လားဟူလူမျိုး
 လားဟူရိုးရာ ဝါးပလွေ (နော်) မှုတ်နေကြသည့် လားဟူအမျိုးသားများ။ | |
| လူဦးရေ စုစုပေါင်း | |
|---|---|
| (၁,၂၀၀,၀၀၀ ခန့် (စုစုပေါင်း)) | |
| အများစု နေထိုင်သည့် နေရာ | |
 တရုတ် (ယူနန်ပြည်နယ်) : ၇၉၀,၀၀၀ ခန့် မြန်မာ (ရှမ်းပြည်နယ်အရှေ့ပိုင်း) : ၂၅၀,၀၀၀ ခန့် ထိုင်း (မြောက်ပိုင်းဒေသ) : ၁၃၀,၀၀၀ ခန့် လာအို : ၂၀,၀၀၀ ခန့် အမေရိကန် (ဒီယက်စပိုရာ) : ၆,၀၀၀ ခန့် | |
| ဘာသာစကား | |
| လားဟူဘာသာစကား | |
| ကိုးကွယ်မှု | |
| ဗုဒ္ဓဘာသာ၊ ခရစ်ယာန်ဘာသာ၊ ရိုးရာနတ်ကိုးကွယ်မှု (Animism) | |
| ဆက်စပ် တိုင်းရင်းသား အုပ်စုများ | |
| အာခါလူမျိုး၊ လီဆူလူမျိုး၊ ဗမာလူမျိုး၊အခြားတိဗက်-ဗမာအုပ်စုဝင်လူမျိုးများ |
လားဟူလူမျိုး (အင်္ဂလိပ်: Lahu people) သည် အရှေ့တောင်အာရှ ကုန်းတွင်းပိုင်းနှင့် တရုတ်နိုင်ငံတောင်ပိုင်းတို့တွင် နေထိုင်ကြသည့် တိဗက်-ဗမာနွယ်ဝင် တိုင်းရင်းသားလူမျိုးစုကြီးတစ်ခု ဖြစ်သည်။ လားဟူလူမျိုးများကို တရုတ်နိုင်ငံ ယူနန်ပြည်နယ်တွင် တရားဝင်အသိအမှတ်ပြုထားသော လူမျိုးစုကြီး (၅၆) စုအနက် တစ်စုအဖြစ် သတ်မှတ်ထားပြီး မြန်မာနိုင်ငံတွင်မူ ရှမ်းပြည်နယ်အရှေ့ပိုင်း (ကျိုင်းတုံမြို့၊ မိုင်းတုံမြို့၊ မိုင်းဆတ်မြို့ ဝန်းကျင်) တွင် အဓိက အခြေချနေထိုင်ကြသော ကချင်မျိုးနွယ်စု (၁၂) မျိုးတွင် ပါဝင်သည့် တရားဝင်တိုင်းရင်းသား လူမျိုးစု ဖြစ်သည်။[၁] လားဟူလူမျိုးများသည် ရိုးရာအရ တောတောင်အခြေပြု အမဲလိုက်ခြင်းတွင် အလွန်ကျွမ်းကျင်သူများဖြစ်ကြသဖြင့် ရှမ်းဘာသာစကားဖြင့် "မုဆိုးလူမျိုး" ဟု အဓိပ္ပာယ်ရသည့် "မူဆူး" (Musso) ဟူသောအမည်ဖြင့်လည်း သမိုင်းတစ်လျှောက် လူသိများခဲ့သည်။[၂]
အမည်နာမနှင့် သမိုင်းကြောင်း
[ပြင်ဆင်ရန်]"လားဟူ" ဟူသော အမည်နာမ၏ မူလဇစ်မြစ်သည် တောတောင်အခြေပြု လူမှုစီးပွားဘဝနှင့် တိုက်ရိုက်ဆက်နွှယ်နေပြီး ၎င်းတို့၏ ရိုးရာစကားအရ "လာ" (La) သည် "ကျား" ဟု အဓိပ္ပာယ်ရကာ "ဟူ" (Huhu/Hu) သည် "ကျားကို ဖမ်းဆီးခြင်း" သို့မဟုတ် "ကျားသားကို ကင်စားခြင်း" ဟု အဓိပ္ပာယ်ရသဖြင့် ရိုးရာအရ ကျားကဲ့သို့ သားရဲတိရစ္ဆာန်များကို ရဲဝံ့စွာ ဖမ်းဆီးနိုင်သည့် "ကျားမုဆိုးများ" ဟု အဓိပ္ပာယ်ဖွင့်ဆိုကြသည်။[၃] သမိုင်းတစ်လျှောက်တွင် အနီးပတ်ဝန်းကျင်ရှိ လူမျိုးစုများဖြစ်ကြသော တရုတ်နှင့် ရှမ်းလူမျိုးများက ၎င်းတို့ကို "မူဆူး" (Musso / Muxie) ဟု ခေါ်ဆိုခဲ့ကြပြီး အဆိုပါစကားမှာ ရှမ်းဘာသာစကား "မုဆိုး" မှ ဆင်းသက်လာကာ လားဟူလူမျိုးတို့၏ လေးမြှားအတတ်နှင့် အမဲလိုက်ခြင်းတွင် အလွန်ကျွမ်းကျင်သည့် ဝိသေသကို ရည်ညွှန်းခြင်း ဖြစ်သည်။[၄] ခေတ်သစ်ကာလတွင်မူ ၎င်းတို့ကိုယ်တိုင် ဂုဏ်ယူစွာ သုံးနှုန်းသော "လားဟူ" ဟူသည့် အမည်နာမကိုသာ တရားဝင် အသိအမှတ်ပြု အသုံးပြုကြသည်။
မနုဿဗေဒ နှင့် နှိုင်းယှဉ်ဘာသာဗေဒ အထောက်အထားများအရ လားဟူလူမျိုးများသည် တရုတ်-တိဗက်မိသားစုကြီး ၏ အဓိကပင်မအကိုင်းအခက်ဖြစ်သော တိဗက်-ဗမာအုပ်စုဝင် များ ဖြစ်ကြသည်။[၅] သမိုင်းဦးခေတ်က တိဗက်ကုန်းပြင်မြင့်နှင့် ချင်းဟိုင် ဒေသတစ်ဝိုက်တွင် စုပေါင်းအခြေတည်ခဲ့သည့် ရှေးဟောင်း "ချန်း" (Qiang) မျိုးနွယ်စုကြီးမှ တိဗက်-ဗမာနွယ်ဝင် လူမျိုးစုများ တောင်ဘက်သို့ အဆင့်ဆင့် ရွှေ့ပြောင်းလာကြရာတွင် လားဟူလူမျိုးတို့၏ ဘိုးဘွားများသည် "လိုလို-ဗမာ" အုပ်စုခွဲ၊ ထိုမှတစ်ဆင့် "လိုလိုနွယ်" ဘာသာစကားပြော လူမျိုးစုအဖြစ် သီးခြားကွဲထွက်ကာ ယဉ်ကျေးမှု ထူထောင်ခဲ့ကြသည်။[၆] ဤမျိုးရိုးဗီဇဆိုင်ရာ ဆက်နွှယ်မှုကြောင့် လားဟူဘာသာစကားသည် တိဗက်-ဗမာနွယ်ဝင်များဖြစ်ကြသည့် အာခါ၊ လီဆူ၊ ရဝမ် နှင့် ဗမာဘာသာစကားတို့နှင့် သဒ္ဒါတည်ဆောက်ပုံချင်း အလွန်နီးစပ်ရခြင်း ဖြစ်သည်။ ခရစ်နှစ်ဦးပိုင်း ရာစုနှစ်များတွင် ဤတိဗက်-ဗမာနွယ်ဝင် လားဟူလူမျိုးများသည် တရုတ်နိုင်ငံ အနောက်တောင်ပိုင်းရှိ ယူနန်ပြည်နယ် အတွင်းသို့ မဲခေါင်မြစ်နှင့် ဆာလဝိန်မြစ် (သံလွင်မြစ်) အထက်ပိုင်း မြစ်ဝှမ်းဒေသများအတိုင်း ကုန်းလမ်းခရီးဖြင့် တရွေ့ရွေ့ ပြောင်းရွှေ့အခြေချခဲ့ကြပြီး ကိုယ်ပိုင်အုပ်ချုပ်မှုဖြင့် ရာစုနှစ်ပေါင်းများစွာ နေထိုင်ခဲ့ကြသည်။ သို့သော်လည်း ၁၈ ရာစုနှင့် ၁၉ ရာစု တရုတ်မန်ချူး (ချင်းမင်းဆက်) ကာလတွင် တရုတ်အင်ပါယာ၏ ဗဟိုချုပ်ကိုင်မှု နယ်မြေချဲ့ထွင်လာခြင်းနှင့် လားဟူလူမျိုးတို့၏ အချုပ်အခြာအာဏာအတွက် ပြန်လည်တွန်းလှန်ခဲ့သည့် "မုဆိုးအရေးအခင်းများ" ကြောင့် ဒေသတွင်း စစ်မက်ပဋိပက္ခများ ပြင်းထန်စွာ ဖြစ်ပွားခဲ့သည်။[၃] အဆိုပါ စစ်မက်ဘေးဒဏ်များနှင့် ဖိအားပေးအုပ်ချုပ်မှုများကြောင့် လားဟူလူမျိုးများသည် ယူနန်ပြည်နယ်တောင်ပိုင်းမှတစ်ဆင့် တောင်ဘက်သို့ အစုလိုက်အပြုံလိုက် ဆက်လက်ရွှေ့ပြောင်းခဲ့ကြရာ ခရစ်နှစ် ၁၉ ရာစုဝန်းကျင်တွင် မြန်မာနိုင်ငံ ရှမ်းပြည်နယ်အရှေ့ပိုင်း (ကျိုင်းတုံဒေသ) သို့လည်းကောင်း၊ ထို့နောက်ပိုင်းတွင် လာအိုနိုင်ငံမြောက်ပိုင်းနှင့် ထိုင်းနိုင်ငံမြောက်ပိုင်း (ချင်းမိုင်၊ ချင်းရိုင်ဒေသ) များသို့လည်းကောင်း အဆင့်ဆင့် ရောက်ရှိအခြေချခဲ့ကြပြီး ယနေ့ခေတ် ပြန့်ကျဲတည်ရှိနေသော နယ်မြေပထဝီဝင် သမိုင်းကြောင်း ပေါ်ပေါက်လာခဲ့ရခြင်း ဖြစ်သည်။[၇]
ကိုးကွယ်ယုံကြည်မှုနှင့် ဓလေ့ထုံးစံ
[ပြင်ဆင်ရန်]လားဟူလူမျိုးများသည် နတ်ကို လုံးလုံးလျားလျား ကိုးကွယ်ခြင်း မရှိဘဲ နောင်ပွင့်မည့်ဘုရားကို မျှော်ကိုးနေသူများ ဖြစ်သည်ဟု ဆိုကြသည်။ လူဦးရေ ၁၀ ပုံ ၉ ပုံမှာ ဗုဒ္ဓဘာသာဝင်များ ဖြစ်ကြသော်လည်း ရုပ်ပွားတော်များကို ထင်ထင်ရှားရှား ကိုးကွယ်ခြင်း မရှိဘဲ အိမ်ဦးခန်းတွင် ဘုရားစင်ကို နတ်စင်ကဲ့သို့ ထားရှိကြသည်။ အချို့မှာ ခရစ်ယာန်ဘာသာ ကိုးကွယ်သူများ ဖြစ်ကြသည်။
ထူးခြားသောအယူအဆတစ်ခုမှာ လူတိုင်းလိုလို ဦးခေါင်းထိပ်၌ ကျစ်ဆံမြီး ထားကြခြင်းဖြစ်သည်။ ထိပ်လယ်ရှိ ဗွေနေရာမှ ဆံပင်ကို ရိတ်လိုက်လျှင် ဖျားနာကာ သေဆုံးတတ်သည်ဟု ယုံကြည်ကြသည်။
ဝတ်စားဆင်ယင်မှု
[ပြင်ဆင်ရန်]လားဟူလူမျိုးတို့၏ ဝတ်စားဆင်ယင်မှုသည် မျိုးနွယ်စုခွဲအလိုက် ကွဲပြားမှုရှိသော်လည်း ပင်မအားဖြင့် အနက်ရောင်ပိတ်စပေါ်တွင် ရောင်စုံအနားသတ် ဒီဇိုင်းများကို အလေးပေးကြသည်။ ရိုးရာဝတ်စုံများကို မင်္ဂလာဆောင်ပွဲ၊ ကောက်သစ်စားပွဲနှင့် နှစ်သစ်ကူးပွဲကဲ့သို့သော အခါကြီးရက်ကြီးများတွင် အလေးအမြတ်ထား ဝတ်ဆင်ကြသည်။[၈]
လားဟူန (Lahu Na) အမျိုးသားနှင့် အမျိုးသမီး
[ပြင်ဆင်ရန်]လားဟူန မျိုးနွယ်စုဝင်များသည် အမျိုးသား၊ မိန်းမ နှစ်ဦးစလုံး ရင်ဖုံးအင်္ကျီများကို ဝတ်ဆင်ကြသည်။ ရင်ကွဲအင်္ကျီမှာ နောက်ပိုင်းခေတ်တွင်မှ ခေတ်စားလာသော ပုံစံဖြစ်သည်။ ၎င်းတို့၏ အဝတ်အထည်များပေါ်တွင် ရွှေချည်ထိုးရာ၌ အဆင့်အတန်းနှင့် အသက်အရွယ်အလိုက် အရောင်သတ်မှတ်ချက်များ ရှိသည်-
