အာချန်လူမျိုး
 မိုင်းသားအမျိုးသမီး ဝတ်စုံ | |
| လူဦးရေ စုစုပေါင်း | |
|---|---|
| ~၂၉,၀၀၀ | |
| အများစု နေထိုင်သည့် နေရာ | |
| တရုတ်ပြည်သူ့သမ္မတနိုင်ငံ၊ ယူနန်ပြည်နယ်တွင် အများဆုံးနေထိုင်၊ မြန်မာနိုင်ငံတွင် အနည်းငယ် | |
| ဘာသာစကား | |
| အာချန် | |
| ကိုးကွယ်မှု | |
| ထေရဝါဒ ဗုဒ္ဓဘာသာ၊ တာအိုဘာသာနှင့် ရိုးရာကိုးကွယ်မှု | |
| ဆက်စပ် တိုင်းရင်းသား အုပ်စုများ | |
| ဗမာလူမျိုး၊လီဆူလူမျိုး၊ယီ လူမျိုး၊အခြား တရုတ်-တိဗက်လူမျိုးများ |
အာချန် လူမျိုးများသည် တိဗက်-ဗမာမိသားစု၏ လိုလို-ဗမာအုပ်စုဝင် လူမျိုးစုများတွင်ပါဝင်ကြသည်[၁]။ သို့သော်လည်း မူရင်းစာအရေးအသားစနစ် မရှိဘဲ တရုတ်အက္ခရာကို ရံဖန်ရံခါ အသုံးပြု၍ ရေးသားသည်။ အာချန်လူမျိုး အများစုသည် တိုင်းလူဘာသာစကားကိုလည်း ပြောဆိုကြသည်။[၂] အာချန်လူမျိုး သို့မဟုတ် မိုင်းသာလူမျိုး (တရုတ်: 阿昌族; ပင်ယင်: Āchāngzú) သည် တိဗက်-ဗမာနွယ် ဘာသာစကားကိုပြောဆိုကြသူများဖြစ်ပြီး ပြည်ထောင်စုသမ္မတမြန်မာနိုင်ငံတော်၏ တရားဝင်အသိအမှတ်ပြုတိုင်းရင်းသား ၁၃၅မျိုးတွင်လည်းတစ်ခုအပါအဝင်ဖြစ်သည်။ တရုတ်ပြည်သူ့သမ္မတနိုင်ငံမှ တရားဝင်အသိအမှတ်ပြုသော တိုင်းရင်းသား ၅၆ အုပ်စုတွင်လည်း တစ်ခုအပါအဝင်ဖြစ်သည်။အာချန်လူမျိုးများကို ရှမ်းပြည်နယ်တွင် မိုင်းသာလူမျိုး ဟူ၍လည်းကောင်း၊ ကချင်ပြည်နယ်တွင် ငေါ့ချမ်းလူမျိုးဟူ၍လည်းကောင်း ခေါ်ဆိုကြသည်။
အမည်နာမဆိုင်ရာ သမိုင်းနှင့် ဘာသာဗေဒ အယူအဆများ
[ပြင်ဆင်ရန်]မြန်မာနိုင်ငံ မြောက်ပိုင်း၊ ကချင်ပြည်နယ်၊ ရှမ်းပြည်နယ် (အထူးသဖြင့် မိုင်းသုံ၊ မိုင်းမော် နှင့် ဟိုပန် ဒေသများ) နှင့် တရုတ်နိုင်ငံ ယူနန်ပြည်နယ် နယ်စပ်ဒေသများတွင် နေထိုင်ကြသော မိုင်းသာ နှင့် တိုင်းဆာဟူသော အမည်နာမများအပေါ် သမိုင်း၊ ဘာသာဗေဒနှင့် မနုဿဗေဒ ပညာရှင်များအကြား ဘာသာစကားအုပ်စု အမျိုးအစားခွဲခြားမှုနှင့် ၎င်းတို့၏ စုပေါင်းအနွယ်ဝင်ဖြစ်မှု တို့နှင့် ပတ်သက်၍ အယူအဆ ကွဲလွဲမှုများ ရှိခဲ့သည်။[၃]
