ခန္တီးရှမ်းလူမျိုး

ခန္တီးရှမ်းလူမျိုး(အင်္ဂလိပ်: Tai Khamti) တို့သည် မြန်မာနိုင်ငံမြောက်ဖျား ပူတာအိုခရိုင် (ခန္တီးလုံ)၊ စစ်ကိုင်းတိုင်းဒေသကြီး အထက်ပိုင်း ခန္တီးဒေသနှင့် မိုးကောင်းမြို့နယ် နမ္မတီးဒေသတို့တွင် အဓိကနေထိုင်ကြသော တိုင်လူမျိုး နွယ်ဝင်များ ဖြစ်ကြသည်။ "ခန္တီး" ဟူသော ဝေါဟာရမှာ ရှမ်းစကားဖြစ်ပြီး "ခန်" (ရွှေ) နှင့် "တီး" (မြေ) ပေါင်းစပ်ထားခြင်းဖြစ်၍ "ရွှေမြေ" ဟု အဓိပ္ပာယ်ရသည်။ ခန္တီးလုံနယ်အတွင်းရှိ နမ်းကွီ (မလိခ) မြစ်အတွင်း ရွှေကျင်၍ ရရှိနိုင်ခြင်းကြောင့် ဤသို့ ခေါ်ဝေါ်ခြင်း ဖြစ်သည်။

ခန္တီးရှမ်းလူမျိုး

တဲး ၵံးတီ
ခန္တီးရှမ်းအလှူ
လူဦးရေ စုစုပေါင်း
၂၁၂,၈၉၀ (ခန့်မှန်း)
အများစု နေထိုင်သည့် နေရာ
မြန်မာ	၂၀၀,၀၀၀ ခန့်
အိန္ဒိယ	၁၂,၈၉၀
တရုတ်	၅,၀၀၀
ဘာသာစကား
ခန္တီးဘာသာစကား၊ မြန်မာဘာသာစကား
ကိုးကွယ်မှု
ထေရဝါဒဗုဒ္ဓဘာသာ
ဆက်စပ် တိုင်းရင်းသား အုပ်စုများ
ရှမ်း၊ အာဟုမ်၊ မောရှမ်း၊ရှမ်းနီ၊အခြားတိုင်လူမျိုးများ

ခန္တီးရှမ်းတို့သည် "ဆင်" နှင့် ပတ်သက်၍ အလွန်ကျွမ်းကျင်ကြသည်။ ဆင်ဖမ်းခြင်း၊ ဆင်ယဉ်ကျေးခြင်းနှင့် ဆင်ကို အသုံးပြု၍ သစ်ထုတ်လုပ်ခြင်းမှာ ၎င်းတို့၏ ရိုးရာအသက်မွေးဝမ်းကျောင်း လုပ်ငန်းတစ်ခု ဖြစ်သည်။ ထို့ပြင် မြစ်ကမ်းဘေးတွင် နေထိုင်သူများ ဖြစ်သဖြင့် "ရွှေကျင်ခြင်း" လုပ်ငန်းမှာလည်း ထင်ရှားသော ဓလေ့တစ်ခု ဖြစ်သည်။

သမိုင်းကြောင်း

ခန္တီးရှမ်းလူမျိုးတို့၏ သမိုင်းကြောင်းသည် အရှေ့တောင်အာရှရှိ တိုင်လူမျိုးနွယ်ဝင်များ၏ ကြီးမားသော ရွှေ့ပြောင်းအခြေချမှု ဖြစ်စဉ်များနှင့် တိုက်ရိုက်ဆက်စပ်နေသည်။ သမိုင်းဦးကာလကို လေ့လာရာတွင် ပုဂံခေတ် ကျောက်စာများ၌ "ခန္တီး" ဟူသော အမည်ကို လူအမည် သို့မဟုတ် ဒေသအမည်အဖြစ် စတင်တွေ့ရှိရခြင်းက ခန္တီးရှမ်းတို့သည် ၁၁ ရာစုခန့်ကပင် မြန်မာနိုင်ငံအတွင်းသို့ စတင်ရောက်ရှိနေပြီ ဖြစ်ကြောင်း ပြသနေသည်။ သို့သော်လည်း အခြေချနေထိုင်မှု အခိုင်အမာဖြစ်စေသည့် အချိုးအကွေ့မှာ ၁၅ ရာစုအတွင်း တရုတ်မင်မင်းဆက် (Ming Dynasty) စစ်သူကြီး ဝမ်ချီ၏ တိုက်ခိုက်မှုကြောင့် မောရှမ်းစော်ဘွားများ ဖြစ်ကြသည့် သိုငံဘွားနှင့် သိုချီဘွားတို့ ဧရာဝတီမြစ် အနောက်ဘက်သို့ ဆုတ်ခွာလာရသည့် အချိန်ဖြစ်သည်။ ထိုကာလမှစ၍ အနောက်ဘက် ရှမ်းနယ်များဖြစ်သော ခန္တီးလုံနှင့် အာဟုမ်နယ်မြေများ စတင်ပေါ်ပေါက်လာခဲ့သည်ဟု သမိုင်းပညာရှင် ပါမောက္ခ ဂျီ၊ အိပ်၊ လုစ် (G.H. Luce) က ယူဆခဲ့သည်။

