ဟင်္သာ

Wikipedia မှ
ဤနေရာသို့သွားရန် - အ​ညွှန်း​, ရှာ​ဖွေ​ရန်​
ဟင်္သာ
Ruddy Shelduck
သဘာဝထိမ်း​သိမ်းခြင်းအခြေအနေ
Status iucn3.1 LC.svg
Least Concern
(IUCN Red List Ver.3.1 (2001))
သိပ္ပံနည်းကျမျိုးခွဲခြင်း
လောက တိရစ္ဆာန်
မျိုးပေါင်းစု [[Chordata]]
မျိုးပေါင်း ငှက်
မျိုးစဉ် အန်စာရီ‌ဖောမီး
မျိုးရင်း အနာတီဒီ
မျိုးစု [[Tadorna]]
မျိုးစိတ် '''''T. ferruginea'''''
ဒွိနာမ
''Tadorna ferruginea''

ဟင်္သာကို မြန်မာနိုင်ငံ၌ မြင်ဘူးသူ နည်းကောင်း နည်းမည်ဖြစ်သော်လည်း ကြားဘူးသူကား များပေသည်။ ဟင်္သာသည် အလျား ၂၅ လက်မခန့်ရှိသည်။ အတောင်တွင် အနက်ပြောက်ကလေးများနှင့် အဖြူ ကွက်များရှိရာ ယင်းတို့ကို နားနေချိန်၌ မမြင်နိုင်၊ ပျံသောအခါတွင်မှ မြင်နိုင်လေသည်။ ဟင်္သာငှက်မတွင် လည်ပင်း၌ အမည်းရစ် မရှိချေ။ ဟင်္သာငှက် ကလေးများသည် ဟင်္သာငှက်မနှင့်တူကြသော်လည်း အရောင်မှာ ပို၍ ခြောက်ကြသည်။ ယင်းတို့၏ ကျောဘက်တွင် အညို ရောင်နှင့်နီညိုရောင်ဖျော့ဖျော့အရောင်များ လှိုင်းကလေး များသဖွယ် ဖြစ်နေသည်ကို တွေ့ရသည်။ အမြီးတွင်လည်း အစဉ်းကြောင်းကလေး ရှိသည့်အပြင် အနားဘက်တွင် နီညို ရောင်ရှိသည်ကိုပါ တွေ့ရ လေသည်။

ဟင်္သာငှက်၏အသံမှာ သာယာတတ်ပြီးလျှင် လွတ်လွတ် လပ်လပ်လည်း အော်မြည်တတ်သည်။ ဟင်္သာဖို၏ အသံနှင့် အမ၏အသံများကို ခွဲခြား၍ သိနိုင်သည်ဟု ဆိုသည်။ သန့်ရှင်းသည့် သဲသောင်ပြင်များကို ဟင်္သာများ ကြိုက် နှစ်သက်ကြ၏။ ထုံးအိုင်များတွင် ဟင်္သာများ နေလေ့ မရှိကြ သော်လည်း တစ်ခါတစ်ရံတွင်မူ တွေ့နိုင်လေသည်။ ရွှံ့နွံ ထူထပ်သော ကမ်းခြေများတွင်လည်း ဟင်္သာများကို မတွေ့ရ ချေ။ ဧရာဝတီမြစ်ကမ်းခြေတွင်မူ ဟင်္သာများကို ဆောင်းဥတု တွင် အများဆုံး တွေ့နိုင်သောငှက်ဖြစ်ကောင်း ဖြစ်ပေလိမ့်မည်။ ပထမစ၍ ရောက်သောအခါ အုပ်များနှင့် ရောက်လာသော်လည်း ဆောင်းဥတုအတွက် နေထိုင်ရန် နေရာများကို ရွေးချယ်ပြီးသည် နှင့်တပြိုင်နက် စုံတွဲလိုက်သာ နေထိုင်ကြလေသည်။ စုံတွဲလိုက် အမြောက်အမြား နေထိုင်နိုင်ကြသော်လည်း နှစ်ဆဲ့ငါးစုံတွဲ၊ သို့မဟုတ် စုံတွဲပေါင်း ၃ဝ ထက် ကျော်လွန်၍ကား မြင်ရခဲ လေသည်။

