ဟု ရာဇဝင်များ၌ မှတ်တမ်းတင်ထားသည်။[၁၃]
ခေတ်သစ် သမိုင်းပညာရှင်များနှင့် ရှေးဟောင်းသုတေသန ပညာရှင်များ (ဥပမာ- ဒေါက်တာသန်းထွန်း၊ G.H. Luce၊ Michael Aung-Thwin) တို့၏ စနစ်တကျ သုတေသနပြုချက်များအရ ပုဂံ၏ ဖြစ်တည်ပုံမှာ ရာဇဝင်လာ အချက်အလက်များနှင့် ကွဲပြားကြောင်း တွေ့ရှိရသည်။
ပုဂံမြို့ဟောင်း အိုးထိန်းတောင် (Otein Taung) ဒေသမှ တူးဖော်ရရှိသော မြေထည်များနှင့် ကာဗွန်သက်တမ်းတိုင်းတာမှု (Radiocarbon dating) များအရ ခရစ်နှစ် ၆၅၀ မှ ၈၃၀ အတွင်း (၇ ရာစု - ၉ ရာစု) ပျူယဉ်ကျေးမှုဆိုင်ရာ လက်ရာများ၊ ပျူလက်နှိပ်အုတ်များကို ပုဂံမြို့နယ်နိမိတ်အတွင်း အများအပြား တွေ့ရှိရသဖြင့် ပုဂံသည် ဗမာများ မရောက်မီကပင် ပျူတို့ အခြေချနေထိုင်ခဲ့သည့် ဒေသဖြစ်ကြောင်း သက်သေပြနေသည်။[၁၄]
ခရစ်နှစ် ၉ ရာစုခန့် (ခရစ်နှစ် ၈၄၉ ဝန်းကျင်) တွင် နန်ကျောက် နိုင်ငံ၏ လွှမ်းမိုးမှုကြောင့် နန်ကျောက်နယ်စပ်မှ တိဗက်-ဗမာနွယ်ဖွား တို့သည် ဧရာဝတီမြစ်ဝှမ်း လယ်တွင်း (ကျောက်ဆည်) ဒေသသို့ စိုက်ပျိုးရေးအတွက် ဝင်ရောက်လာကြပြီး ပုဂံဒေသတွင် ခိုင်မာသော ဗဟိုဌာနတစ်ခုကို တည်ထောင်ခဲ့ကြသည်။[၁၀]
ပုဂံတွင် အစောဆုံး တွေ့ရှိရသော စာပေအထောက်အထားများမှာ ပျူကျောက်စာများဖြစ်ပြီး၊ ဗမာဘာသာဖြင့် ရေးထိုးထားသည့် အစောဆုံး ကျောက်စာ အထောက်အထားမှာ ခရစ်နှစ် ၁၁၁၂ ထိုး မြစေတီကျောက်စာ (ရာဇကုမာရကျောက်စာ) နှင့် ၁၂ ရာစုထိုး ရှင်ဒိသာပါမောက် ကျောက်စာတို့ ဖြစ်ကြသည်။[၆] ၁၁ ရာစုမှ ၁၃ ရာစုအတွင်း ပုဂံသည် အာရှတွင် သာသနာရေးနှင့် စာပေဗဟိုချက် အကြီးမားဆုံး မြို့တော်ဖြစ်ခဲ့ပြီး စေတီပုထိုးပေါင်း ၁၀,၀၀၀ ကျော် တည်ဆောက်ခဲ့သည်။ သို့သော် ၁၃ ရာစုအကုန် (၁၂၈၇ ခုနှစ်) တွင် မွန်ဂို-ယွမ်မင်းဆက် တို့၏ ကျူးကျော်မှုများနှင့် နိုင်ငံရေး/စီးပွားရေး ပြိုကွဲမှုများကြောင့် ပုဂံမြို့တော်၏ ဩဇာအာဏာ ကျဆင်းခဲ့ရသည်။[၇]
မြေမျက်နှာသွင်ပြင်နှင့် ရာသီဥတု