မြန်မာနိုင်ငံအတွင်းရှိ ခန္တီးလုံ (ပူတာအို) ဒေသမှ ခန္တီးရှမ်းတို့မှာမူ အစဉ်အလာအရ မြန်မာဘုရင်များ၏ သစ္စာခံများ ဖြစ်ကြသည်။ခန္တီးရှမ်းတို့ အခြေစိုက်ရာ ခန္တီးလုံဒေသသည်အင်းဝခေတ် ကတည်းကပင် မြန်မာမင်းများနှင့် ရှမ်းစော်ဘွားများအကြား အားပြိုင်ရာ ဗဟိုချက်တစ်ခု ဖြစ်ခဲ့သည်။ ပုဂံခေတ် အနော်ရထာမင်း လက်ထက်တွင် နိုင်ငံတော်၏ နယ်နိမိတ်ကို မြောက်ဘက် ကပ္ပလန် (ခန္တီးဒေသအနီး) အထိ တိုးချဲ့ခဲ့ကြောင်း သမိုင်းမှတ်တမ်းအချို့က ဆိုသဖြင့် ထိုစဉ်ကတည်းက မြန်မာ့ဩဇာ ရောက်ရှိခဲ့သည်ဟု ယူဆနိုင်သည်။

တောင်ငူမင်းဆက်၏ ဘုရင့်နောင်မင်းတရားကြီး (၁၅၅၁–၁၅၈၁) လက်ထက်တွင် မြန်မာနိုင်ငံ၏ အင်ပါယာကို ချဲ့ထွင်ရာ၌ မြောက်ဘက်စွန်းရှိ ရှမ်းနယ်မြေများအားလုံးကို တိုက်ခိုက်သိမ်းပိုက်ခဲ့သည်။ အေဒီ ၁၅၅၇-၁၅၅၈ ဝန်းကျင်တွင် ဘုရင့်နောင်သည် မိုးညှင်း၊ မိုးကောင်း နယ်များကို အောင်နိုင်ပြီးနောက် ၎င်းနှင့် ဆက်စပ်နေသော ခန္တီးလုံ (ခန္တီးရှမ်း) ဒေသအထိ မြန်မာ့အာဏာ စက်ရောက်ရှိခဲ့သည်။ ထိုစဉ်က ခန္တီးရှမ်းစော်ဘွားများသည် ဘုရင့်နောင်မင်းတရားကြီးထံ သစ္စာခံယူရပြီး၊ နှစ်စဉ် လက်ဆောင်ပဏ္ဏာနှင့် အခွန်အတုပ်များ ဆက်သခဲ့ရသည်။ တောင်ငူခေတ်၏ အုပ်ချုပ်ရေးစနစ်အရ ခန္တီးဒေသသည် မြောက်ဘက်နယ်စပ်ကို ကာကွယ်ရသည့် "ကင်းစောင့်တပ်နယ်" အဖြစ်လည်းကောင်း၊ ဆင်နှင့် ရွှေ ထွက်ရှိရာ အရေးပါသော နယ်မြေအဖြစ်လည်းကောင်း တည်ရှိခဲ့သည်။

ဒုတိယအင်းဝခေတ်တွင် ခန္တီးရှမ်းတို့သည် "မောရှမ်း" သို့မဟုတ် "ရှမ်းကြီး" အနွယ်ဝင်များအဖြစ် ပိုမိုထင်ရှားခဲ့သည်။ ထိုကာလတွင် ခန္တီးလုံနယ်သည် မိုးကောင်းစော်ဘွား၏ ဩဇာအောက်တွင် ရှိနေတတ်ပြီး၊ အင်းဝမင်းများနှင့် မိုးကောင်းစော်ဘွားများအကြား စစ်မက်ဖြစ်ပွားချိန်တိုင်း ခန္တီးရှမ်းတို့သည် စစ်ရေးအရ အရေးပါသော အခန်းကဏ္ဍမှ ပါဝင်ခဲ့သည်။ အထူးသဖြင့် မြန်မာနိုင်ငံမြောက်ပိုင်းနှင့် အာသံပြည် (အာဟုမ်) တို့ကို ဆက်သွယ်ပေးသည့် လမ်းကြောင်းပေါ်တွင် တည်ရှိခြင်းကြောင့် ကုန်သွယ်ရေးနှင့် သံတမန်ရေးအရ အချက်အချာကျခဲ့သည်။