မိုင်းသာ အမည်မှာ ရှမ်းဘာသာစကားမှ ဆင်းသက်လာခြင်း ဖြစ်ပြီး "မိုင်း" (Mong - နယ်/မြို့) နှင့် "သာ" (Tha - သံလွင်မြစ် သို့မဟုတ် သာမြစ်ဝှမ်း) တို့ ပေါင်းစပ်၍ "မိုင်းသာ/သာမြစ်ဝှမ်းဒေသသား" ဟု အဓိပ္ပာယ်ရသည်။ ရှမ်းလူမျိုးများနှင့် ဗမာ တို့က သံလွင်မြစ် အရှေ့ဘက် မိုင်းမော်နှင့် ဟိုပန်ဒေသများမှ ဆင်းသက်လာသော အာချန် (Achang/Ngachang) လူမျိုးများကို ရည်ညွှန်း၍ ခေါ်ဆိုခဲ့ကြသော အမည်ဖြစ်သည်။[၄]တိုင်းဆာ (Tai Sa / Tai Hsa)အမည်မှာ တိုင်-ကဒိုင် (Tai/Shan) အသုံးအနှုန်း ဖြစ်ပြီး "တိုင်း" (Tai - တိုင်/ရှမ်းလူမျိုး) နှင့် "ဆာ" (Sa/Hsa - အာချန်လူမျိုးတို့အား တိုင်ဘာသာဖြင့် ခေါ်ဆိုသည့်အမည်) ပေါင်းစပ်ထားခြင်း ဖြစ်သည်။ ၎င်းသည် ရှမ်းယဉ်ကျေးမှုနှင့် ဘာသာစကား လွှမ်းမိုးမှုခံထားရသော သို့မဟုတ် ဗုဒ္ဓဘာသာ ကိုးကွယ်သည့် အာချန်/မိုင်းသာ မျိုးနွယ်စုခွဲများကို အဓိက ရည်ညွှန်းသည်။[၅]
မိုင်းသာ နှင့် တိုင်းဆာ တို့၏ အမည်နာမ ပဋိပက္ခတွင် အဓိက ကျသော အချက်မှာ ၎င်းတို့ ပြောဆိုသည့် ဘာသာစကား၏ မျိုးရိုးနွယ်ဖွား အုပ်စု ကွဲပြားမှု ဖြစ်သည်။ ဘာသာဗေဒအရ တိဗက်-ဗမာအုပ်စု ဝင် လိုလို-ဗမာနွယ်ဝင် ခက်မအောက်တွင် ပါဝင်သည်။ ဇိုင်ဝါး၊ လော်ဝေါ်၊ လာချိဒ် ဘာသာစကားများနှင့် လွန်စွာ နီးစပ်သည်။[၆]တိုင်းဆာဟု ကိုယ်တိုင် ခံယူကြသူ အများစုသည် တိဗက်-ဗမာနွယ်ဝင် မိုင်းသာ/အာချန် မိခင်ဘာသာစကားကို ပြောဆိုကြသော်လည်း ရာစုနှစ်ပေါင်းများစွာ တိုင် လူမျိုးများနှင့် အနီးကပ် နေထိုင်ခဲ့ကြသဖြင့် ရှမ်းဘာသာစကားမှ ဝေါဟာရပေါင်းများစွာကို မွေးစားသုံးစွဲခဲ့ကြသည်။ အချို့သော တိုင်းဆာ အသိုက်အဝန်းများမှာမူ တိုင်-ကဒိုင် နွယ်ဝင် ရှမ်းဘာသာစကားကိုသာ အဓိက ပြောဆိုကြတော့သည်အထိ ဘာသာစကား အကူးအပြောင်း ဖြစ်ပေါ်ခဲ့သည်။[၇]
လူမှုဗေဒနှင့် မနုဿဗေဒ ပညာရှင်များ ဖြစ်ကြသော E. R. Leach နှင့် Edmund Leach တို့၏ လေ့လာချက်များအရ မိုင်းသာ/တိုင်းဆာ လူအဖွဲ့အစည်းအတွင်း ယဉ်ကျေးမှု နှစ်မျိုး စိမ့်ဝင်နေပုံကို တွေ့ရှိရသည်:[၃]တောင်ကုန်း တောင်တန်းများတွင် အဓိက နေထိုင်ကြပြီး ကိုယ်ပိုင်ရိုးရာ ဓလေ့များနှင့် နတ်ကိုးကွယ်မှုကို ထိန်းသိမ်းထားသူများ ဖြစ်ကြသည်။လွင်ပြင်နှင့် စိုက်ပျိုးရေး သင့်တော်သော စိမ့်စမ်းဒေသများတွင် အခြေချကြပြီး ထေရဝါဒ ဗုဒ္ဓဘာသာကို ကိုးကွယ်ကြကာ ရှမ်းလူမျိုးတို့၏ ဝတ်စားဆင်ယင်မှု၊ ဗိသုကာနှင့် ပွဲလမ်းသဘင် ဓလေ့များကို လိုက်နာကျင့်သုံးကြသည်။