[ပြင်ဆင်ရန်]ပုဂံဒေသ၏ မြေမျက်နှာသွင်ပြင်သည် မြန်မာနိုင်ငံ အလယ်ပိုင်း ဧရာဝတီမြစ်ဝှမ်း လွင်ပြင်အတွင်း တည်ရှိပြီး ပင်လယ်ရေမျက်နှာပြင်အထက် ပျမ်းမျှ မီတာ ၆၀ မှ ၁၀၀ ခန့် (ပေ ၂၀၀ မှ ၃၀၀ ကျော်) မြင့်သော ကုန်းနိမ့်ကုန်းမြင့်များနှင့် မြစ်သာလွင်ပြင် အစိတ်အပိုင်းများ ပါဝင်သည်။ ဒေသ၏ အနောက်ဘက်နှင့် အနောက်မြောက်ဘက် နယ်နိမိတ်အဖြစ် ဧရာဝတီမြစ်က မြောက်မှ တောင်သို့ စီးဆင်းလျက်ရှိပြီး၊ မြစ်ကမ်းပါးတစ်လျှောက်တွင် သဲသောင်ပြင်များနှင့် နုန်းတင်မြေနု လွင်ပြင်များကို တွေ့ရသည်။ မြို့ဟောင်း တည်ရှိရာ ဗဟိုနယ်မြေသည် အေဒီ ၁၁ ရာစုမှ ၁၃ ရာစုအတွင်း အုတ်စေတီပုထိုးပေါင်း သန်းနှင့်ချီ တည်ဆောက်ရန် သင့်လျော်သော ခိုင်မာသည့် ရွှံ့စေးမြေနှင့် သဲကျောက်မြေလွှာများဖြင့် ဖွဲ့စည်းထားသည့် ကုန်းပြင်မြင့်သဖွယ် ဖြစ်သည်။ ဒေသ၏ အရှေ့ဘက်တွင် တူမတ်တောင်နှင့် အရှေ့တောင်ဘက်တွင် သမိုင်းဝင် တန့်ကြည့်တောင် (မြစ်တစ်ဖက်ကမ်း) စသည့် ကုန်းတန်းငယ်များ တည်ရှိပြီး အကွာအဝေးအားဖြင့် ပုပ္ပါးတောင်၏ မီးတောင်ဟောင်း ကုန်းပြင်မြင့်နှင့်လည်း ဆက်စပ်နေသည်။[၁၁]
ရာသီဥတု အားဖြင့် ပုဂံသည် မြန်မာနိုင်ငံ၏ မိုးနည်းပါးသော ပူပြင်းခြောက်သွေ့သည့် မိုးနည်းဒေသ တွင် တည်ရှိပြီး အပူပိုင်း ကုန်းတွင်းရာသီဥတု အမျိုးအစား ပါဝင်သည်။ ပုဂံဒေသသည် အနောက်ဘက်တွင် ရခိုင်ရိုးမ တောင်တန်းကြီး ကာဆီးထားသဖြင့် အနောက်တောင် မုတ်သုံလေမှ လာသော မိုးတိမ်များကို မရရှိဘဲ မိုးကွယ်ဒေသ ဖြစ်နေသည်။ တစ်နှစ်လျှင် ပျမ်းမျှ မိုးရေချိန် မီတာ ၅၀ဝ မှ ၁,ဝဝဝ မီလီမီတာ (လက်မ ၂၀ မှ ၄၀) ဝန်းကျင်သာ ရရှိပြီး မိုးရွာသွန်းမှုသည် ဇွန်လမှ အောက်တိုဘာလအတွင်းသာ ပုံမှန်မဟုတ်ဘဲ အနည်းငယ် ရွာသွန်းလေ့ရှိသည်။ အပူချိန်မှာ နွေရာသီ (မတ်လမှ မေလ) အတွင်း အလွန် ပူပြင်းပြီး အမြင့်ဆုံး အပူချိန် ၄၀ ဒီဂရီ စဲလ်ဆီးယက်စ် (၁၀၄ ဒီဂရီ ဖာရင်ဟိုက်) ထက် ကျော်လွန်လေ့ရှိကာ၊ ဆောင်းရာသီ (နိုဝင်ဘာလမှ ဖေဖော်ဝါရီလ) တွင်မူ သာယာအေးမြ၍ ပျမ်းမျှ အပူချိန် ၁၅ ဒီဂရီမှ ၂၅ ဒီဂရီ စဲလ်ဆီးယက်စ်အတွင်းသာ ရှိသည်။ ဤသို့ မိုးနည်းပြီး ရေအရင်းအမြစ် လိုအပ်ချက်ရှိသော ပထဝီဝင် ရာသီဥတု အခြေအနေကြောင့်ပင် ရှေးဟောင်း ပုဂံခေတ် မြို့ပြတည်ဆောက်သူများသည် မြောင်းနား၊ ကန်နားနှင့် မြစ်ရေတင်စနစ်များ အပါအဝင် ရေဝေရေလဲနှင့် ရေထိန်းသိမ်းမှု နည်းပညာများကို ခေတ်နှင့်အမျှ ဆန်းသစ်စွာ တည်ဆောက် အသုံးပြုခဲ့ကြသည်။[၁၅]
ယဉ်ကျေးမှု