ရှေးမင်းဆက်များလက်ထက်တွင် ခန္တီးရှမ်းတို့ကို အုပ်ချုပ်ရာ၌ မြန်မာဘုရင်များသည် တိုက်ရိုက်အုပ်ချုပ်ခြင်းထက် "စော်ဘွားစနစ်" ကို အသိအမှတ်ပြု၍ သစ္စာခံစေသည့် နည်းလမ်းကို အသုံးပြုခဲ့သည်။ မြန်မာဘုရင်များ စစ်ထွက်လျှင် ခန္တီးရှမ်းတို့က ဆင်တပ်နှင့် ခြေလျင်တပ်များဖြင့် ကူညီရသည်။ အဖိုးတန် ကျောက်စိမ်း၊ ရွှေနှင့် ဆင်များကို အခွန်အဖြစ် ဆက်သရသည်။ တောင်ငူခေတ်မှစ၍ မြန်မာမင်းများသည် ခန္တီးဒေသသို့ သာသနာပြုများနှင့် ဗုဒ္ဓဘာသာ စာပေများကို ပံ့ပိုးပေးခဲ့သဖြင့် ခန္တီးရှမ်းတို့၏ ယဉ်ကျေးမှုမှာ မြန်မာ့ထေရဝါဒ ယဉ်ကျေးမှုနှင့် ပိုမိုတစ်သားတည်း ဖြစ်လာခဲ့သည်။

ကုန်းဘောင်ခေတ်တစ်လျှောက်တွင် မိုးကောင်းစော်ဘွားမှတစ်ဆင့် အုပ်ချုပ်ခြင်း ခံခဲ့ရသော်လည်း မိမိတို့၏ ကိုယ်ပိုင်စော်ဘွားဖြင့် လွတ်လပ်စွာ နေထိုင်ခွင့်ရခဲ့သည်။ ဘိုးတော်ဘုရားနှင့် ပုဂံမင်းလက်ထက်များတွင် ခန္တီးဒေသအတွင်း ဆူပူမှုများ ဖြစ်ပွားခဲ့သဖြင့် မြန်မာဘုရင်များက စော်ဘွား ၇ ဦး ဦးဆောင်သည့် တပ်များစေလွှတ်၍ အုပ်ချုပ်ရေးကို ခိုင်မြဲစေခဲ့သည်။ ၎င်းစော်ဘွား ၇ ဦးမှ ဆင်းသက်လာသူများသည် ယနေ့တိုင် ခန္တီးလုံဒေသရှိ နယ် ၇ နယ်၏ အစဉ်အလာ ခေါင်းဆောင်များအဖြစ် တည်ရှိနေဆဲဖြစ်သည်။ ယနေ့ခေတ်တွင် ခန္တီးရှမ်းတို့သည် စစ်ရေးထက် စာပေ၊ အနုပညာနှင့် ဗုဒ္ဓဘာသာ ယဉ်ကျေးမှုကို ထိန်းသိမ်းစောင့်ရှောက်သော နူးညံ့သိမ်မွေ့သည့် လူမျိုးစုတစ်စုအဖြစ် မြန်မာနိုင်ငံ မြောက်ဖျားတွင် ငြိမ်းချမ်းစွာ အခြေချနေထိုင်လျက် ရှိကြသည်။

နယ်မြေဒေသနှင့် လူနေမှုဘဝ

ခန္တီးရှမ်းတို့သည် အဓိကအားဖြင့် ပူတာအိုခရိုင် (ခန္တီးလုံ)၊ ဟူးကောင်းမြေပြန့်နှင့် ချင်းတွင်းမြစ်ဝှမ်း အထက်ပိုင်းတွင်နေထိုင်ကြသည်။

၎င်းတို့သည် အစဉ်အလာအရ တိုက်ရေးခိုက်ရေးတွင် ရဲရင့်ဖျတ်လတ်သူများဖြစ်ကြပြီး ၁၈၃၉ ခုနှစ်တွင် ဗြိတိသျှနယ်ချဲ့မှုကို ဆာဒိယနယ်၌ ထကြွတော်လှန်ခဲ့ဖူးသည်။ ကုန်းဘောင်ခေတ်တွင် မြန်မာဘုရင်များ၏ ဩဇာကို ခံယူကာ စော်ဘွားနယ် ၇ နယ်အဖြစ် သီးခြားလွတ်လပ်စွာ နေထိုင်ခဲ့ကြသည်။