မြန်မာနိုင်ငံတော် အစိုးရ၏ တရားဝင် တိုင်းရင်းသား ၁၃၅ မျိုး စာရင်းတွင် "မိုင်းသာ" နှင့် "တိုင်းဆာ" ကို သီးခြား တိုင်းရင်းသား မျိုးနွယ်စု နှစ်ခုအဖြစ် သီးသန့် ခွဲခြား သတ်မှတ်ထားသည်။[၈]
သို့သော်လည်း ခေတ်သစ် သမိုင်းနှင့် မနုဿဗေဒ သုတေသန ပညာရှင်များ၏ သုံးသပ်ချက်အရ "မိုင်းသာ" နှင့် "တိုင်းဆာ" ဆိုသည်မှာ အနှစ်သာရအားဖြင့် အာချန် (Achang) ဟူသော ဘိုးဘေးတစ်ဦးတည်းမှ ဆင်းသက်လာသည့် လူမျိုးစုတစ်ခုတည်း၏ ယဉ်ကျေးမှု၊ ဘာသာရေးနှင့် ပထဝီဝင် ရွှေ့ပြောင်းမှုဆိုင်ရာ ကွဲပြားမှုများကြောင့် ဖြစ်ပေါ်လာသော အမည်ကွဲများ (Ethnonyms) သာ ဖြစ်ကြောင်း သုံးသပ်ကြသည်။[၉]
ဘာသာစကား
[ပြင်ဆင်ရန်]အာချန်ဘာသာသည် လိုလို-ဗမာ ဘာသာစုအတွင်းတွင် တစ်ခုအဖြစ် သတ်မှတ်ထားပြီး ဗမာဘာသာနှင့် နီးကပ်စွာ ဆက်နွယ်နေသည်[၁၀]။
မိုင်းသာအမျိုးသမီးတို့၏ ဆင်ယင်ထုံးဖွဲ့မှုမှာ ဦးခေါင်းတွင် စစ်ကြိုခေတ်က မြန်မာအမျိုးသမီးများ ဆံထုံးကြီးကြီးထုံးထားဘိသကဲ့သို့ အဝတ်ဖြင့် ရစ်ပတ်ထုံးဖွဲ့ထားကြသည်။ ၁၉၅၈ခုနစ် အိမ်၏ အိမ်စောင့်အစိုးရလက်ထက် တရုတ်မြန်မာနယ်စပ်ပေါ်ရှိ အငြင်းပွားခဲ့ရသော ဖီမော်၊ ဂေါ်လန်၊ကန်ဖန် ရွာ၃ရွာသည် ထိုမိုင်းသာရှမ်းတို့ နေထိုင်သော ရွာများပင် ဖြစ်ကြသည်။ [၁၁] [၁၂] [၁၃][၁၄]
မျိုးရိုးဗီဇဆိုင်ရာ သုတေသနများ
[ပြင်ဆင်ရန်]မိုင်းသာလူမျိုးများ (တရုတ်နိုင်ငံတွင် အာချန်လူမျိုး - Achang ဟု ခေါ်ဆိုကြသည်) ၏ မျိုးရိုးဗီဇ နှင့် ပတ်သက်၍ အရှေ့တောင်အာရှနှင့် တရုတ်နိုင်ငံမှ မျိုးရိုးဗီဇ ပညာရှင်များသည် ဖခင်မှဆင်းသက်သော Y-အမျိုးသားခရိုမိုဆုန်း (Y-DNA) နှင့် မိခင်မှဆင်းသက်သော မိုတိုကွန်ဒရီးယား (mtDNA) များကို အဓိကထား၍ သုတေသန ပြုလုပ်ခဲ့ကြသည်။