[ပြင်ဆင်ရန်]ပုဂံခေတ် (အေဒီ ၁၁ ရာစု မှ ၁၃ ရာစု) သည် ခေတ်သစ် ဗမာ့ယဉ်ကျေးမှု၏ အခြေခံအုတ်မြစ်များကို စနစ်တကျ ပုံသွင်း တည်ဆောက်ခဲ့သည့် သမိုင်းဝင် ရွှေခေတ်တစ်ခေတ် ဖြစ်သည်။ ဗမာတို့သည် အာရှအလယ်ပိုင်းနှင့် တိဗက်ကုန်းမြေမြင့်ဒေသများမှ ဧရာဝတီမြစ်ဝှမ်းအတွင်းသို့ ရွှေ့ပြောင်း အခြေချခဲ့ပြီးနောက်၊ ဒေသခံ ပျူ နှင့် မွန်တို့၏ မြို့ပြယဉ်ကျေးမှု၊ ဗိသုကာနှင့် စာပေများကို သဟဇာတဖြစ်စွာ ပေါင်းစပ်ကာ သီးခြားဝိသေသရှိသော ဗမာ့ယဉ်ကျေးမှုကို စတင်ပုံဖော်ခဲ့ကြသည်။[၆]
သာသနာနှင့် စာပေယဉ်ကျေးမှု
[ပြင်ဆင်ရန်]အနော်ရထာမင်းသည် ထေရဝါဒ ဗုဒ္ဓဘာသာကို နိုင်ငံတော်ဘာသာအဖြစ် သတ်မှတ်ခဲ့ပြီးနောက် ဗုဒ္ဓသာသနာသည် ဗမာ့လူမှုအဖွဲ့အစည်းနှင့် စာရိတ္တပိုင်းဆိုင်ရာ၏ အဓိက မဏ္ဍိုင်ဖြစ်လာခဲ့သည်။ ပုဂံသည် အာရှတိုက်တစ်လွှား၌ ပါဠိစာပေနှင့် ဗုဒ္ဓဓမ္မ သင်ကြားရာ ဗဟိုချက်မ တက္ကသိုလ်ကြီးသဖွယ် ဖြစ်ထွန်းခဲ့သည်။ စာပေယဉ်ကျေးမှုတွင် မွန်အက္ခရာနှင့် ပျူအက္ခရာတို့၏ အခြေခံအပေါ် မူတည်၍ ဗမာစာရေးထုံး အက္ခရာကို စနစ်တကျ တီထွင်ခဲ့ကြပြီး၊ ခရစ်နှစ် ၁၁၁၂ ထိုး မြစေတီကျောက်စာ အပါအဝင် ကျောက်စာ၊ မင်စာများမှတစ်ဆင့် စာပေ၊ ကဗျာနှင့် စကားပြေ အနုပညာတို့ တိုးတက်ထွန်းကားခဲ့သည်။[၇]
ဗိသုကာနှင့် အနုသုခုမ ပန်းဆယ်မျိုး
[ပြင်ဆင်ရန်]ပုဂံခေတ်၏ အထင်ရှားဆုံး ယဉ်ကျေးမှု အမွေအနှစ်မှာ အုတ်ကောက်ဆိုင်း (Vaulting) နည်းပညာသုံး စေတီပုထိုးနှင့် ဂူလိုဏ်ကျောင်း ဗိသုကာလက်ရာများ ဖြစ်ကြသည်။ အာနန္ဒာ၊ သဗ္ဗညု နှင့် ဓမ္မရံကြီး စသည့် ဂူလိုဏ်ကျောင်းများသည် ပျူတို့၏ အုတ်တည်ဆောက်မှု နည်းပညာ၊ မွန်တို့၏ လိုဏ်ဂူအနုပညာနှင့် ဗမာတို့၏ ဟန်ချက်ညီ အချိုးအစားတို့ ပေါင်းစပ်ထားသည့် ပြိုင်ဘက်ကင်း အနုလက်ရာများ ဖြစ်သည်။ ထို့အပြင် ဂူကျောင်းများအတွင်းရှိ နံရံဆေးရေးပန်းချီများ (Frescoes)၊ ပန်းတော့ (အုတ်တော့/သရွတ်တော့)၊ ပန်းပု၊ ပန်းတမုတ် (ကျောက်ဆစ်) စသည့် ဗမာ့ရိုးရာ ပန်းဆယ်မျိုး အနုပညာရပ်များသည်လည်း ပုဂံခေတ်တွင် အထူးပင် ထွန်းကားခဲ့သည်။[၁၀]
လူမှုရေးနှင့် ရိုးရာဓလေ့များ