မြန်မာနိုင်ငံ မြောက်ပိုင်းနှင့် အလယ်ပိုင်းရှိ ဧရာဝတီနှင့် ချင်းတွင်းမြစ်များတွင် ဟင်္သာများကို အများဆုံး တွေ့နိုင်လေ သည်။ မြန်မာနိုင်ငံတောင်ဘက်ပိုင်းနှင့်ရခိုင်ပြည်နယ်ဘက်များရှိ မြစ်ကြီးများတွင်လည်း ဟင်္သာ များကို တွေ့မြင်နိုင်လေသည်။ တစ်ခါတစ်ရံတွင် ပြည်တွင်းရှိ အင်းအိုင်များနှင့် ထုံးအိုင်များ တွင် စုံတွဲများကို ဖြစ်စေ၊ အုပ်ကလေးများကို ဖြစ်စေ တွေ့ရ တတ်သည်။ အောက်တိုဘာလ၊ သို့မဟုတ် နိုဝင်ဘာလ စောစောပိုင်း ရောက်လာစအချိန်တွင် မေမြို့ကန်သို့ စုံတွဲများ၊ သို့မဟုတ် အုပ်ကလေးများ မှန်မှန်လာရောက်သည်ကိုလည်း တွေ့ရသည်။ မြန်မာနိုင်ငံသို့ လာရောက်ကြသော ဧည့်သည် ငှက်ဖြစ်ကောင်း ဖြစ်ပေမည်။ ရခိုင်ပြည်နယ်၌မူ နိုဝင်ဘာလ မကုန်မချင်း ဟင်္သာများကို မြင်ရလေ့ မရှိချေ။ ထိုသို့ အစော ဆုံး ရောက်လာ ပြီးလျှင် မြန်မာနိုင်ငံမှ ထွက်ခွာရာတွင်လည်း နောက်အကျဆုံး ထွက်ခွာသော ငှက်များတွင် ပါဝင်လေသည်။ သတ္တဗေဒ(ပါဏဗေဒ‎) သဘောအရ ဟင်္သာသည် အန်ဆီရီဖောမီး မျိုးစဉ်တွင် အန်နတီတီး မျိုးရင်းနှင့် တက်ဒေါနီနီ မျိုးရင်းခွဲတို့၌ ပါဝင်၍ ယင်းကို တက်ဒေါနား ဖာရူးဂီနီး ဟုခေါ်သည်။[၁]

ယနေ့ သဘာဝ ဟင်္သာငှက် Mandarin Duck

ကမ္ဘာ့ရှားပါးငှက်မျိုးစိတ်[ပြင်​ဆင်​ရန်​]

၂၀၀၈-ခုနှစ်၊ မေလ ၂ ရက်နှင့် ၃ ရက်နေ့တွင်တိုက်ခတ်ခဲ့သော နာဂစ်မုန်တိုင်းကြောင့် ကမ္ဘာ့ရှားပါး စာရင်းဝင်ငှက်မျိုးစိတ်တချို့ သေဆုံး ပျောက်ကွယ်သွားရသည်။ မုန်တိုင်းကြောင့် ဧရာဝတီတိုင်းနှင့် ရန်ကုန်တိုင်းအတွင်း ပင်လယ် ကမ်းစပ်ဒေသများတွင် နေထိုင်ကျက်စားလျှက်ရှိသော ဟင်္သာငှက်၊ ကြိုးကြာငှက်ငှက်ကျားနှင့် စင်ရော်ငှက်များ အုပ်စုလိုက် သေဆုံးခဲ့ကြောင်း မြန်မာနိုင်ငံ ငှက်နှင့် သဘာဝပတ်ဝန်းကျင် ထိန်းသိမ်းရေး အသင်းမှ တရားဝင် စာရင်းတွင် တွေ့ရှိရသည်။ မုန်တိုင်းဒဏ်ကြောင့် သေဆုံးခဲ့သော ဟင်္သာငှက်နှင့် ကြိုးကြာငှက်မှာ ကမ္ဘာ့ရှားပါးငှက်မျိုးစိတ် ဝင်များဖြစ်သလို၊ မြန်မာနိုင်ငံတွင်လည်း မျိုး သုဉ်းပျောက်ကွယ်မည့် အနေ အထားမျိုး ဖြစ်နေကြောင်း မြန်မာနိုင်ငံ ငှက်နှင့် သဘာဝ ပတ်ဝန်းကျင် ထိန်းသိမ်းရေးအသင်းမှ ဥက္ကဋ္ဌ ဦးစိုးညွှန်က ပြောဆိုသည်။[၂] ဟင်္သာသည် ရေပျော်ငှက် ဖြစ်ကြသည်။ [၃]

ဟင်္သာငှက်

ဟင်္သာ သည် ရေတွင်နေသော ဇာမဏီ ငှက်ဖြစ်သည်။ မွန် လူမျိုး တို့အတွက် အထိမ်းအမှတ် သတ္တဝါလည်းဖြစ်သည်။ အောက်ပြည်အရပ်တွင် မွန်တို့ကြီးစိုးစဉ်က ဟင်္သာမှာမွန်တို့၏တော်ဝင် အမှတ်တံဆိပ်လည်းဖြစ်သည်။ ဟံသာဝတီ ဟုဆိုရသည်မှာလည်း ထိုမြို့အတွက် မြတ်စွာဘုရားဗျာဒိတ်ပေးစဉ်အခါက ဟင်္သာငှက်မောင်နှံ အတူတကွရှိနေသည်ကို အစွဲပြုကာပေးခဲ့ခြင်းဖြစ်သည်။

အရေးပါပုံ[ပြင်​ဆင်​ရန်​]

ဟင်္သာသည် မြန်မာ့ယဉ်ကျေးမှုနယ်ပယ်တွင် တော်တော်အရေးပါသည်။ ဟင်္သာအမျိုးအစား များစွာရှိသည်ဟုလည်းသိရသည်။ ရှေးခေတ်က ရောင်းဝယ်ဖောက်ကားမှုအတွက် ချိန်တွယ်သောအလေးများကို ဟင်္သာရုပ်၊ ဒေါင်းရုပ် စသည့်အရုပ်များအဖြစ် ကြေးသတ္တုဖြင့် သွန်းလုပ်သုံးစွဲခဲ့ကြသည်။

ဗုဒ္ဓဝါဒထက်အရင် ဗြဟ္မဏဝါဒတွေ မြန်မာပြည်ကို ရောက်လာကတည်းက ဟင်္သာငှက်သည် အရေးပါခဲ့သည်။ ဟိန္ဒူဝါဒ အရ ခေတ်စားခဲ့သည့် သူရဿတီ ရုပ်မှာ မြင့်မြတ်သော ဟင်္သာငှက်ကို ထည့်ထားသည်။

ဗုဒ္ဓဘာသာတွင်လည်း ဟင်္သာသည် ပါဝင်ပတ်သက်မှုများ ရှိခဲ့သည်။ ဘုရားအလောင်းတော်၏ ဘဝဖြစ်စဉ်တွင် ဟင်္သာ (၁၀) ကြိမ်ဖြစ်ခဲ့သည်။ ဘေးအန္တရာယ် ကင်းငြိမ်းသောဘဝ ၃၄ မျိုးဟု ယုံကြည်ကြသော ဖြစ်တော်မူ ဘုရားရှိခိုးတွင် “အစကြိုးကြာ ၊ဆယ့်ခြောက်ခါနှင့် ၊ ဟင်္သာကိုးဖြစ် ၊ ခြောက်ဖြစ်ကား ခို”ဟု ပါရှိသည်။ ဇာတ်တော်များတွင်ပါရှိသော ဟင်္သာဘဝစုစုပေါင်းမှာမူ (၁၀) ကြိမ်ရှိသည်ဟု ဆိုသည်။ ဘဝဖြစ်စဉ်အစမှ အဆုံးတိုင်အောင် ကာလအတွက်မူ ၁၀ ဂဏန်းအရေအတွက်မှာ လွန်စွာနည်းပါးသည်။

