ဟေတုပစ္စည်း
| တစ်စိတ်တစ်ပိုင်း ဖော်ပြချက် |
| ဗုဒ္ဓဘာသာ |
|---|
 |
ဟေတုပစ္စည်း (Hetu Paccaya) သည် အဘိဓမ္မာဒေသနာတော်လာ ပဋ္ဌာန်း ၂၄ ပစ္စည်းတို့တွင် အပါအဝင်ဖြစ်သည်။ ဟေတုဟူသည် အကြောင်း၊ အရင်းအမြစ်ဟု အဓိပ္ပာယ်ရ၍ ပစ္စည်းဟူသည် ကျေးဇူးပြုတတ်သော တရားဟု အဓိပ္ပာယ်ရသည်။
ထို့ကြောင့် ဟေတုပစ္စည်းဟူသည် အကြောင်းတရား၏ အထောက်အပံ့ဖြင့် ကျေးဇူးပြုခြင်းကို ဆိုလိုသည်။ တစ်နည်းအားဖြင့် တရားတစ်ခု ဖြစ်ပေါ်လာစေရန် အဓိက အကြောင်းရင်းအဖြစ် အထောက်အပံ့ပေးသော တရားကို ဟေတုပစ္စည်းဟု ခေါ်သည်။
စိတ်ရဲ့ ဖြစ်စဉ်တွေမှာ ဟေတု ပစ္စည်း ရှိပါသည်။ အကုသိုလ်စိတ်များ ဖြစ်ပေါ်လာဖို့ရန် လောဘ၊ ဒေါသ၊ မောဟ ဆိုသည့် အကြောင်းရင်း (ဟေတု) တွေ ရှိပါသည်။ ကုသိုလ်စိတ်တွေ ဖြစ်ပေါ်လာဖို့ရန် အလောဘ၊ အဒေါသ၊ အမောဟ ဆိုသည့် အကြောင်းရင်း (ဟေတု) တွေ ရှိပါသည်။ အဘိဓမ္မာအရ ဟေတု ၆ ပါးရှိသည်။ ယင်းတို့မှာ-
- ၁။ လောဘ (Lobha): တပ်မက်ခြင်း၊ လိုချင်ခြင်းသဘော။
- ၂။ ဒေါသ (Dosa): အမျက်ထွက်ခြင်း၊ မုန်းတီးခြင်းသဘော။
- ၃။ မောဟ (Moha): တွေဝေခြင်း၊ အမှန်ကို မသိခြင်းသဘော။
- ၄။ အလောဘ (Alobha): မတပ်မက်ခြင်း၊ စွန့်လွှတ်ခြင်းသဘော။
- ၅။ အဒေါသ (Adosa): အမျက်မထွက်ခြင်း၊ မမုန်းတီးခြင်းသဘော (မေတ္တာ၊ ကရုဏာ)။
- ၆။ အမောဟ (Amoha): မတွေဝေခြင်း၊ အမှန်ကို သိခြင်းသဘော (ပညာ)။
ဤဟေတု ၆ ပါးတို့သည် စိတ်အပေါ်၌ အဓိက လွှမ်းမိုးမှုရှိပြီး စိတ်၏ အရည်အသွေးကို ပြောင်းလဲစေနိုင်သည်။
လောဘ၊ ဒေါသ၊ မောဟတို့သည် အကုသိုလ်စိတ်များ ဖြစ်ပေါ်ခြင်း၏ အဓိက အကြောင်းရင်းများဖြစ်သည်။ ဥပမာ - တစ်စုံတစ်ခုကို လိုချင်တပ်မက်သော လောဘဟေတုကြောင့် ခိုးယူလိုသောစိတ် ဖြစ်ပေါ်လာနိုင်သည်။
အလောဘ၊ အဒေါသ၊ အမောဟတို့သည် ကုသိုလ်စိတ်များ ဖြစ်ပေါ်ခြင်း၏ အဓိက အကြောင်းရင်းများဖြစ်သည်။ ဥပမာ - ပေးကမ်းစွန့်လွှတ်လိုသော အလောဘဟေတုကြောင့် ဒါနကုသိုလ် ပြုလုပ်လိုသောစိတ် ဖြစ်ပေါ်လာနိုင်သည်။
