လူးရှမ်းလူမျိုး

လူးရှမ်းလူမျိုး (လူး: ᦺᦑᦟᦹᧉ, /taj˧˧.lɯː˥/; ရှမ်း; တႆးလိုဝ်ႉ; ထိုင်း: ไทลื้อ; အင်္ဂလိပ်: Tai Lue) သို့မဟုတ် တိုင်းလူးလူမျိုး သည် တိုင်လူမျိုးစုဝင် တစ်ခုဖြစ်ပြီး အဓိကအားဖြင့် တရုတ်နိုင်ငံ ယူနန်ပြည်နယ်၊ မြန်မာနိုင်ငံရှမ်းပြည်နယ်၊ လာအိုမြောက်ပိုင်းနှင့် ထိုင်းနိုင်ငံမြောက်ပိုင်းတွင် နေထိုင်ကြသည်။ "တိုင်လူး" ဟုလည်း ခေါ်ကြပြီး၊ လူးရှမ်းဘာသာစကားသည် ခရာ-ဒိုင်ဘာသာစကားမိသားစုဝင်ဖြစ်သည်။ပြည်ထောင်စုသမ္မတမြန်မာနိုင်ငံတော်၏ တရားဝင်အသိအမှတ်ပြုတိုင်းရင်းသားများထဲတွင်တစ်ခုအပါအဝင်ဖြစ်သည်။

လူးရှမ်း

ᦺᦑᦟᦹᧉ
လူးရှမ်းဝတ်စုံ
လူဦးရေ စုစုပေါင်း
အနည်းဆုံး ၁.၂သန်း
အများစု နေထိုင်သည့် နေရာ
တရုတ် (ယူနန်ပြည်နယ်) မြန်မာ (ရှမ်းပြည်နယ်) လာအို မြောက်ပိုင်း ထိုင်း မြောက်ပိုင်း
ဘာသာစကား
လူးရှမ်းဘာသာစကား၊ တရုတ်ဘာသာစကား၊ မြန်မာဘာသာစကား၊ ထိုင်းဘာသာစကား
ကိုးကွယ်မှု
ထေရဝါဒဗုဒ္ဓဘာသာ
ဆက်စပ် တိုင်းရင်းသား အုပ်စုများ
ရှမ်း, တိုင်းလေ့, ဂုံရှမ်း, ယွန်းရှမ်း, အခြားတိုင်လူမျိုးများ

လူးလူမျိုးသည် ရှမ်းလူမျိုးနွယ်စုတစ်ခုဖြစ်၍ ကျိုင်းတုံနယ် အတွင်းပိုင်းတောင်တန်းဒေသရှိ ကျေးလက်ဒေသများ၊မိုင်းယောင်းမြို့နယ် တို့တွင် နေထိုင်လေ့ရှိကြပြီး မိုင်းယောင်းမြို့နယ်တွင်နေထိုင်သော လူးရှမ်းများကို တိုင်းယောင်းဟုလည်းခေါ်ဆိုကြသည်။ ကျိုင်းတုံနယ်၊ သံလွင်မြစ်အရှေ့ဘက်ကမ်းတွင် ဂုံလူမျိုး တို့ အနေများလေသည်။ ကျိုင်းတုံဈေးနေ့များတွင် ယင်းတို့ကိုတွေ့ရတတ်သည်။ လူးနှင့် ဂုံ(ခွန်)လူမျိုးတို့၏ စာပေအရေးအသားသည် မတူကြသော်လည်း မျိုးရိုးနှင့် ဓလေ့ ထုံးစံတို့မှာ ခြားနားခြင်းများစွာမရှိလှဟုသိရသည်။ လူးလူမျိုးတို့သည် တရုတ်နိုင်ငံတောင်ပိုင်း ချေလီခေါ် ကျိုင်းရုံးကြီးဘက်မှ ပြောင်းရွှေ့လာကြသူများဖြစ်သည်။ ယခုတိုင် ယိုးဒယားနိုင်ငံမြောက်ပိုင်း လန်ဖုန်းနှင့် အခြား ခရိုင်များ၊ လာအိုနိုင်ငံမြောက်ပိုင်း၊ ကျိုင်းရုံးကြီးနယ်(လူးတဆယ့်နှစ်ပန္နား)ခေါ် ဆစ်ဆောင်ပန်းနား တို့တွင်လူးလူမျိုးများစွာ နေထိုင်လျက်ရှိသည်။