[ပြင်ဆင်ရန်]ပုဂံယဉ်ကျေးမှုတွင် ဗုဒ္ဓဘာသာဆိုင်ရာ ဓလေ့များနှင့်အတူ ရှေးဦးတိဗက်-ဗမာတို့၏ နတ်ကိုးကွယ်မှု (အထူးသဖြင့် မဟာဂီရိနတ် နှင့် ၃၇ မင်းနတ်) တို့သည် ဒွန်တွဲ၍ ယနေ့ထက်ထိ ဗမာ့လူမှုအဖွဲ့အစည်း၏ ယုံကြည်မှုတွင် အမြစ်တွဲကျန်ရစ်ခဲ့သည်။ ကျောက်စာပါ အထောက်အထားများအရ ပုဂံခေတ် ဗမာ့လူမှုအဖွဲ့အစည်းတွင် အမျိုးသမီးများသည် မြေယာပိုင်ဆိုင်ခွင့်၊ အလှူဒါနပြုခွင့်နှင့် ဥပဒေရေးရာ ဆုံးဖြတ်ပိုင်ခွင့်များ၌ အမျိုးသားများနှင့် တန်းတူနီးပါး အခွင့်အရေး ရရှိခဲ့ကြကြောင်း တွေ့ရှိရသည်။[၇] ဤသို့ဖြင့် ပုဂံခေတ်တွင် ပုံဖော်ခဲ့သော သာသနာ၊ စာပေ၊ ဗိသုကာနှင့် လူမှုရေး စံနှုန်းများသည် ခေတ်ဆက်ဆက် ဗမာ့ယဉ်ကျေးမှု၏ ပင်မဝိသေသလက္ခဏာများအဖြစ် တည်တံ့ကျန်ရစ်ခဲ့သည်။
ပြတိုက်
[ပြင်ဆင်ရန်]ပုဂံရှေးဟောင်းသုတေသနပြတိုက်သည် ပုဂံရှေးဟောင်းယဉ်ကျေးမှုနယ်မြေအတွင်း တစ်ခုတည်းသော ရှေးဟောင်းသုတေသနပြတိုက်ဖြစ်သည်။ (၃) ထပ်အဆောက်အဦးဖြစ်ပြီး မြစေတီကျောက်စာမူရင်း အပါအဝင် ရှေးဟောင်းအမွေအနှစ်များကို ပြသထားသည်။ မြန်မာနိုင်ငံ၏ပထမဆုံးသော ပုဂံရှေးဟောင်းသုတေသန ပြတိုက်ကို ၁၉၀၄ ခုနှစ်တွင် ပုဂံမြို့ဟောင်း အာနန္ဒာဘုရား၏မြောက်ဘက်စောင်းတန်းအနီးတွင် စတင်ဖွင့်လှစ်ခဲ့သည်။ ၁၉၇၉ ခုနှစ်အောက်တိုဘာလတွင် ကန်တော့ပလ္လင်ဘုရား တောင်ဘက်၌ ရှစ်မြှောင့်ပုံသဏ္ဌာန်ရှိသော ရှေးဟောင်းသုတေသနပြတိုက်ကို ထပ်မံတည်ဆောက်ဖွင့်လှစ်ခဲ့သည်။ ယခုလက်ရှိကမ္ဘာ့အဆင့်မီ ရှေးဟောင်း သုတေသနပြတိုက်ကြီးကို ၁၉၉၈ ခုနှစ် ဧပြီလ (၁၇) ရက်နေ့တွင်ဖွင့်လှစ်ပြသနိုင်ခဲ့သည်။ ပြတိုက်ကြီးတွင် အထူးပင်မပြခန်း၊ ပုဂံခေတ်ဗိသုကာပြခန်း၊ ပုဂံခေတ်လက်မှုအနုပညာပြခန်း၊ ပုဂံခေတ်နန်းမြို့ပြခန်း၊ ပုဂံခေတ်စာပေပြခန်း၊ ပုဂံခေတ်လူနေမှုဘဝပြခန်း၊ ပုဂံခေတ်ဗုဒ္ဓအနုပညာပြခန်း၊ ပုဂံခေတ်ဗုဒ္ဓဆင်းတုတော်များပြခန်း၊ ပုဂံခေတ်ဘုရားပုထိုးပန်းချီပြခန်းနှင့် ပုဂံခေတ်နံရံဆေးရေးပန်းချီပြခန်းစသည့် ပြခန်း(၁၀)ခန်းဖြင့် ခင်းကျင်းပြသထားသည်။၂၀၁၇ခုနှစ်တွင် ကလေးများပြတိုက်ကို ပြတိုက်ကြီး၏ မြောက်ဘက်ရှိရှစ်မြှောင့်ပုံသဏ္ဌာန်အဆောက်အဦ၌ ခင်းကျင်းပြသထားသည်။
ပုဂံ ဗိသုကာ