ဟေတုပစ္စည်း၏ သဘောကို သာဓကတစ်ခုဖြင့် ရှင်းပြရလျှင် မျိုးစေ့တစ်စေ့ကို စိုက်ပျိုးရာ၌ မြေဩဇာကောင်းမွန်ခြင်းသည် အပင်ဖြစ်ထွန်းရန် အထောက်အပံ့ကောင်းတစ်ခု ဖြစ်သကဲ့သို့ စိတ်၌ ဟေတုကောင်းများ ရှိနေခြင်းသည်လည်း ကုသိုလ်စိတ်များ ဖြစ်ပေါ်တိုးပွားစေရန် အထောက်အပံ့ကောင်းတစ်ခု ဖြစ်ပေသည်။
အချုပ်အားဖြင့် ဟေတု ပစ္စယော ဆိုသည်မှာ တစ်စုံတစ်ခု ဖြစ်ပေါ်လာဖို့ ရန် အဓိက အကြောင်းရင်းကို ဆိုလိုခြင်း ဖြစ်ပြီး နေ့စဉ်ဘဝနှင့် နှိုင်းယှဉ်ပြီး နားလည်နိုင်ပါသည်။ အဘိဓမ္မာ၌ စိတ်၏ ဖြစ်စဉ်တွေကို ရှင်းပြရာမှာ အသုံးပြုပါသည်။[၁]
ဟိတ် ၆-ပါး
[ပြင်ဆင်ရန်]လောဘ၊ ဒေါသ၊ မောဟ(အကုသိုလ်)
အလောဘ၊ အဒေါသ၊ အမောဟ(ကုသိုလ်/အဗျာကတ)
ဟေတုသင်္ဂဟေ-ဟေတုသင်္ဂဟ၌(လဗ္ဘမာနာ-ရထိုက်ကုန်သော) ဟေတူနာမ-ဟိတ်တို့မည်သည်၊ လောဘော-လောဘ၎င်း၊ ဒေါသော-ဒေါသ၎င်း၊ မောဟော-မောဟ၎င်း၊ အလောဘော-အလောဘ၎င်း၊ အဒေါသော-အဒေါသ၎င်း၊ အမောဟော-အမောဟ၎င်း၊ ဣတိ-ဤသို့၊ ဆဗ္ဗိဓာ-ခြောက်ပါးအပြားရှိကုန်သည်၊ ဘဝန္တိ-ဖြစ်ကုန်၏။ [၂][၃]
စိတ် ၈၉-ပါးကို ဟိတ် ၆-ပါးဖြင့် ဝေဖန်ပုံ
[ပြင်ဆင်ရန်]| ဧကဟိတ်စိတ် | မောဟမူစိတ် ၂-ပါး | ပေါင်း(၂) |
| ဒွိဟိတ်စိတ် | လောဘမူစိတ် ဂ-ပါး၊ ဒေါသမူစိတ် ၂-ပါး၊
ကာမသောဘန ဉာဏဝိပ္ပယုတ်စိတ် ၁၂-ပါး၊ |
ပေါင်း(၂၂) |
| တိဟိတ်စိတ် | ကာမသောဘန ဉာဏသမ္ပယုတ်စိတ် ၁၂-ပါး
မဟဂ္ဂုတ်စိတ် ၂၇-ပါး၊ လောကုတ္တရာစိတ် ၈-ပါး |
ပေါင်း(၄၇) |
ဤစိတ် သုံးမျိုးပေါင်း ၇၁-ပါးကို ၎င်းတို့၏ ယှဉ်ဘက်စေတသိက်တွင် ဟိတ်တရားများပါ၍ သဟိတ်စိတ်ဟု ခေါ်သည်။ အဟိတ်စိတ် ၁၈-ပါး၏ ယှဉ်ဘက်စေတသိက်တွင် ဟိတ်တရားများ မပါ၍ ယင်းစိတ်များကို အဟိတ်စိတ်ဟု ခေါ်သည်။
| ပစ္စည်း[မှတ်စု ၁] | ပစ္စယုပ္ပန်[မှတ်စု ၂] | ပစ္စနိက်[မှတ်စု ၃] |
| လောဘ၊ ဒေါသ၊ မောဟ
အလောဘ၊အဒေါသ၊အမောဟ |
သဟိတ်စိတ်-၇၁ +
မောဟမူဒွေး၌ မောဟကြဉ်သော စေ-၅၂ သဟိတ်စိတ္တဇရုပ်၊ သဟိတ်ပဋိသန္ဓေကမ္မဇရုပ် |
အဟိတ်စိတ်-၁၈၊ ဆန္ဒကြဉ် အည
သမာန်း စေ-၁၂၊ မောဟမူဒွေး၌ မောဟ၊ အဟိတ်စိတ္တဇရုပ်၊ အဟိတ်ပဋိသန္ဓေ ကမ္မဇရုပ်၊ဗာဟိရရုပ်၊ အာဟာရဇရုပ်၊ ဥတုဇရုပ်၊ အသညသတ် ကမ္မဇရုပ်၊ ပဝတ္တိကမ္မဇရုပ် |