မြန်မာပိတောက်

မြန်မာပိတောက်
	ပိတောက်ပန်းများ ဖူးပွင့်နေပုံ
ထိန်းသိမ်းစောင့်ရှောက်ရေး အဆင့်အတန်း
	; မျိုးသုဉ်းရန် အန္တရာယ်ရှိ (IUCN 3.1)
မျိုးရိုးခွဲခြားခြင်း
လောက:	Plantae
Clade:	Angiosperms
Clade:	Eudicots
Clade:	Rosids
မျိုးစဉ်:	Fabales
မျိုးရင်း:	ဖယ်ဘေးစီး
မျိုးဇာတ်:	Dalbergieae
မျိုးစု:	Pterocarpus
မျိုးစိတ်:	P. macrocarpus
ဒွိနာမ
	Pterocarpus macrocarpus; Kurz
Synonyms
	စာရင်း Lingoum cambodianum Pierre ; Lingoum glaucinum Pierre ; Lingoum macrocarpum (Kurz) Kuntze ; Pterocarpus cambodianus (Pierre) Gagnep. ; Pterocarpus parvifolius (Pierre) Craib ; Pterocarpus pedatus (Pierre) Gagnep. ;

မြန်မာပိတောက် (Pterocarpus macrocarpus) သည် ပဲမျိုးရင်း (Fabaceae) ဝင် အပင်မျိုးစိတ်တစ်ခု ဖြစ်သည်။ မြန်မာလူမျိုးတို့၏ နှစ်သစ်ကူး သင်္ကြန် အထိမ်းအမှတ် ပန်းဖြစ်ပြီး မြန်မာနိုင်ငံ၏ နိုင်ငံတော်အဆင့် သတ်မှတ်ထားသော အပင်လည်း ဖြစ်သည်။ ၎င်းကို အင်္ဂလိပ်ဘာသာဖြင့် "Burmese Padauk" ဟု ခေါ်ဆိုကြသည်။

ပိတောက်ပင်ကို မြန်မာနိုင်ငံ၊ လာအိုနိုင်ငံ၊ ထိုင်းနိုင်ငံ၊ ဗီယက်နမ်နိုင်ငံ၊ ကမ္ဘောဒီးယားနိုင်ငံနှင့် အိန္ဒိယနိုင်ငံ အရှေ့မြောက်ပိုင်းတို့တွင် တွေ့ရှိရသည်။ ၎င်းသည် အပူပိုင်း မိုးနည်းရေရှား သစ်တောများနှင့် ရွက်ကြွေတောများတွင် အများဆုံး ပေါက်ရောက်လေ့ရှိသည်။ ပိတောက်ပင်သည် အလယ်အလတ်မှ အကြီးစားအထိရှိသော အပင်မျိုးဖြစ်ပြီး အမြင့်ပေ ၃၀ မှ ၈၀ (၁၀ မှ ၂၅ မီတာ) အထိ မြင့်နိုင်ကာ ပင်စည်လုံးပတ် ၂ မီတာကျော်အထိ ရှိတတ်သည်။^[၃]

ပိတောက်ပန်းသည် များသောအားဖြင့် သင်္ကြန်ကာလ (ဧပြီလ) အတွင်း မိုးဦးကျချိန်၌ တစ်နှစ်လျှင် တစ်ကြိမ်သာ ပွင့်လေ့ရှိသည်။ ပန်းပွင့်များသည် ရွှေဝါရောင်ရှိပြီး မွှေးပျံ့သော ရနံ့ရှိကာ အခိုင်လိုက် ပွင့်ကြသည်။ ပိတောက်သီးမှာ အပြားပုံသဏ္ဌာန်ရှိပြီး အလယ်တွင် အစေ့ပါကာ ဘေးပတ်လည်၌ ပါးလွှာသော အတောင်ပံကဲ့သို့ အမွေးများပါရှိသဖြင့် လေတိုက်ရာတွင် လွင့်ပါးပျံ့နှံ့နိုင်သော သဘာဝရှိသည်။^[၄]

အမည်ရင်းမြစ်

ပိတောက်ဟူသော အမည်သည် မြန်မာဝေါဟာရရင်းမြစ် ဗေဒအရ ရှေးကျသော အခေါ်အဝေါ်တစ်ခု ဖြစ်သည်။ ဤအမည်၏ ရင်းမြစ်နှင့် ပတ်သက်၍ အဘိဓာန်နှင့် ဘာသာဗေဒပညာရှင်များက အောက်ပါအတိုင်း ဖွင့်ဆိုကြသည်။