- အိမ်ထောင်သည်များ: အပြာရောင်နှင့် အစိမ်းရောင် ရွှေချည်ထိုးများကိုသာ အသုံးပြုရသည်။
- လူပျို၊ အပျိုများ: အနီ၊ အဖြူ နှင့် အဝါရောင် ရောင်စုံဒီဇိုင်းများကို ထည့်သွင်းချုပ်လုပ်နိုင်သည်။
လားဟူန အမျိုးသမီးများသည် အင်္ကျီအရှည်ကို ဝတ်ဆင်ရပြီး၊ ဤသို့ဝတ်ဆင်ခြင်းသည် မိမိ၏ လင်သား၊ မိဘဘိုးဘွားနှင့် ဂုဏ်သရေရှိ လူကြီးသူမများအား ရိုသေမှုပြုခြင်းဟု မှတ်ယူကြသည်။[၈]
လားဟူရှီ (Lahu Shi) နှင့် အခြားအုပ်စုများ
[ပြင်ဆင်ရန်]လားဟူရှီ အမျိုးသမီးများသည် မူလက အင်္ကျီတို ဝတ်ဆင်သည့် ဓလေ့ရှိသော်လည်း၊ နောက်ပိုင်းတွင် အင်္ကျီရှည် ဝတ်ဆင်သူ ပိုမိုများပြားလာသည်။ လားဟူအမျိုးသားများသည် ပုံမှန်အားဖြင့် ပိတ်အနက်ဖြင့် ချုပ်ထားသော ဘောင်းဘီ၊ အင်္ကျီနှင့် ခေါင်းပေါင်းရှည်ကို ဝတ်ဆင်ကြသည်။
လက်ဝတ်တန်ဆာနှင့် အသုံးအဆောင်များ
[ပြင်ဆင်ရန်]လားဟူလူမျိုးတို့၏ ဝတ်ယုံစနစ်တွင် အသုံးအဆောင်ပစ္စည်းများမှာ အရေးပါသော အစိတ်အပိုင်းဖြစ်သည်။
- အမျိုးသမီးများ: ငွေလက်ကောက်၊ ငွေနားတောင်းနှင့် ငွေလည်ဆွဲပြားများကို တန်ဆာဆင်လေ့ရှိသည်။
- အမျိုးသားများ: လွယ်အိတ်၊ ဓား၊ ဆေးတံနှင့် တူမီးသေနတ်များကို အမြဲကိုင်ဆောင်လေ့ရှိပြီး ၎င်းမှာ လားဟူအမျိုးသားတို့၏ အမဲလိုက်ခြင်းနှင့် ရဲရင့်ခြင်းသင်္ကေတများ ဖြစ်သည်။
- ဦးခေါင်းအလှ: လူတိုင်းလိုလို ဦးခေါင်းထိပ်၌ ကျစ်ဆံမြီး ထားကြသည့်အပြင်၊ ထိပ်လယ်ရှိ ဗွေနေရာမှ ဆံပင်ကို ရိတ်လိုက်လျှင် ဖျားနာကာ သေဆုံးတတ်သည်ဟူသော ယုံကြည်ချက်ဖြင့် အမြတ်တနိုး ထိန်းသိမ်းကြသည်။[၈]
စီးပွားရေးနှင့် နေထိုင်မှု
[ပြင်ဆင်ရန်]လားဟူများသည် လယ်ယာလုပ်ငန်းထက် တောင်ယာခုတ်ခြင်းကို အဓိက လုပ်ကိုင်ကြသည်။ ပဲ၊ စပါး၊ ပြောင်းနှင့် သစ်သီးဝလံများကို ပေါ်ဦးပေါ်ဖျား အချိန်တွင် မိမိတို့ ယုံကြည်သည့် အယူဝါဒအလိုက် ရှေးဦးစွာ လှူဒါန်းပူဇော်ပြီးမှသာ စားသုံးလေ့ရှိကြသည်။
ရိုးရာပွဲတော်များ
[ပြင်ဆင်ရန်]လားဟူလူမျိုးတို့တွင် အရေးကြီးသော ပွဲတော်နှစ်ခု ရှိသည်-