[ပြင်ဆင်ရန်]ပုဂံ ဗိသုကာသည် အေဒီ ၉ ရာစုမှ ၁၃ ရာစုအတွင်း ဧရာဝတီမြစ်ဝှမ်း အညာမြေပြန့်၌ ထွန်းကားခဲ့သော ပုဂံခေတ်၏ အနုသုခုမနှင့် အင်ဂျင်နီယာဆိုင်ရာ အထွတ်အထိပ်ဆုံး သမိုင်းဝင် အမွေအနှစ်တစ်ခု ဖြစ်သည်[၁၆]။ ပုဂံ၏ ဗိသုကာဟန်သည် အိန္ဒိယတိုက်ငယ်၏ ပါလ-သေန အနုပညာ၊ ရှေးဟောင်း ပျူ တို့၏ အုတ်ခုံး အင်ဂျင်နီယာ နည်းပညာနှင့် မွန် တို့၏ အနုပညာ အလှဆင်မှုများကို ပေါင်းစည်းထား သော်လည်း ဒေသတွင်း မနုဿဗေဒဆိုင်ရာ လိုအပ်ချက်များ၊ ရာသီဥတုတို့နှင့် ပေါင်းစပ်ကာ ကိုယ်ပိုင် ပုဂံဟန်အဖြစ် သီးခြား ခိုင်မာစွာ ဖြစ်တည်လာခဲ့သည်[၁၇]။ ပုဂံ၏ သာသနိက အဆောက်အအုံများတွင် စေတီပုထိုးများနှင့် ဂူလိုဏ်ဘုရားများဟူ၍ အဓိက အမျိုးအစား ၂ မျိုး ခွဲခြားနိုင်ပါသည်။
ပုဂံ ဗိသုကာများသည် ပျူတို့ထံမှ ဆက်ခံသော ဗဟိုမဏ္ဍိုင် ရေဒီယယ် ဖိအားဖြန့်စနစ်ကို သုံးသည့် စစ်မှန်သော အုတ်ခုံးစနစ် (True Arch) ကို အပြည့်အဝ အသုံးပြုနိုင်ခဲ့ကြသည်[၁၈]။ အရှေ့တောင်အာရှ ခေတ်ပြိုင် ယဉ်ကျေးမှုများဖြစ်သော ခမာ တို့၏ အန်ကောဝတ် တွင် ကျောက်တုံးများကို အပေါ်မှ ထပ်၍ အစွန်းထွက် စိစပ်ထားသော အစွန်းထွက် ခုံးစနစ် (Corbelled Arch) ကိုသာ သုံးနိုင်ခဲ့သဖြင့် အဆောက်အအုံ ပြိုကွဲမသွားစေရန် ဘေးဖိအားကို ကျောက်တုံးများ၏ အလေးချိန်အပေါ် အဓိက အားပြု၍ တားဆီးခဲ့ရသည်။ ပုဂံ၏ အုတ်ခုံးစနစ်တွင်မူ အုတ်များကို ဗဟိုချက်ဆီသို့ စိစပ်စီစဉ်ထားသဖြင့် အပေါ်မှ သက်ရောက်သော ကမ္ဘာ့ဆွဲအားကို ဘေးဘက် ဒေါင်လိုက်နံရံများထံသို့ ဖိအားကွေးအဖြစ် ထိရောက်စွာ ကွဲထွက်ဖြန့်ဝေပေးနိုင်ခဲ့သောကြောင့် ပိုမိုကျယ်ဝန်း၍ ကြံ့ခိုင်သော ဂူလိုဏ်ခန်းများကို ဖန်တီးနိုင်ခဲ့သည်။ ဂူလိုဏ်ဘုရားများအတွင်း လှိုဏ်ပတ်လမ်းများ အလင်းရောင် ရရှိစေရန်နှင့် လေဝင်လေထွက် ကောင်းမွန်စေရန်အတွက် အမုတ်ပေါက်များနှင့် ပြတင်းပေါက်များကို အလင်းယိုင်မှုဆိုင်ရာ ဂျီဩမေတြီနှင့် နေရောင်ခြည် ထောင့်စောင်း တွက်ချက်မှုများအရ စနစ်တကျ ဖောက်လုပ်ခဲ့ကြသည်။ အနန္ဒာဘုရားရှိ ဗုဒ္ဓဆင်းတုတော်ကြီးများဆီသို့ အထက်မှ အလင်းရောင် ကျရောက်ပူဇော်နိုင်ပုံမှာ ယင်းနည်းပညာ၏ ပြောင်မြောက်သော ဥပမာတစ်ခု ဖြစ်သည်[၁၉]။ ဤသို့ သာလွန်သော သင်္ချာနှင့် ရူပဗေဒဆိုင်ရာ အင်ဂျင်နီယာ နည်းပညာများသည် ခေတ်ပြိုင် ဒွါရဝတီ မွန် ဗိသုကာနှင့် သိသာစွာ ကွဲပြားစေသည်။ မွန်တို့သည် အနက်ပိတ် စေတီတော်များကို သဲကျောက်နှင့် အုတ်တို့ဖြင့် အဓိက တည်ဆောက်ခဲ့ပြီး ဝတ်ပြုနိုင်သော လိုဏ်ဂူတွင်း အဆောက်အအုံများ ဖန်တီးနိုင်မှု နည်းပါးခဲ့သော်လည်း[၂၀] ပုဂံ ဗိသုကာမှာမူ အဆောက်အအုံဆိုင်ရာ မက္ကင်းနစ်နည်းပညာနှင့် ဗက်တာဆိုင်ရာ ရူပဗေဒသဘောတရားများကို ပေါင်းစပ်၍ လူဝင်ရောက် ဝတ်ပြုနိုင်သော အလင်းပွင့် ဂူလိုဏ်ဘုရားများကို ကြီးမားဆန်းပြားစွာ တည်ဆောက်နိုင်ခဲ့ခြင်း ဖြစ်သည်[၂၁]။