ထူးခြားသော ဖြစ်စဉ်ဘဝ ၁၆ မျိုးကို စတုရန်းအင်းအသွင် ချစီပြပုံကို အောက်တွင်လေ့လာနိုင်ပါသည်။

(၁၆)-(၀၉)-(၀၆)-(၀၃)
(၀၅)-(၀၄)-(၁၅)-(၁၀)
(၁၁)-(၁၄)-(၀၁)-(၀၈)
(၀၂)-(၀၇)-(၁၂)-(၁၃)

မြတ်ဗုဒ္ဓ၏ အသံတော်သည် ဟင်္သာသံကဲ့သို သာယာသည်ဟု ကျမ်းဂန်များတွင် တွေ့ရပေသည်။

ဇဝနဟံသ ဇာတ်တော်[ပြင်​ဆင်​ရန်​]

ဇဝနဟံသ ဇာတ်တော် ကြောင့်လဲ ဖြစ်သည်။ ဗာရာဏသီ၊ ဗြဟ္မဒတ်မင်း လက်ထက်မှာ ဘုရားလောင်းက ဇဝန ဟင်္သာမျိုးဖြစ်ခဲ့သည်။ ညီငယ် ဟင်္သာ နှစ်ကောင်ရှိသည်။ အခြံအရံ အားလုံး ကိုးသောင်း ရှိသည်။ တစ်ကြိမ်မှာ ညီနှစ်ကောင်က နေနဲ့ အပြိုင် ပျံသန်းလိုကြကြောင်း အကို ဘုရားလောင်းဟင်္သာဆီမှာ ခွင့်တောင်းကြတယ်။ ဘုရားလောင်း ဟင်္သာမင်းက ခွင့်မပြုပေမယ့် သူတို့သည် နေမထွက်မီကတည်းက ယုဂန္ဓိုရ်တောင် ထိပ်ကနေ စောင့်နေကြပြီး နေထွက်တာနှင့် အပြိုင်ပျံသန်းကြသည်။ နောက်တော့ အငယ်ဆုံးကောင် အတောင်တွေ မီးတောက်လာသည်။ ဘုရားလောင်း ဟင်္သာမင်းက သူတို့ကို မီအောင်ပျံလိုက်လာပြီး အငယ်ကောင်ကို ကယ်ပြီး စိတ္တကုဋ်တောင်ကို ပို့ပေးရသည်။ မွန်းတည့်ချိန်မှာ အကြီးတစ်ကောင်လဲ ဆက်မပျံနိုင်တော့လို့ စိတ္တကုဋ်တောင်ကို ပို့ပေးရသည်။

ထို့နောက် ဘုရားလောင်း ဟင်္သာမင်းက သူကိုယ်တိုင် နေနဲ့အပြိုင် ပျံကြည့်ရင်း သူ့အဟုန်ကို စမ်းသပ်ခဲ့သည်။ နောက်တော့ နေဆီကခွာပြီး ဗာရာဏသီမြို့ပေါ်ကို ပျံလာသည်။ ဘုရားလောင်း ဟင်္သာမင်းရဲ့အရိပ်က မြို့ပေါ်ကို လွှမ်းမိုးသွားတယ်။ ဗြဟ္မဒတ်မင်းက ထူးဆန်းတဲ့ အဖြစ်နဲ့အတူ မေးသောကြောင့် နေနဲ့အပြိုင် ပျံသန်းနိုင်ခဲ့ကြောင်း လျှောက်သည်။ ဘုရင်ကြီးက ဒီအဟုန်ကို မြင်ဖူးချင်တယ်လို့ တောင်းဆိုသည်။

