ပျူမြို့ပြနိုင်ငံများ
| ပျူမြို့ပြနိုင်ငံများ ပျူပြည် | |
|---|---|
| ရှေးဟောင်း သမိုင်းဝင် မြို့ပြနိုင်ငံများစု | |
| ပျူခေတ်မြို့ပြနိုင်ငံများစု (Pyu City-States) | |
 အလယ်ပိုင်းနှင့် မြောက်ပိုင်း မြန်မာ့မြေပြန့်ဒေသရှိ အရေးပါသော ပျူမြို့ပြနေရာများပြ မြေပုံ | |
| တည်နေရာ | မြန်မာနိုင်ငံ (ဧရာဝတီမြစ်ဝှမ်းဒေသ) |
| ခေတ်ဦးအစ (အခြေချမှု) | ဘီစီ ၁၀၀ ခန့် [၁] |
| အဓိကဗဟိုချက်မမြို့များ | သရေခေတ္တရာ၊ ဟန်လင်း၊ ဗိဿနိုး |
| အစိုးရ | |
| • ထင်ရှားသောမင်းဆက် | ဗိကရာမမင်းဆက် (Vikrama Dynasty) [၂] |
| ကိုးကွယ်သည့်ဘာသာ | ထေရဝါဒ ဗုဒ္ဓဘာသာ (အဓိက)၊ မဟာယန ဗုဒ္ဓဘာသာ]]၊ မြန်မာ့မိရိုးဖလာ နတ်ကိုးကွယ်မှု၊ ဟိန္ဒူဘာသာ |
| အသုံးပြုသည့်ဘာသာစကား | ပျူဘာသာ၊ ပါဠိ၊ ရှေးဦးမြန်မာစကား |
| ကမ္ဘာ့အမွေအနှစ်အဆင့် | ယူနက်စကို (ကမ္ဘာ့အမွေအနှစ်နေရာ) – ၂၀၁၄ ခုနှစ်တွင် သတ်မှတ် [၃] |
ပျူမြို့ပြနိုင်ငံများ (အင်္ဂလိပ်: Pyu city-states) ဆိုသည်မှာ ဘီစီ ၁၀၀ မှ အေဒီ ၈၄၀ နှစ်အတွင်း ယခုခေတ် မြန်မာနိုင်ငံ၏ အလယ်ပိုင်းနှင့် မြောက်ပိုင်းတို့တွင် ထွန်းကားခဲ့သော သမိုင်းဦးမြို့ပြနိုင်ငံများ အစုအဝေးကို ရည်ညွှန်းသည်။[၁] "ပျူ"ကို Pyuu (ပျူး) (သို့) Pyus (ပျူစ်) ဟုလည်းကောင်း၊ တရုတ်တို့က 'ဖျောက်' (Pyao) သို့မဟုတ် 'ဖျောင်' (Piao) ဟုလည်းကောင်း မှတ်တမ်းတင်ခဲ့ကြသည်။ ပျူသမိုင်းကို အဓိက သမိုင်းကြောင်း အထောက်အထား နှစ်ခုအားဖြင့် လေ့လာသိရှိရသည်။ မြေပုံတူးဖော်မှုများနှင့် ကျောက်ထွင်းစာများတွင် တွေ့ရသော ပျူတို့၏ ယဉ်ကျေးမှု လက်ကျန်အရ သော်လည်းကောင်း၊ တရုတ်ပြည်အင်ပါယာ ထန်ရာဇဝင်သမိုင်းတွင် ထိန်းသိမ်းထားသော တရုတ်သံတမန်များနှင့် ခရီးသွားအဖွဲ့များ၏ မှတ်တမ်းများ အားဖြင့်လည်းကောင်း သိရသည်။