သမိုင်း

လူးရှမ်းများ၏ အစောဆုံးအခြေချရာဒေသသည် ယနေ့တရုတ်နိုင်ငံ စစ်ဆောင်ပန္နား (Sipsongpanna) ဖြစ်သည်။ ၁၃ ရာစုနှောင်းပိုင်းတွင် လူးရှမ်းများသည် "စစ်ဆောင်ပန္နား" အစိုးရကို ဖွဲ့စည်းခဲ့ပြီး အိမ်နီးချင်း တိုင်လူမျိုးများ၊ ရှမ်း, ယွန်းလူမျိုး စသဖြင့် ယဉ်ကျေးမှုနှင့် စီးပွားရေးအပြန်အလှန် ဆက်ဆံမှုရှိခဲ့သည်။

မြန်မာနိုင်ငံအတွင်းရှိ လူးရှမ်းအများစုမှာ ရှမ်းပြည်နယ်အရှေ့ပိုင်း၊ အထူးသဖြင့် မိုင်းယောင်းမြို့ တွင် စုစည်းနေထိုင်ကြသည်။ သမိုင်းကြောင်းအရ လူးရှမ်းတို့သည် စစ်ဆောင်ပန္နားဒေသမှ ပြောင်းရွှေ့လာကြပြီး ကျိုင်းတုံစော်ဘွား၏ လက်အောက်ခံ နယ်ပယ်များတွင် အခြေချခဲ့ကြသည်။ မိုင်းယောင်းဒေသသည် လူးရှမ်းတို့၏ ယဉ်ကျေးမှု ဗဟိုချက်မတစ်ခု ဖြစ်လာခဲ့သည်။

ကုန်းဘောင်ခေတ်တွင် မြန်မာမင်းများသည် စစ်ဆောင်ပန္နားအထိ အာဏာစက် ဖြန့်ကြက်ခဲ့ရာ လူးရှမ်းတို့၏ မြို့ပြပြည်နယ်များသည် မြန်မာနိုင်ငံနှင့် တရုတ်နိုင်ငံကြားတွင် နှစ်ဖက်ဩဇာခံ အဖြစ် တည်ရှိခဲ့သည်။ကုန်းဘောင်မင်းဆက်၏ အလောင်းမင်းတရား နှင့် ဆင်ဖြူရှင်မင်း လက်ထက်များတွင် မြန်မာမင်းတို့သည် စစ်ဆောင်ပန္နားရှိ ကျိုင်းရုံးမြို့ သို့ စစ်ချီကာ ၎င်းတို့၏ စော်ဘွားများကို မြန်မာမင်း၏ ဩဇာခံအဖြစ် သစ္စာပေးစေခဲ့သည်။ လူးရှမ်းစော်ဘွားများသည် မြန်မာမင်းနေပြည်တော်သို့ နှစ်စဉ် လက်ဆောင်ပဏ္ဏာများ ပေးပို့ရပြီး၊ မြန်မာမင်းကလည်း လူးစော်ဘွားများကို ဘွဲ့တံဆိပ်များနှင့် နန်းတွင်းအသုံးအဆောင်များ ပြန်လည်ချီးမြှင့်လေ့ရှိသည်။ မြန်မာမင်းတို့သည် ယိုးဒယား (အယုဒ္ဓယ) သို့ စစ်ချီရာတွင် လူးရှမ်းတပ်သားများကို အသုံးပြုခဲ့ကြသည်။လူးရှမ်းတို့သည် တောင်ကုန်းတောင်တန်း တိုက်ပွဲများနှင့် ဆင်တပ်များတွင် ကျွမ်းကျင်သူများအဖြစ် ကျော်ကြားသည်။ထို့နောက် တရုတ်-မြန်မာစစ်ပွဲ (၁၇၆၅-၁၇၆၉) အတွင်း လူးရှမ်းဒေသများသည် မြန်မာတပ်များအတွက် ရိက္ခာထောက်လှမ်းရေးနှင့် ရှေ့တန်းခံတပ်များအဖြစ် အရေးပါသော အခန်းကဏ္ဍမှ ပါဝင်ခဲ့ကြသည်။ မြန်မာမင်းနေပြည်တော်နှင့် လူးရှမ်းစော်ဘွားများအကြားတွင် နိုင်ငံရေးအရ အိမ်ထောင်ဘက် ဖလှယ်ခြင်းများ ရှိခဲ့ပြီး လူးရှမ်းစော်ဘွားများ၏ သမီးတော်များသည် မြန်မာမင်း၏ မိဖုရားများ သို့မဟုတ် ကိုယ်လုပ်တော်များအဖြစ် နေပြည်တော်သို့ ရောက်ရှိလာတတ်သည်။ ၎င်းတို့နှင့်အတူ ပါလာသော လူးရိုးရာ အနုပညာ၊ ရက်ကန်းအတတ်နှင့် အစားအစာများသည် နန်းတွင်းသို့ ပျံ့နှံ့ရောက်ရှိခဲ့သည်။