၂၀၀၄ ခုနှစ်တွင် သုတေသီ Wen B. နှင့် အဖွဲ့၏ လေ့လာတွေ့ရှိချက်များအရ မိုင်းသာ (အာချန်) အမျိုးသားများထံ၌ တိဗက်-ဗမာနွယ် လူမျိုးစုများတွင် အဓိက တွေ့ရလေ့ရှိသော Y-DNA Haplogroup O3 (O-M122) မျိုးရိုးဗီဇမှာ အများဆုံး (၇၀% ကျော်) ပါဝင်နေသည်ကို တွေ့ရှိရသည်။[၁၅] ၎င်းအပြင် အရှေ့အာရှ မြောက်ပိုင်းနွယ်ဝင် Haplogroup D-M174 နှင့် C-M130 မျိုးရိုးဗီဇ အနည်းငယ်ကိုလည်း တွေ့ရှိရသဖြင့် ၎င်းတို့၏ ဖခင်နွယ် ဘိုးဘေးများသည် တိဗက်ကုန်းပြင်မြင့် နှင့် တရုတ်နိုင်ငံ အနောက်တောင်ပိုင်းမှ ဆင်းသက်လာခြင်း ဖြစ်ကြောင်း ခိုင်မာစွာ ထောက်ပံ့ပေးနေသည်။
၂၀၀၉ ခုနှစ်တွင် မျိုးရိုးဗီဇ သုတေသီ Ji F. နှင့် အဖွဲ့က ယူနန်ပြည်နယ်အတွင်းရှိ တိုင်းရင်းသားများအား လေ့လာခဲ့ရာ မိုင်းသာလူမျိုးများ၏ မိခင်နွယ် မိုတိုကွန်ဒရီးယား DNA တွင် Haplogroup M (အထူးသဖြင့် M7, M8, M9) နှင့် Haplogroup F စသည့် အရှေ့အာရှ တောင်ပိုင်းနှင့် မြောက်ပိုင်း ရောနှောနေသော မျိုးရိုးဗီဇလက္ခဏာများကို တွေ့ရှိခဲ့ရသည်။[၁၆]ဤသည်မှာ မိုင်းသာတို့သည် သမိုင်းတစ်လျှောက် တောင်ဘက်သို့ ရွှေ့ပြောင်းလာရာတွင် ဒေသခံ မွန်-ခမာ သို့မဟုတ် တိုင်-ကဒိုင် နွယ်ဝင် မိခင်မျိုးရိုးများနှင့်လည်း သွေးနှောမှု အနည်းငယ် ရှိခဲ့ကြောင်း ညွှန်းဆိုနေသည်။
၂၀၁၅ ခုနှစ်တွင် တရုတ်သိပ္ပံအကယ်ဒမီမှ သုတေသီ Li Y. C. နှင့် အဖွဲ့သည် ယူနန်ဒေသရှိ မိုင်းသာ (အာချန်)၊ တိုင်လူးနှင့် ဂျိန်းဖော (Jingpo) တို့၏ DNA စစ်ချက်များကို နှိုင်းယှဉ်လေ့လာခဲ့ကြသည်။[၁၇]သုတေသန စစ်ချက်အရ မိုင်းသာလူမျိုးတို့သည် ဘာသာစကားနှင့် ယဉ်ကျေးမှုအရ ဂျိန်းဖော နှင့် ဇိုင်ဝါး တို့နှင့် ပိုမိုနီးစပ်သော်လည်း၊ ပထဝီဝင်အရ ဒေသတစ်ခုတည်းတွင် အတူယှဉ်တွဲနေထိုင်ကြသော တိုင် (Dai/Shan) လူမျိုးများနှင့်လည်း Auto-somal DNA အရ သွေးနှောရှိနေကြောင်း တွေ့ရှိရသည်။
ကိုးကား
[ပြင်ဆင်ရန်]- ↑ Bradley, David. "The Lolo-Burmese Languages." In *The Sino-Tibetan Languages*, edited by Graham Thurgood and Randy J. LaPolla, Routledge, 2003, pp. 202–220.
- ↑ Achang Ethnic Minority။ Ministry of Culture (2003)။ 2007-02-03 တွင် မူရင်းအား မော်ကွန်းတင်ပြီး။ 2007-01-21 တွင် ပြန်စစ်ပြီး။