ခေတ်သစ် သမိုင်းနှင့် မနုဿဗေဒ သုတေသနပြုချက်များအရ ပျူတို့သည် တိဘက်-ဗမာနွယ်ဝင် (Tibeto-Burman) မျိုးနွယ်စုကြီးတစ်ခု ဖြစ်ပြီး၊ နောက်ပိုင်းတွင် အေဒီ ၉ ရာစုနောက်ပိုင်း၌ မြေပြန့်ဒေသသို့ ဝင်ရောက်လာသော ဗမာ (မြန်မာ) မျိုးနွယ်စုများ၊ ဒေသခံ မွန်လူမျိုးစုများနှင့် ယဉ်ကျေးမှုချင်း၊ လူမျိုးစုချင်း သဘာဝအတိုင်း ကာလရှည် ပေါင်းစပ်သွားကြသည်ဟု ကောက်ချက်ချကြသည်။[၄] ပျူတို့၏ မြို့ပြယဉ်ကျေးမှုသည် (၁) ဒေသတွင်း နဂိုကတည်းက ရှိနေခဲ့သော ကျောက်ခေတ်၊ ကြေးဝါခေတ်နှင့် သံခေတ်ဦး လူသားတို့၏ စိုက်ပျိုးရေးအခြေခံ အဆောက်အအုံများ၊ (၂) အိန္ဒိယတိုက်ငယ်မှ ကုန်သွယ်ရေးနှင့်အတူ ရောက်ရှိလာသော ဟိန္ဒူဘာသာ၊ ဗုဒ္ဓဘာသာ၊ ဗိသုကာနှင့် စာပေယဉ်ကျေးမှုများ၊ နှင့် (၃) မြောက်ဘက်မှ ရွှေ့ပြောင်းဝင်ရောက်လာသော တိဘက်-ဗမာနွယ်ဝင်တို့၏ နည်းပညာများ ရောနှောပေါင်းစပ်ကာ ထူးခြားသည့် ကုန်းတွင်းပိုင်း မြို့ပြယဉ်ကျေးမှုအဖြစ် ကာလရှည်ကြာ ထွန်းကားခဲ့ခြင်း ဖြစ်သည်။[၁]
ရှေးဦး အခြေချနေထိုင်မှု
[ပြင်ဆင်ရန်]ပျူတို့သည် ဘီစီ ၁ ရာစု သို့မဟုတ် ထို့ထက်စောသော ကာလကတည်းက ဧရာဝတီမြစ်ဝှမ်းတစ်လျှောက် အခြေချခဲ့ကြပြီး ဘိန္နက၊ မွန်ဂါမို၊ သရေခေတ္တရာ၊ ဗိဿနိုး၊ ဟန်လင်း စသည့် မြို့ပြနိုင်ငံကြီးများကို တည်ထောင်ခဲ့သည်။ ရှေးဟောင်းသုတေသန တူးဖော်ချက်များအရ အေဒီ ၁ ရာစုမှ ၉ ရာစုအတွင်း သရေခေတ္တရာ (ပြည်)၊ ဗိဿနိုး (တောင်တွင်းကြီး)၊ ဟန်လင်း (ဝက်လက်) တို့အပြင် မိုင်းမော (မြစ်သား)၊ ဝတီ (နထိုးကြီး) စသည့် ဒေသများတွင် အင်အားကြီးမားသော မြို့ရိုးတံတိုင်းများနှင့် ရေသွင်းစိုက်ပျိုးရေး စနစ်များ ထွန်းကားခဲ့ကြောင်း တွေ့ရှိရသည်။[၅]
ထိုခေတ်ကာလတွင် ပျူမြို့ပြနိုင်ငံများသည် တရုတ်မှ အိန္ဒိယသို့ ဆက်သွယ်ထားသော ကုန်းလမ်းကုန်သွယ်ရေး လမ်းကြောင်းပေါ်တွင် တည်ရှိခဲ့သလို၊ သရေခေတ္တရာမှတစ်ဆင့် ဧရာဝတီမြစ်ဝှမ်းအတိုင်း ဘင်္ဂလားပင်လယ်အော်သို့ ထွက်ခွာနိုင်သည့် ကူးသန်းရောင်းဝယ်ရေး လမ်းပွင့်များကိုလည်း ထိန်းချုပ်ထားနိုင်ခဲ့ကြသည်။
ယဉ်ကျေးမှုနှင့် ဓလေ့ထုံးစံများ