“ပိတောက်” ဟူသော စကားလုံးသည် ရှေးမြန်မာစကားမှ ဆင်းသက်လာခြင်း ဖြစ်နိုင်သည်။ အချို့သော ဘာသာဗေဒဆိုင်ရာ လေ့လာချက်များအရ ပိတောက်ပန်းသည် တစ်နှစ်လျှင် တစ်ကြိမ်သာ “ပွင့်” တတ်ပြီး၊ ပွင့်ပြီးပါကလည်း မကြာမီ “တောက်” ပသွားတတ်သည့် (သို့မဟုတ်) ရွှေရောင်ကဲ့သို့ ဝါဝင်း “တောက်” ပသော ဂုဏ်ရည်ကို အစွဲပြု၍ ခေါ်ဝေါ်ခြင်း ဖြစ်နိုင်သည်ဟု ယူဆရသည်။ သို့သော် ခိုင်မာသော သုတေသနအချို့အရ ၎င်းသည် မျိုးရင်းတူ အခြားအပင်များနည်းတူ ဒေသရင်းအခေါ်အဝေါ်မှ တိုက်ရိုက်ဆင်းသက်လာခြင်း ဖြစ်သည်။^[၅]

၂။ မြန်မာအဘိဓာန် ဖွင့်ဆိုချက်

မြန်မာစာအဖွဲ့မှ ထုတ်ဝေသော မြန်မာအဘိဓာန်တွင် ပိတောက်ကို အောက်ပါအတိုင်း အဓိပ္ပာယ်ဖွင့်ဆိုထားသည်-

ပိတောက် /pə dauʔ/ - နာမ် - နွေဦးပေါက် မိုးဦးကျကာလတွင် တစ်နှစ်လျှင် တစ်ကြိမ်သာ ရွှေဝါရောင်အပွင့်များ ဝေေဝဆာဆာ ပွင့်တတ်သော၊ အသားမာ၍ အိမ်ထောင်ပရိဘောဂ ပြုလုပ်ရာတွင် အလွန်အသုံးဝင်သော အပင်ကြီးတစ်မျိုး။ (Pterocarpus macrocarpus)။^[၆]

၃။ ပါဠိနှင့် ဆက်စပ်မှု

ပါဠိဘာသာတွင် ပိတောက်ပင်ကို ပီတသာလ (Pītasāla) ဟု ခေါ်ဆိုလေ့ရှိသည်။

ပီတ = ဝါသော။
သာလ = အင်ကြင်းပင် (သို့မဟုတ်) အပင်ကြီး။

ထို့ကြောင့် “ဝါသောအရောင်ရှိသော အပင်ကြီး” ဟု အဓိပ္ပာယ်ရသည်။ မြန်မာတို့သည် ပါဠိဝေါဟာရများကို မှီငြမ်း၍ ခေါ်ဝေါ်လေ့ရှိရာ “ပီတ” မှ “ပိ” သို့ အသွင်ပြောင်းလဲလာခြင်း ရှိမရှိကိုလည်း ဘာသာဗေဒရှုထောင့်မှ လေ့လာနိုင်သည်။^[၇]

၄။ စာပေဆိုင်ရာ အနက်ဖွင့်ဆိုချက်

မြန်မာကဗျာနှင့် စာပေလောကတွင် ပိတောက်ကို “အတာ၏ သံတမန်”၊ “နွေ၏ ရွှေရောင်” ဟု တင်စားကြသည်။ ပိတောက်ဟူသော နာမည်သည် မြန်မာတို့အတွက် သစ္စာခိုင်မြဲခြင်းနှင့် နှစ်သစ်ကူး မင်္ဂလာအထိမ်းအမှတ်အဖြစ် အနက်အဓိပ္ပာယ် လေးနက်စွာ တည်ရှိနေပါသည်။

ယဉ်ကျေးမှုနှင့် အထိမ်းအမှတ်

မြန်မာ့ယဉ်ကျေးမှုတွင် ပိတောက်ပန်းသည် "ချစ်သူတို့၏ ပန်း" သို့မဟုတ် "အတာသင်္ကြန်၏ သံတမန်" အဖြစ် တင်စားခံရသည်။ မြန်မာ့စာပေနှင့် ဂီတတွင် ပိတောက်ပန်းကို အလွန်အမင်း ဖွဲ့ဆိုလေ့ရှိကြပြီး "ပိတောက်တစ်ခက်၊ သင်္ကြန်တစ်စက်" ဟူသော စကားစုမှာ အလွန်ထင်ရှားသည်။ ပိတောက်ပန်းသည် ခိုင်မြဲခြင်း၊ သစ္စာရှိခြင်းနှင့် လန်းဆန်းခြင်းတို့ကို ကိုယ်စားပြုသည်ဟု မြန်မာလူမျိုးတို့က ယုံကြည်ကြသည်။