အနုပညာ အလှဆင်မှုနှင့် ခေတ်အလိုက် ပြောင်းလဲမှု
[ပြင်ဆင်ရန်]အဆောက်အအုံများ၏ ပြင်ပ အုတ်နံရံများတွင် အင်္ဂတေ ပန်းတော့ လက်ရာများဖြင့် ဘီလူးကွက်၊ ကလသအိုး၊ စူးထိုးပန်းများနှင့် ဘီလူးပန်းဆွဲများကို အသေးစိတ် ထုဆစ်ခဲ့ကြပြီး လိုဏ်ဂူ အတွင်းဘက်တွင် ၅၅၀ ဇာတ်တော်လာ နံရံဆေးရေး ပန်းချီများကို စာရေးထိုး၍ အလှဆင်ခဲ့ကြသည်[၂၂]။ ၁၂ ရာစုသည် ပုဂံ၏ ကိုယ်ပိုင် အင်ဂျင်နီယာ ဟန်ပန် ပေါ်ထွက်လာသည့် ခေတ်ဖြစ်သည်။ ဂူလိုဏ် အထပ်ထပ်နှင့် မြင့်မားသော မိုးမျှော်စတိုင်သို့ ကူးပြောင်းလာခဲ့ပြီး အနန္ဒာဘုရားနှင့် သဗ္ဗညုဘုရားတို့မှာ ထင်ရှားသည်။ ၁၃ ရာစုတွင် အလင်းရောင် အပြည့်အဝ ရရှိသော ဂူလိုဏ်များ၊ ပိုမို ဆန်းပြားသော ပန်းတော့လက်ရာများနှင့် မြန်မာဆန်သော ဗိသုကာဟန် ပိုမို လွှမ်းမိုးလာခဲ့ရာ စူဠာမဏိဘုရား၊ ထိလိုမင်းလိုဘုရားနှင့် မဟာဗောဓိဘုရားတို့သည် ယင်းခေတ်၏ ပြောင်မြောက်သော လက်ရာများ ဖြစ်ကြသည်[၂၃]။
သယ်ယူပို့ဆောင်ရေး
[ပြင်ဆင်ရန်]
ပုဂံသို့ လေယာဉ်၊ ရထား၊ ကား တို့အပြင် သင်္ဘောဖြင့်ပါ လာရောက်နိုင်သည်။ လည်ပတ်စရာအနေဖြင့် e-bike ငှားရမ်းအသုံးပြုနိုင်သည်။
လေကြောင်းလိုင်း
[ပြင်ဆင်ရန်]နိုင်ငံခြားသားခရီးသွား အများစုသည် လေကြောင်းလိုင်းကို အသုံးပြု၍ ပုဂံသို့ လာရောက်လည်ပတ်ကြသည်။ ညောင်ဦးလေဆိပ်မှာ ပုဂံဒေသ၏ လေကြောင်းဝင်ထွက်သွားလာရာ ဖြစ်သည်။ ပြည်တွင်းလေကြောင်းလိုင်း အများစုမှာ ပုဂံသို့ ဆင်းသက်ကြသည်။ ရန်ကုန်မြို့မှ လာပါက မိနစ် ၈၀ ခန့် ကြာမြင့်ပြီး မန္တလေးမြို့မှ လာပါက မိနစ် ၃၀ ခန့်ကြာမြင့်မည် ဖြစ်သည်။ ညောင်ဦးလေဆိပ်သည် ညောင်ဦးမြို့အပြင်ဘက်တွင် တည်ရှိပြီး ပုဂံသို့ ရောက်ရှိရန် ကားဖြင့် (၁၅) မိနစ် ခန့် ကြာမြင့်မည် ဖြစ်သည်။
ရထား