[ပြင်ဆင်ရန်]တရုတ် ထန်ရာဇဝင်မှတ်တမ်းများအရ ပျူတို့သည် စည်းစနစ်ကျပြီး ငြိမ်းချမ်းမှုကို မြတ်နိုးသော လူမျိုးများအဖြစ် ဖော်ပြခြင်းခံရသည်။ အငြင်းပွားမှုများကို စစ်မက်ပြုခြင်းထက် ပြိုင်ပွဲများ သို့မဟုတ် ကိုယ်စားလှယ်ချင်း ယှဉ်ပြိုင်ခြင်းဖြင့် ဖြေရှင်းလေ့ရှိကြောင်း မှတ်တမ်းတင်ထားသည်။ ပျူတို့သည် ဗုဒ္ဓဘာသာ ယဉ်ကျေးမှု၏ သက်သက်လွတ် အယူအဆများကြောင့် ပိုးကောင်များကို သတ်ဖြတ်ခြင်းမှ ရှောင်ကြဉ်ရန် လက်ပံပင်လျှော်ဖြင့် ယက်လုပ်သော အဝတ်အထည်များကို ဝတ်ဆင်ကြသည်ဟု ဆိုသည်။ ပြစ်မှုဆိုင်ရာ စီရင်ထုံးများတွင်လည်း ထောင်သွင်းအကျဉ်းချခြင်း ဓလေ့မရှိဘဲ ကြိမ်ဒဏ်နှင့် ကြီးလေးသော ပြစ်မှုများအတွက်သာ ပြင်းထန်သော ပြစ်ဒဏ်များကို ကျင့်သုံးခဲ့သည်။
မြန်မာနိုင်ငံတွင် တွေ့ရှိရသည့် ယူနက်စကို ကမ္ဘာ့အမွေအနှစ်ဝင် ဟန်လင်း၊ ဗိဿနိုးနှင့် သရေခေတ္တရာ ပျူမြို့ဟောင်းများသည် အရှေ့တောင်အာရှတွင် ဗုဒ္ဓဘာသာကို အခြေပြု၍ စောစီးစွာ ထွန်းကားခဲ့သည့် ကုန်းတွင်းပိုင်း မြို့ပြဒီဇိုင်းများ ဖြစ်ကြသည်။ ဒေသတွင်း တူးဖော်ရရှိသော ခင်ဘကုန်းမှ ရွှေပေလွှာ ပိဋကတ်တော် ကောက်နုတ်ချက်များ၊ ပျူအက္ခရာ အရိုးအိုးစာများ၊ ငွေဒင်္ဂါးများနှင့် ကြေးရုပ်ငယ်များသည် ၎င်းတို့၏ မြင့်မားသော သတ္တုဗေဒနှင့် အနုပညာလက်ရာများကို သက်သေပြနေသည်။ ထို့ပြင် ပျူတို့၏ ရေသွင်းစိုက်ပျိုးမှု နည်းပညာ၊ အုတ်ဖုတ်ခြင်းလုပ်ငန်းနှင့် သံရည်ကျိုဖိုကြီး တည်ဆောက်ပုံ နည်းစနစ်များသည် ထိုခေတ်အခါက အာရှဒေသတွင် အဆင့်မြင့်မားသော အနေအထားတွင် ရှိခဲ့သည်။[၁]
ရွှေ့ပြောင်း အခြေချခြင်းနှင့် ခေတ်နိဂုံး
[ပြင်ဆင်ရန်]ပျူမြို့ပြနိုင်ငံများသည် ဗဟိုချက်မတစ်ခုတည်းအောက်တွင် စုစည်းထားသော နိုင်ငံတော် (Unified Empire) အဖြစ် တည်ရှိခဲ့ခြင်း မဟုတ်ဘဲ၊ သီးခြားလွတ်လပ်သော မြို့ပြနိုင်ငံများအဖြစ် သဟဇာတဖြစ်စွာ ယှဉ်တွဲနေထိုင်ခဲ့ကြခြင်း ဖြစ်သည်။ ကာလအပိုင်းအခြားအလိုက် ဗိဿနိုး၊ သရေခေတ္တရာနှင့် ဟန်လင်းမြို့တို့သည် ဩဇာအကြီးမားဆုံး ဗဟိုချက်မမြို့များအဖြစ် အလှည့်ကျ ထင်ရှားခဲ့ကြသည်။[၄]