၁၉ဝ၁-ခုနှစ် သန်းခေါင်စာရင်းအရ လူးလူမျိုး ၁၆၂၂၇ ရှိ၍ ဂုံလူမျိုး ၄၁၄၇ဝ ရှိရာ စုစုပေါင်း ၅၇၆၉၇ ရှိလေသည်။ ၁၉၃ဝ-ခုနှစသန်းခေါင်စာရင်း၌မူ ဂုံလူမျိုး ၃၁၂၃၄ ရှိ၍ လူးလူမျိုး ၃ဝဝ၃၁ ရှိရာ စုစုပေါင်း ၆၁၂၆၅ ရှိသည်ဟုဆိုသည်။ မြန်မာနိုင်ငံအပတွင် နေထိုင်လျက်ရှိသော လူးလူမျိုးဦးရေမှာ ထိုထက်များစွာပိုမိုလေသည်။ လူးလူမျိုးများသည် ဗုဒ္ဓဝါဒီများဖြစ်ကြသည်။

ယဉ်ကျေးမှု

လူးရှမ်းများ၏ ယဉ်ကျေးမှုသည် ဗုဒ္ဓဘာသာကိုးကွယ်ကြပြီး၊ ဘာသာရေးပွဲတော်များတွင် မီးထွန်းပွဲ(လမ်ပွဲ)၊ နတ်ပြန်ပွဲတို့ ပါဝင်သည်။ လူးရှမ်းများသည် ရွာအုပ်စုလိုက် အလင်းစည်းတိုင်များတည်ဆောက်၍ ဘုရားကျောင်းများတွင် ဆုတောင်းပွဲများ ပြုလုပ်သည်။ အိမ်ရာပုံစံမှာ သစ်သားနှင့် တစ်ထပ်လူနေအဆောက်အဦးများ ဖြစ်ပြီး၊ မြေကြီးပေါ်မတိုင်ခင် သစ်တောင်ထောင်၍ အိမ်ကြီးတည်ဆောက်သည်။

နှစ်သစ်ကူးပွဲတော်

နှစ်သစ်ကူးပွဲတော်သည် လူးရှမ်း လူမျိုးတို့၏ အမြတ်နိုးဆုံးသော ရိုးရာပွဲတော်တစ်ခု ဖြစ်သည်။အခြား ရှမ်း(တိုင်)လူမျိုးများကဲ့သို့ပင် အင်္ဂလိပ်ပြက္ခဒိန်အရ နိုဝင်ဘာလ သို့မဟုတ် ဒီဇင်ဘာလတွင် ကျရောက်သော ရှမ်းပြက္ခဒိန်၏ ပထမဆုံးလ (လုမ်း ၁ ရက်) တွင် ကျင်းပကြသည်။ ၎င်းသည် ရိတ်သိမ်းပြီးစအချိန်ဖြစ်သဖြင့် "ကောက်သစ်စားပွဲ" နှင့် "နှစ်သစ်ကူးပွဲ" ကို ပူးတွဲကျင်းပသည့် သဘောလည်း ဖြစ်သည်။ မြန်မာနိုင်ငံရှိ မိုင်းယောင်းမြို့၊ တာချီလိတ်မြို့ နှင့် ကျိုင်းတုံမြို့ တစ်ဝိုက်ရှိ တိုင်လူးကျေးရွာများတွင် စည်ကားစွာ ကျင်းပကြသလို၊ တရုတ်ပြည် စစ်ဆောင်ပန္နား နှင့် ထိုင်းနိုင်ငံမြောက်ပိုင်းရှိ တိုင်လူးလူမျိုးများကလည်း ယနေ့တိုင် အခိုင်အမာ ထိန်းသိမ်းကျင်းပလျက် ရှိသည်။