- 1 2 Leach, E. R. (1954). Political Systems of Highland Burma: A Study of Kachin Social Structure. London School of Economics.
- ↑ Scott, J. G., & Hardiman, J. P. (1900). Gazetteer of Upper Burma and the Shan States (Vol. 1, Part 1). Government Printing.
- ↑ Hanson, O. (1906). The Kachins: Their Customs and Traditions. American Baptist Mission Press.
- ↑ Bradley, D. (1997). "Tibeto-Burman languages and classification". Papers in Southeast Asian Linguistics No. 14: Tibeto-Burman Languages of the Himalayas, 1-71.
- ↑ Dai, Qingxia (1992). A Study of Achang Language (阿昌语研究). Central University for Nationalities Press.
- ↑ တိုင်းရင်းသားလူမျိုးများရေးရာဝန်ကြီးဌာန၊ မြန်မာနိုင်ငံ။ "ပြည်ထောင်စုမြန်မာနိုင်ငံတော်၏ တရားဝင် တိုင်းရင်းသား ၁၃၅ မျိုး စာရင်း"။
- ↑ Zhu, J. (2004). "Ethnic Identity and Cultural Transformation among the Achang in the Sino-Myanmar Borderlands". Journal of Southeast Asian Studies, 35(2), 245-263.
- ↑ Ethnologue, "Achang". SIL International. Retrieved 2025-09-28.
- ↑ မြန်မာ့စွယ်စုံကျမ်း၊ အတွဲ(၉)
- ↑ မောင်ပုဆိုးကြမ်း ရေးသည့် တိုင်းရင်းသား လူမျိုးများ အဘိဓာန် စာအုပ်မှ
- ↑ 阿昌之乡，张志品
- ↑ Achang
- ↑ Wen, B., et al. (2004-09-16). "Genetic evidence supports demic expansion of Han culture". Nature, 431(7006), 302-305. DOI:10.1038/nature02878
- ↑ Ji, F., et al. (2009-12-01). "Mitochondrial DNA diversity in Dai and Achang populations from Yunnan, China". Journal of Genetics and Genomics, 36(12), 735-743. DOI:10.1016/S1673-8527(08)60166-4
- ↑ Li, Y. C., et al. (2015-05-15). "Genetic landscape of ethnic populations in Yunnan, Southwestern China". PLOS ONE, 10(5), e0127084. DOI:10.1371/journal.pone.0127084