အေဒီ ၇ ရာစုနောက်ပိုင်းတွင် ကူးသန်းရောင်းဝယ်ရေး လမ်းကြောင်းများ ပြောင်းလဲမှုနှင့်အတူ ဗဟိုချက်သည် မြောက်ဘက် ဟန်လင်းကြီးဒေသသို့ ပိုမိုရွှေ့လျားသွားခဲ့သည်။ သို့သော်လည်း အေဒီ ၉ ရာစု (အေဒီ ၈၃၂ ဝန်းကျင်) တွင် မြောက်ဘက်မှ အင်အားကြီးမားလာသော နန်ကျောက် (နန်းဇောင်း) အင်ပါယာ၏ တိုက်ခိုက်လုယက်ခြင်းကို ခံခဲ့ရပြီးနောက် ပျူတို့၏ မြို့ပြလွှမ်းမိုးမှုကာလသည် တဖြည်းဖြည်း မှေးမှိန်ချုပ်ငြိမ်းသွားခဲ့ရကာ မြေပြန့်ဒေသအတွင်းသို့ အသစ်ဝင်ရောက်လာသော တိဘက်-ဗမာနွယ်ဝင် မျိုးနွယ်စုသစ် (ဗမာ) များနှင့် ပေါင်းစည်းပျော်ဝင်သွားခဲ့တော့သည်။[၄]
ဘာသာစကားနှင့် စာပေ
[ပြင်ဆင်ရန်]ပျူဘာသာစကားသည် တိဘက်-ဗမာနွယ်ဝင် ဘာသာစကားစုတွင် ပါဝင်ပြီး ၎င်းတို့၏ စာရေးသားစနစ်မှာ တောင်ပိုင်းအိန္ဒိယ ဗြာဟ္မီ (Brahmi) နှင့် ကဒံဗ (Kadamba) အရေးအသားများကို အခြေခံကာ တီထွင်ခဲ့ခြင်း ဖြစ်သည်။ အေဒီ ၁၁၁၃ တွင် ရေးထိုးခဲ့သော ရာဇကုမာရ် (မြစေတီ) ကျောက်စာသည် ပျူ၊ မွန်၊ ဗမာ၊ ပါဠိ လေးဘာသာဖြင့် ရေးထိုးထားသဖြင့် ပျူစာပေကို ပြန်လည်ဖော်ထုတ်ရာတွင် အဓိက သော့ချက်ဖြစ်ခဲ့သည်။
သမိုင်းဦးမှတ်တမ်းများအရ မြန်မာ့မြေပြန့်ဒေသတွင် ပျူစာနှင့် မွန်စာတို့သည် စောစီးစွာ ရေးသားအသုံးပြုခြင်း ခံခဲ့ရပြီး၊ ဗမာစာ (မြန်မာစာ) ၏ အစောဆုံး ကမ္ဗည်းစာ အထောက်အထားများကိုမူ ခေတ်သစ် သုတေသနပြုချက်များအရ အေဒီ ၁၀ ရာစုခန့် (ဥပမာ- အေဒီ ၉၈၄ ခုနှစ်ခန့် ရေးထိုးသော စောရဟန်းမင်းကြီး ကျောက်စာ) တွင် စတင်တွေ့ရှိရသဖြင့် မြန်မာစာပေ သမိုင်းကြောင်းသည် ယခင်ထက် ပိုမိုစောစီးကြောင်း ပညာရှင်များက လက်ခံထားကြသည်။
ကျောက်စာမှတ်တမ်းများအရ ပျူမြို့ပြများတွင် ‘ဗိကရာမ’ (Vikrama) မင်းဆက်နှင့် ‘ဝါမန်’ (Varman) ဟု အမည်ဆုံးသော မင်းဆက်များ အုပ်ချုပ်ခဲ့ကြပြီး၊ အိန္ဒိယယဉ်ကျေးမှု၊ ဟိန္ဒူဗြာဟ္မဏ ဓလေ့များနှင့် ဗုဒ္ဓဘာသာ ဂိုဏ်းကွဲများ စုံလင်စွာ ထွန်းကားခဲ့ကြောင်း ဒင်္ဂါးများနှင့် ကျောက်ဆစ်ရုပ်တု အထောက်အထားများက ညွှန်းဆိုနေသည်။[၁] ရိုးရာရာဇဝင်များတွင် ဖော်ပြလေ့ရှိသည့် တကောင်းမင်းဆက် သို့မဟုတ် ဒွတ္တဘောင်မင်းကြီးနှင့် ဗိဿနိုးဘုရင်မတို့၏ ဒဏ္ဍာရီဆန်သော ဇာတ်လမ်းများသည် ခေတ်ပြိုင်လူထု၏ သမိုင်းဆိုင်ရာ ဖွဲ့စည်းတည်ဆောက်ပုံ ယုံကြည်မှုဓလေ့ (Historiography) နှင့် မြို့ပြနိုင်ငံများအကြား သွေးချင်းဆက်စပ်မှုကို ဖော်ပြလိုသည့် သင်္ကေတများအဖြစ် ခေတ်သစ်သမိုင်းပညာရှင်များက ရှုမြင်ကြသည်။