- နှစ်သစ်ကူးပွဲ: ဇန်နဝါရီ သို့မဟုတ် ဖေဖော်ဝါရီလတွင် ကျင်းပသည်။
- ကောက်သစ်စားပွဲ: စက်တင်ဘာအကုန် သို့မဟုတ် အောက်တိုဘာလတွင် ကျင်းပသည်။
ကောက်သစ်စားပွဲ ဓလေ့
[ပြင်ဆင်ရန်]ကောက်နှံရင့်မှည့်ချိန်တွင် ရွာလူကြီးများက ယုန်၊ ကျား သို့မဟုတ် နဂါးရက်များကို ရွေးချယ်၍ ပွဲကျင်းပကြသည်။ ၎င်းပွဲတော်တွင် "ခါကြားပု" ခေါ် ဆီးဖြူခေါက်နှင့် ဟင်းခတ်အမွေးအကြိုင်များပါသော ရိုးရာဟင်းမှာ မပါမဖြစ် ဖြစ်သည်။ အစားအသောက်များကို "အာဖရှ" ခေါ် သစ်ရွက်ဖြင့် ထုတ်ပိုး၍ ပန်းကန်မသုံးဘဲ စားသောက်ကြသည့် ဓလေ့ရှိသည်။
အယူအဆများနှင့် တားမြစ်ချက်များ
[ပြင်ဆင်ရန်]- ရွာထိပ်ရှိ သစ်ပင်နှင့် နတ်စင်အနီးရှိ သစ်တောများကို ခုတ်ထွင်ခြင်း၊ မီးရှို့ခြင်း မပြုရ။ ပြုလုပ်ပါက ကျားကိုက်ခြင်း၊ သေဆုံးခြင်း ဖြစ်တတ်သည်ဟု ယုံကြည်သည်။
- သူတစ်ပါး သားမယားကို ပြစ်မှားကျူးလွန်ပါက ရွာရှိကျွဲများကို ကျားဆွဲတတ်သည်ဟု အယူရှိကြသည်။
ကိုးကားချက်များ
[ပြင်ဆင်ရန်]- ↑ Lewis၊ Paul W. (1984)။ Peoples of the Golden Triangle (အင်္ဂလိပ်ဘာသာစကားဖြင့်)။ Thames and Hudson။
- ↑ Walker၊ Anthony R. (2003)။ Merit and the Millennium: Routine and Crisis in the Ritual Lives of the Lahu People (အင်္ဂလိပ်ဘာသာစကားဖြင့်)။ New Delhi: MTR။
- 1 2 Walker, Anthony R. (2003). Merit and the Millennium: Routine and Crisis in the Ritual Lives of the Lahu People. New Delhi: MTR.
- ↑ Lewis, Paul W. & Lewis, Elaine. (1984). Peoples of the Golden Triangle: Six Tribes in Thailand. Thames and Hudson.
- ↑ Bradley, David. (1997). "Tibeto-Burman languages and classification". Papers in Southeast Asian Linguistics.
- ↑ Matisoff, James A. (1988). "The Lahu Language". University of California Publications in Linguistics. Volume 111.
- ↑ Bradley, David. (1979). Proto-Loloish. Scandinavian Institute of Asian Studies.
- 1 2 3 ကိုးကား အမှား - Invalid
<ref>tag; no text was provided for refs named "Encyclopedia".