[ပြင်ဆင်ရန်]ပုဂံရထားလမ်းသည် ရန်ကုန် - မန္တလေး ရထားလမ်းမှ ပျဉ်းမနား ဘူတာတွင်လမ်းခွဲပါသည်။ ယခင် ပျဉ်းမနား - ကျောက်ပန်းတောင်းရထားလမ်းမှ ဆက်ဖောက်ထားသောလမ်းဖြစ်ပြီး ယခုအခါ ပခုက္ကူ နှင့် မြင်းခြံတို့ထိဆက်ထားသည်။ မြန်မာ့မီးရထားမှ နေ့စဉ် ရန်ကုန် - ပုဂံ ခရီးစဉ်ကို ပြေးဆွဲပေးလျက် ရှိသည်။ ရန်ကုန် မှ ပုဂံသို့ (၁၈) နာရီခန့် ကြာမြင့်မည် ဖြစ်သည်။ ရထားတွင် အိပ်စဉ်၊ အထက်တန်း နှင့် ရိုးရိုးတန်းတို့ ပါဝင်သည်။ [၂၄] မန္တလေး - ပုဂံ ရထားမှာ ၁ ရက်လျှင် ၂ ကြိမ် ပြေးဆွဲလျက် ရှိပြီး (၈) နာရီခန့် ကြာမြင့်သည်။ သို့သော် အိပ်စဉ်တွဲ မပါဝင်ဘဲ အထက်တန်း နှင့် ရိုးရိုးတန်းသာ ပါဝင်သည်။ [၂၅]
ကားလမ်း
[ပြင်ဆင်ရန်]ရန်ကုန်မှ ပုဂံသို့ ကားလမ်းမှ လာလျှင် ၉ နာရီ နှင့် ၁၀ နာရီ အသီးသီးကြာမြင့်သည်။ မန္တလေးမှ ပုဂံသို့ ကားလမ်းမှသွားလျှင် ၃ နာရီ နှင့် ၄ နာရီ ကြာမြင့်သည်။
ရေကြောင်း
[ပြင်ဆင်ရန်]မန္တလေး - ပုဂံ အသွားအပြန် သင်္ဘောများ ရှိပြီး ဧရာဝတီ မြစ်ကြောင်းတစ်လျှောက် ကီလိုမီတာ ၁၇၀ သွားလာရန် ၉ နာရီခန့် ကြာမြင့်မည် ဖြစ်ပါသည်။ ခရီးသွားရာသီတွင် နေ့စဉ်ခရီးစဉ် ရှိပြီး တစ်ခါတစ်ရံ ညအိပ်ခရီးစဉ်များပါရှိသည်။
ထင်ရှားသည့် ပုဂံဘုရားပုထိုးများ
[ပြင်ဆင်ရန်]- ရွှေစည်းခုံစေတီ
- အလိုတော်ပြည့်ဂူဘုရား
- ထီးလိုမင်းလိုဘုရား
- အာနန္ဒာဘုရား
- ကန်တော့ပလ္လင်ဘုရား
- သဗ္ဗညုဘုရား
- ဗူးဘုရား
- ရွှေဆံတော်စေတီ
- ဓမ္မရံကြီးဘုရား
- လောကထိပ်ပန်ဘုရား
- မြစေတီ
- မနူဟာဘုရား
- နန်းဘုရားကျောင်း
- လောကနန္ဒာဘုရား
- ပြဿဒါးကြီး (ပြဿဒ်ကြီး)
- သကျမုနိ
- ရှင်ပင်သာလျောင်း
- ဂူပြောက်ကြီး
- ငှက်ပစ်တောင်ဘုရား(ညောင်ဦး)
- စူဠာမဏိဘုရား
- ဘုရားသုံးဆူ(ပုဂံ)
- သမ္ဘူလဘုရား
- တရုတ်ပြေးဘုရားကြီး
- အပယ်ရတနာဘုရား
- ရွှေဂူကြီး( နန်းဦး) ဘုရား
- [[ ]]
အထင်ကရ နေရာများ
[ပြင်ဆင်ရန်]ဓာတ်ပုံများ
[ပြင်ဆင်ရန်]
ပုဂံစေတီပုထိုးတော် ဟောင်းများ
မင်္ဂလာစေတီဘုရား
ပုဂံမြင်ကွင်းတစ်ခု
ပုဂံမြို့ ၏နေဝင်ချိန် (၁၉၉၉) ခုနှစ်
ပုဂံရှိ တစ်နေရာ
ပုဂံ ဘုရားတစ်ဆူ၏ မုဒ်ဝတစ်ခု
ပုပ္ပါးတောင်ကလပ်
အဆင်အတန်းမြင့်မားသော ပုဂံခေတ်လက်ရာတစ်ခု
ဘုရားသုံးဆူ စေတီတော်
ပုပ္ပါးတောင်အား အဝေးမှ မြင်ရပုံ
ပုဂံဘုရားများအား ညနေဆည်းဆာ နေဝင်ချိန်အလှ
ပုဂံမြို့အဝင်
.jpg)
ကိုးကား
[ပြင်ဆင်ရန်]- ↑ Aung-Thwin, M. (1985). Pagan: The Origins of Modern Burma. University of Hawaii Press.