အသုံးချမှုနှင့် စီးပွားရေး

ပိတောက်သားသည် အလွန်ခိုင်ခံ့ပြီး တောင့်တင်းခိုင်မာသော သစ်အမျိုးအစား ဖြစ်သည်။ အနီရောင်သန်းသော အညိုရောင်ရှိပြီး အသားသေကာ အလှဆင်ရန် ကောင်းမွန်သဖြင့် အဆင့်မြင့် ပရိဘောဂများ၊ ကြမ်းခင်းများ၊ လှည်းဘီးများနှင့် အနုပညာလက်ရာများ ပြုလုပ်ရာတွင် အသုံးပြုသည်။ ပိတောက်နီ (Padauk wood) သည် ကမ္ဘာ့ဈေးကွက်တွင် တန်ဖိုးကြီးသစ်အမျိုးအစားအဖြစ် သတ်မှတ်ခံရသည်။^[၈]

ထိန်းသိမ်းစောင့်ရှောက်ရေး အခြေအနေ

လက်ရှိတွင် မြန်မာပိတောက်သည် သစ်အလွန်အကျွံ ထုတ်ယူခြင်းနှင့် နယ်မြေဒေသ ပြောင်းလဲခြင်းတို့ကြောင့် မျိုးသုဉ်းရန် အန္တရာယ်ရှိသော (Endangered - EN) အဆင့်အဖြစ် IUCN မှ သတ်မှတ်ထားသည်။ မြန်မာနိုင်ငံတွင် ပိတောက်ပင်ကို သယံဇာတနှင့် သဘာဝပတ်ဝန်းကျင် ထိန်းသိမ်းရေး ဝန်ကြီးဌာနမှ တရားဝင် ထိန်းသိမ်းထားသော အပင်အဖြစ် သတ်မှတ်ထားသော်လည်း တရားမဝင် သစ်ခိုးထုတ်မှုများကြောင့် အရေအတွက် လျော့နည်းလာလျက်ရှိသည်။^[၁]

ကိုးကားချက်များ

1 2 Barstow, M. (2019). "Pterocarpus macrocarpus". IUCN Red List of Threatened Species 2019. IUCN.
1 2 Pterocarpus macrocarpus။ International Legume Database & Information Service (ILDIS)။ 3 July 2017 တွင် ပြန်စစ်ပြီး။
↑ Gardner, S., Pimmellee, P., & Sidisunthorn, P. (2000). A Field Guide to Forest Trees of Northern Thailand. Bangkok: Kobfai Publishing Project.
↑ Orwa, C., et al. (2009). Agroforestry Database: a tree reference and selection guide version 4.0. World Agroforestry Centre.
↑ ဦးဟုတ်စိန်။ (၁၉၉၇)။ ပိတောက် (Pterocarpus macrocarpus) ဆိုင်ရာ ရုက္ခဗေဒနှင့် ဝေါဟာရမှတ်တမ်း။ ရန်ကုန်။
↑ မြန်မာစာအဖွဲ့။ (၂၀၀၈)။ မြန်မာအဘိဓာန်။ ဒုတိယအကြိမ်။ ရန်ကုန်။
↑ အရှင်ဇနကာဘိဝံသ။ တောင်မြို့ အဘိဓာန်။
↑ Meier, E. (2023). Burmese Padauk (The Wood Database).

[IUCN-1] 1 2 Barstow, M. (2019). "Pterocarpus macrocarpus". IUCN Red List of Threatened Species 2019. IUCN.

[ildis-2] 1 2 Pterocarpus macrocarpus။ International Legume Database & Information Service (ILDIS)။ 3 July 2017 တွင် ပြန်စစ်ပြီး။

[3] Gardner, S., Pimmellee, P., & Sidisunthorn, P. (2000). A Field Guide to Forest Trees of Northern Thailand. Bangkok: Kobfai Publishing Project.

[4] Orwa, C., et al. (2009). Agroforestry Database: a tree reference and selection guide version 4.0. World Agroforestry Centre.

[5] ဦးဟုတ်စိန်။ (၁၉၉၇)။ ပိတောက် (Pterocarpus macrocarpus) ဆိုင်ရာ ရုက္ခဗေဒနှင့် ဝေါဟာရမှတ်တမ်း။ ရန်ကုန်။

[6] မြန်မာစာအဖွဲ့။ (၂၀၀၈)။ မြန်မာအဘိဓာန်။ ဒုတိယအကြိမ်။ ရန်ကုန်။

[7] အရှင်ဇနကာဘိဝံသ။ တောင်မြို့ အဘိဓာန်။

[8] Meier, E. (2023). Burmese Padauk (The Wood Database).

[၁]

[၂]

[၃]

[၄]

[၅]

[၆]

[၇]

[၈]