လက်ရှိအခြေအနေ
[ပြင်ဆင်ရန်]ပျူမြို့ပြနိုင်ငံများအနက် သရေခေတ္တရာ၊ ဟန်လင်း၊ ဗိဿနိုး ဟူသော ရှေးဟောင်းမြို့ပြ ၃ မြို့သည် လက်ရှိအချိန်အထိ အထင်ရှားဆုံး ကျန်ရှိနေပြီး ၎င်းတို့ကို ကမ္ဘာလုံးဆိုင်ရာ ထူးခြားထင်ရှားသည့် ယဉ်ကျေးမှုတန်ဖိုးများ (Outstanding Universal Value) ကြောင့် ၂၀၁၄ ခုနှစ်တွင် ယူနက်စကို၏ မြန်မာနိုင်ငံဆိုင်ရာ ပထမဦးဆုံးသော ကမ္ဘာ့အမွေအနှစ်နေရာ (World Heritage Site) အဖြစ် သတ်မှတ်ခြင်း ခံခဲ့ရသည်။[၃] လက်ရှိတွင် အဆိုပါ ရှေးဟောင်းဇုန်နယ်မြေများကို နိုင်ငံတကာ စံနှုန်းများနှင့်အညီ ရှေးဟောင်းသုတေသနဦးစီးဌာနနှင့် ဒေသခံများ ပူးပေါင်းကာ ကာကွယ်ထိန်းသိမ်း စောင့်ရှောက်လျက်ရှိသည်။
ပျူ ပုတီးများ
[ပြင်ဆင်ရန်]
ကိုးကားထားသော စာအုပ်များ
[ပြင်ဆင်ရန်]- Janice Stargardt: The ancient Pyu of Burma, Cambridge, 1990, ISBN 1-873178-01-8
- Than Tun, "The Story of Myanmar Told in Pictures"
- Elizabeth Moore, Myanmar Historical Research Journal, 2004.
- D.G.E. Hall, A History of the South East Asia, New York, 1968.
- G.E. Harvey, History of Burma, London, 1925
- Victor Lieberman, Strange Parallels: Southeast Asia in Global Context, c. 800–1830, Cambridge University Press, 2003.
မှတ်စု
[ပြင်ဆင်ရန်]ကိုးကား
[ပြင်ဆင်ရန်]- 1 2 3 4 5 Stargardt, J. (1990). The Ancient Pyu of Burma: Early Pyu Cities in a Man-made Landscape. Cambridge University Press.
- ↑ Harvey, G. E. (1925). History of Burma. London: Longmans, Green and Co.
- 1 2 UNESCO World Heritage Centre. (2014). Pyu Ancient Cities.
- 1 2 3 ကိုးကား အမှား - Invalid
<ref>tag; no text was provided for refs named "Lieberman". - ↑ Dr Than Tun (History Professor, Mandalay University) ‘The Story of Myanmar told in pictures’.