ထို့ကြောင့် ဘုရားလောင်း ဟင်္သာမင်းသည် ၎င်း၏ လျှင်မြန်ခြင်းကို ပြသရန် လည်တွင်ချူဆွဲလျက် တိုင်ထိပ်တွင် နေသည်။ တိုင်ခြေရင်းတွင် အတော်ဆုံးလေးသည်တော် (၄) ယောက်တို့ ကျောချင်းဆိုင်ရပ်ပြီး အရပ်လေးမျက်နှာကို မြားတစ်စင်းစီ ပစ်၏။ ဘုရားလောင်း ဟင်္သာမင်းက မြှားများ မြေမကျမီ ဖမ်းယူကာ လေးသည်တော်တွေရဲ့ ခြေရင်းမှာ ပြန်ချပေးလိုက်သည်။ လျှင်မြန်လွန်းသဖြင့် မည်သူမှ သေချာမမြင်ကြရ။ ချူသံကိုသာ ကြားကြရသည်။ မင်းကြီးလဲ အလွန်အံ့ဩပြီး “ဒီထက်ပိုမြန်တဲ့ အဟုန် ဒီလောကမှာ ရှိပါဦးမလား”ဟု ဟင်္သာမင်းကို မေးသည်။ ထိုအခါ ဘုရားလောင်း ဟင်္သာမင်းက “ဤလျှင်မြန်ခြင်းထက် အဆသိန်းသန်း မက လျှင်မြန်သောအရာ ရှိသေး၏။ ထိုအရာကား သေခြင်းတရားပေတည်း။”ဟုဆိုရာ မင်းကြီး မှာ ထိတ်လန့်တုန်လှုတ်၏။ ဘုရားလောင်း ဟင်္သာမင်းက မင်းကြီးအား တရားပြကာ နှစ်သိမ့်ရသည် ဟု တေရသကနိပါတ်တွင် ပါရှိလေသည်။

မင်းကြီးသည် ဘုရားလောင်း ဟင်္သာမင်းကို အလွန်ကြည်ညိုသွားပြီး ဘုရားလောင်း ဟင်္သာမင်းရပ်နေခဲ့သည့် တိုင်ထိပ်မှာ ဘုရားလောင်း ဟင်္သာမင်း အထိမ်းအမှတ် ရုပ်တုထုလုပ် ဂုဏ်ပြုသည်။ ဒီကနေ ဘာသာရေးနယ်ပယ်မှာဟင်္သာကို တံခွန်တိုင်ထိပ်မှာ ထုလုပ်မှု စတင်ခဲ့ကြောင်း သိရသည်။ သီတဂူဆရာတော်ကြီး၏ ရဟန်းတစ်ပါးရဲ့တန်ဖိုး တရားတော်မှာ ဟင်္သာအကြောင်း ဟောကြားဖူးသည်။

ယနေ့ခေတ် ဟင်္သာရုပ်အကြောင်း[ပြင်​ဆင်​ရန်​]

ဟင်္သာရုပ် သင်္ကေတသည် မွန်နှင့် မြန်မာ့ယဉ်ကျေးမှုတွင် အရေးပါမြဲဖြစ်သည်။ မဆလ ခေတ်၌ အစိုးရက မော်လမြိုင် ဒီဂရီကောလိပ်ရှိ မွန်တို့၏သင်္ကေတဖြစ်သော ဟင်္သာ ရုပ်ကြီးအား ဖြုတ်ချခိုင်းသည်ကို ကျောင်းအုပ်အဖြစ် တာဝန်ထမ်းသူ ဒေါက်တာမန်းသက်စံ က အပြင်းအထန်ကန့်ကွက်ခဲ့၍ အောင်မြင်ခဲ့သည်။

ရွှေဟင်္သာမောင်နှံ ငှက်ကယ် တို့[ပြင်​ဆင်​ရန်​]