ကိုးကွယ်ယုံကြည်မှုနှင့် ဘာသာရေး

ခန္တီးရှမ်းတို့သည် ထေရဝါဒဗုဒ္ဓဘာသာ ကို အလွန်နက်ရှိုင်းစွာ သက်ဝင်ယုံကြည်ကြသူများ ဖြစ်သည်။ ကျေးရွာတိုင်းတွင် "ကျောင်း" ဟုခေါ်သော ဘုန်းကြီးကျောင်းများ ရှိကြပြီး ၎င်းကျောင်းများသည် ရွာ၏ ယဉ်ကျေးမှုနှင့် ပညာရေး ဗဟိုချက် ဖြစ်သည်။ ခန္တီးရှမ်းတို့၏ ထူးခြားချက်မှာ အာဟုမ်ရှမ်းများကဲ့သို့ ရှေးရိုးနတ်ကိုးကွယ်မှုထက် ဗုဒ္ဓဘာသာ စာပေနှင့် ဝိနည်းတော်များကို ပိုမိုဦးစားပေး ထိန်းသိမ်းကြခြင်း ဖြစ်သည်။

ဘာသာစကားနှင့် စာပေ

ခန္တီးရှမ်းတို့၏ ဘာသာစကား သည် ခရာ-ဒိုင် နွယ်ဝင် ဘာသာစကားတစ်ခု ဖြစ်သည်။ ရှမ်းပြည်နယ်ရှိ ရှမ်းဘာသာစကားနှင့် များစွာဆင်တူသော်လည်း သီးခြား လေယူလေသိမ်းနှင့် ဝေါဟာရအချို့ ကွဲပြားသည်။

ခန္တီးရှမ်းတို့တွင် ကိုယ်ပိုင်အက္ခရာ ရှိသည်။ ၎င်းသည် ရှမ်းအက္ခရာနှင့် ဆင်တူသော်လည်း လုံးဝန်းသော ပုံစံရှိပြီး နိမ့်မြင့်သံအဆင့် (Tones) များကို ဖော်ပြရန် သင်္ကေတများ ပါရှိသည်။ ဤစာပေကို အသုံးပြု၍ ဗုဒ္ဓကျမ်းစာများ၊ ရိုးရာဆေးကျမ်းများနှင့် နက္ခတ်ဗေဒဆိုင်ရာ မှတ်တမ်းများကို ပေမူ၊ ပုရပိုက်မူများဖြင့် ဘုန်းကြီးကျောင်းများ၌ ထိန်းသိမ်းထားကြသည်။ ယနေ့ခေတ်တွင် ခန္တီးရှမ်းတို့သည် မိမိတို့၏ မျိုးနွယ်စုအတွင်း ခန္တီးဘာသာစကားကို ပြောဆိုကြသော်လည်း၊ အခြားလူမျိုးစုများဖြင့် ဆက်သွယ်ရာတွင် မြန်မာဘာသာစကားကို ကျွမ်းကျင်စွာ အသုံးပြုကြသည်။

ဝတ်စားဆင်ယင်မှု

ခန္တီးရှမ်းတို့၏ ဝတ်စုံမှာ ရိုးရှင်းပြီး သန့်ပြန့်သည်။ အမျိုးသားများသည် အဖြူရောင် သို့မဟုတ် အရောင်ဖျော့သော အင်္ကျီရင်စိ လက်ရှည်ကို ဝတ်ဆင်၍ အောက်ပိုင်းတွင် ပုဆိုး သို့မဟုတ် ဘောင်းဘီပွ (ရှမ်းဘောင်းဘီ) ကို ဝတ်ဆင်သည်။ ခေါင်းတွင် အဖြူရောင် ခေါင်းပေါင်း ပေါင်းလေ့ရှိသည်။အမျိုးသမီးမှာ အနက်ရောင် သို့မဟုတ် အပြာရင့်ရောင် ရင်စိအင်္ကျီ လက်ရှည်ကို ဝတ်ဆင်ပြီး အနားလိုင်းများတွင် ရောင်စုံချည်ထိုး အဆင်တန်ဆာများ ပါရှိတတ်သည်။ ထူးခြားချက်မှာ ခန္တီးအမျိုးသမီးများသည် ဆံပင်ကို အထက်သို့ မြင့်မားစွာ ထုံးဖွဲ့၍ အဝတ်စဖြင့် ပေါင်းထားလေ့ ရှိသည်။