- ↑ Pichard, P. (1992–2001). Inventory of Monuments at Pagan (Vols. 1–8). UNESCO / EFEO.
- ↑ Luce, G. H. (1969). Old Burma-Early Pagán. Artibus Asiae and New York University.
- ↑ UNESCO World Heritage Centre. (2019). Bagan. UNESCO World Heritage Centre. Retrieved from https://whc.unesco.org/en/list/1440
- ↑ ဦးဗိုကေ။ (၁၉၈၁)။ ပုဂံသုတေသနလမ်းညွှန်။ ရန်ကုန်: စာပေဗိမာန်။
- 1 2 3 Luce, G.H. (1969). Old Burma: Early Pagán. Artibus Asiae and New York University, pp. 12–15. ကိုးကား အမှား - Invalid
<ref>tag; name "Luce1969" defined multiple times with different content. - 1 2 3 4 သန်းထွန်း, ဒေါက်တာ (၁၉၈၈)။ ခေတ်ဟောင်း မြန်မာရာဇဝင်။ မဟာဒဂုံ စာပေ၊ စာ ၂၁–၂၆။ ကိုးကား အမှား - Invalid
<ref>tag; name "ThanTun1988" defined multiple times with different content. - ↑ Coedès, George (1968). The Indianized States of Southeast Asia. University of Hawaii Press, p. 149.
- ↑ Yule, Henry & Burnell, A.C. (1903). Hobson-Jobson: A Glossary of Colloquial Anglo-Indian Words and Phrases. John Murray, p. 658.
- 1 2 3 4 Aung-Thwin, Michael A. (2005). The Mists of Rāmañña: The Legend That Was Lower Burma. University of Hawai'i Press, pp. 25–30. ကိုးကား အမှား - Invalid
<ref>tag; name "AungThwin2005" defined multiple times with different content. - 1 2 UNESCO World Heritage Centre. (2019). Bagan. UNESCO.
- 1 2 တွန်းသင်းတိုက်ဝန် မဟာစည်သူ ဦးထွန်းညို (၂၀၀၃)။ မှန်နန်း မဟာရာဇဝင်တော်ကြီး။ ပြန်ကြားရေးဝန်ကြီးဌာန၊ မြန်မာနိုင်ငံ။
- ↑ Pe Maung Tin & Luce, G.H. (1923). The Glass Palace Chronicle of the Kings of Burma. Oxford University Press.
- ↑ Hudson, Bob et al. (2001). "The Origins of Bagan: New Dates and Old Inhabitants". Asian Perspectives, 40(1), pp. 48–74.
- ↑ Hudson, Bob. (2004). The Origins of Bagan: The Archaeological Landscape of Ancient Central Burma. Sydney: University of Sydney.
- ↑ Harvey, G. E. (1925). History of Burma: From the Earliest Times to 10 March 1824. London: Longmans, Green and Co.
- ↑ Luce, G. H. (1969). Old Burma-Early Pagán. Artibus Asiae and New York University.
- ↑ Aung-Thwin, M. (1985). Pagan: The Origins of Modern Burma. University of Hawaii Press.
- ↑ Pichard, P. (1992–2001). Inventory of Monuments at Pagan (Vols. 1–8). UNESCO / EFEO.
- ↑ Coedès, G. (1968). The Indianized States of Southeast Asia. University of Hawaii Press.
- ↑ Luce, G. H. (1969). Old Burma-Early Pagán. Artibus Asiae and New York University.
- ↑ Than Tun. (1988). Essays on the History and Buddhism of Burma. K myang Press.
- ↑ Pichard, P. (1992–2001). Inventory of Monuments at Pagan (Vols. 1–8). UNESCO / EFEO.
- ↑ Train travel in Myanmar (Burma) | Train times, fares, tickets, photos
- ↑ Train travel in Myanmar (Burma) | Train times, fares, tickets, photos
| မဟာအောင်မြေခရိုင် (၄) မြို့နယ် |  | |
|---|---|---|
| အောင်မြေသာစံခရိုင် (၃) မြို့နယ် | ||
| အမရပူရခရိုင် (၁) မြို့နယ် | ||
| ပြင်ဦးလွင်ခရိုင် (၁) မြို့နယ် | ||
| သပိတ်ကျင်းခရိုင် (၃) မြို့နယ် | ||
| ကျောက်ဆည်ခရိုင် (၃) မြို့နယ် | ||
| တံတားဦးခရိုင် (၂) မြို့နယ် | ||
| မြင်းခြံခရိုင် (၃) မြို့နယ် | ||
| ညောင်ဦးခရိုင် (၂) မြို့နယ် | ||
| ရမည်းသင်းခရိုင် (၂) မြို့နယ် | ||
| မိတ္ထီလာခရိုင် (၄) မြို့နယ် | ||
| မြို့များ |
| |