လူးရှမ်းရိုးရာ သင်္ကြန်ပွဲ

၁၁ ရာစု ပုဂံနိုင်ငံတော် မှစ၍ ထေရဝါဒဗုဒ္ဓဘာသာသည် ရှမ်းပြည်တလွှားပျံ့နှံ့ခဲ့ရာ ရှမ်းပြည်နယ်အရှေ့ပိုင်းနှင့် စစ်ဆောင်ပန္နား (လူးရှမ်းဒေသ) သို့ ပျံ့နှံ့သွားခဲ့သည်။ ဗုဒ္ဓဘာသာနှင့်အတူ ပါလာသော နက္ခတ်ဗေဒတွက်ချက်မှုများအရ "အတာကူးခြင်း" ဓလေ့သည် လူးရှမ်းတို့၏ ဘုန်းတော်ကြီးကျောင်းများတွင် အမြစ်တွယ်ခဲ့သည်။ မြန်မာနိုင်ငံအလယ်ပိုင်းမှ ဘုန်းတော်ကြီးများ၊ သာသနာပြုပညာရှိများ၊ မြန်မာမင်းများက ခန့်အပ်သော "စစ်ကဲ" နှင့် "မြို့စား" များသည် လူးရှမ်းဒေသတွင် နေထိုင်ကာ လူးရှမ်းဒေသများသို့ စာပေနှင့် ဘာသာရေးပြက္ခဒိန်များကို ယူဆောင်သွားရာမှ သင်္ကြန်ဓလေ့သည် ဘာသာရေးပွဲတော်တစ်ခုအဖြစ် စတင်ရောက်ရှိခဲ့သည်။ မြန်မာ့ပြက္ခဒိန်အရ နှစ်သစ်ကူးသည့်ပထမလ (တန်ခူးလ) သည် ရှမ်းပြက္ခဒိန်အရ ၆ လပိုင်း ဖြစ်တတ်သည်။ လူးရှမ်းသင်္ကြန်သည် မြန်မာ့သင်္ကြန်၏ ရေပက်ကစားခြင်း နှင့် ဘာသာရေးဝတ်ထုံး ကျင်းပကြသော်လည်း၊ မိမိတို့၏ ကိုယ်ပိုင်ဟန်ဖြစ်သော "နဂါးလှေပြိုင်ပွဲ" နှင့် "မိုးပျံမီးရှူးလွှတ်ခြင်း" စသည့် ဓလေ့များကိုမူ မြန်မာင်္သကြန်နှင့်ကွဲပြားစွာ ရှေးဦး ရှမ်း(တိုင်)နွယ်ဖွား ဓလေ့အဖြစ် ဆက်လက်ထိန်းသိမ်းထားသည်။

ဘာသာစကား

လူးရှမ်းဘာသာ (Kam Mueang Lue) သည် ခရာ-ဒိုင်မိသားစုဝင်ဖြစ်ပြီး၊ တိုင်ခွဲစကားပေါင်းများနှင့် ဆင်တူသော်လည်း အသံထွက်၊ စကားလုံးအသုံးများ၌ ခွဲခြားချက်ရှိသည်။ ၎င်းဘာသာစကားကို ယင်းတို့၏ ဗုဒ္ဓဘာသာကျမ်းစာများ၊ ကဗျာနှင့် ရိုးရာပုံပြင်များရေးသားရာတွင် အသုံးပြုသည်။

စာပေ

လူးရှမ်းစာပေသည် တိုင်လူးအက္ခရာ (Lik Tai Lue) ဖြင့်ရေးသားပြီး၊ ဗုဒ္ဓကျမ်းစာများ၊ ရိုးရာပုံပြင်များ၊ သမိုင်းမှတ်တမ်းများစွာရှိသည်။ Lik Tai Lue အက္ခရာသည် မီးထွန်းပွဲများနှင့် ဘုရားကျောင်းတော်ထဲတွင် သာသနာရေး အကြောင်းအရာများကို လက်ရေးသည့်စာအုပ်များတွင် သုံးသည်။

ဝတ်စားဆင်ယဉ်ပုံ

လူရှမ်းအမျိုးသမီးများသည် ရိုးရာထည်တနီရောင်လုံချည်များ၊ အဆင်အပြောက်ထည်လက်အကွင်းနဲ့ အကျစ်ထည်ဖားလုံပေါ်ဝတ်လို့ ထင်ရှားသည်အမျိုးသားများက ရိုးရာတိုင်အင်္ကျီ၊ ရေပြင်အရောင်ဆံပင်အဖုံး (ခေါင်းထုပ်) ကို ဝတ်ဆင်ကြသည်။

ဝတ်စားပုံမှာ ရှမ်းလူမျိုးများ၏ အဆင်တန်ဆာများဖြစ်သော အမည်းရောင်အင်္ကျီ၊ ဘောင်းဘီနှင့် ခေါင်းပေါင်းကြီးများကို ယောက်ျားများက ဝတ်ဆင်ကြသည်။ မိန်းမများကမူ လက်ကောက်ဝတ်ကျပ်သော အင်္ကျီလက်ရှည်ကို ဝတ်၍ ခေါင်းပေါင်းပွကြီးများကို ပေါင်းတတ်သည်။ လူးလူမျိုးတို့၏ နေအိမ်မှာ အထူးသဖြင့် အုတ်ကြွပ်မိုးနှင့် အုတ်အင်္ဂတေ အကာအရံဖြင့် ဆောက်လုပ်သော အိမ်များဖြစ်ကြသည်။

ကိုးကား

မြန်မာ့စွယ်စုံကျမ်း အတွဲ ၅