  • မောင်အေးမြင့်(မြန်မာ့ရိုးရာဒီဇိုင်း)

စာရေးသူ၏အတွေးစဉ်က လွန်ခဲ့သောအနှစ်အစိတ် ကာလဆီသို့ ခေါ်ဆောင်သွားလေသည်။ စစ်ကိုင်းတောင်ခြေ ရှင်ဖြူ ရှင်လှဆိပ်မှ မန္တလေးဂေါဝိန်ဆိပ်သို့ ငှက်လှေ(သမ္ဗာန်)စီးကာ ဟင်္သာ ငှက်များရှိရာ သဲသောင်ပြင်များအနီးမှ ဖြတ်သန်းခဲ့ဖူးသည်။ ထိုစဉ်က မနီးမဝေးတွင် လှမ်းမြင်နေရသော ဟင်္သာငှက်များကို ပုံမရေးဖြစ်ခဲ့။ အကြောင်းကား အချိန်က ညနေလေးနာရီကျော် နေကျချိန်၊ မြင်နေရ သော မြင်ကွင်းက ဧရာဝတီမြစ်ပြင်ကျယ်ကျယ်နှင့် သဲသောင်ပြင်၊ အပေါ်မှမိုးကောင်းကင်ပြာပြာကြီး၊ ကိုယ့်နံဘေးမှာက ဘဝခရီးတွင် ကိုယ့်ကိုအားကိုးပြုစုလိုသောမိန်းကလေး။ ငှက်တစ်စင်းလုံးတွင်မှ သည်နှစ်ဦးနှင့် နောက်မှ ငှက်ခတ်သူဘကြီး။ သည်သုံးဦးမှလွဲ၍ အနီး ပတ်ဝန်းကျင်တွင် ကိုယ်က ကြည့်ရမည့်သူမရှိသလို၊ ကိုယ့်ကို ကြည့်နေ သူများလည်း မရှိ။ အလှမ်းဝေးဝေးနေရာဆီမှ တံငါလှေငယ်တစ်စင်း တလေ တွေ့ခဲကြုံခဲလှသည့် ဘဝင်ကြည်နူးဆွတ်ပျံ့ဖွယ်ရာ ရှုခင်းသာ၊ နှလုံးသားဖြင့် ခံစားနေရသော ဖဿဝေဒနာများကြောင့် သဘာဝ ဟင်္သာငှက်များကို လှမ်းမြင်နေရပါလျက် မရေးဆွဲဖြစ်ခဲ့။

တစ်ချိန်တွင် ဟင်္သာအကြောင်း ရေးမည့်သူ၊ ကယ့် ဟင်္သာတို့ ပျော်လေရာ ငွေသောင်ယံနားရောက်ခဲ့ပါလျက် ဟင်္သာပုံ မရေးမမှတ်ဖြစ်ခဲ့သည့်အတွက် ဟင်္သာများဘက်မှ အပြစ်တင်ပါက ခံရ ရုံသာရှိပါသည်။

သဘာဝဟင်္သာငှက်သည် ဝမ်းဘဲမျိုးနွယ်သာဖြစ်၍ အသွင် အားဖြင့် ဝမ်းဘဲနှင့်တူသည်။ တောဘဲကဲ့သို့ပျံနိုင်သည့်စွမ်းအားရှိ သည်။ သဲသောင်ရေစပ်တွင် ဖိုမအစုံနေလေ့ရှိသည်။ တစ်ကောင်နှင့် တစ်ကောင် တွယ်တာတတ်၍ အချစ်သဲသော သတ္တဝါများစာရင်းတွင် ထည့်သွင်းရမည်ကဲ့သို့ရှိသည်။

'ဟင်္သာ' ကား မြန်မာတို့၏ အနုပညာနယ်ပယ်တွင် ရင်းနှီး လှသည်။ သဘာဝ ဟင်္သာငှက်ကို မြင်ဖူးတွေ့ဖူးသူ နည်းသည်သာရှိ မည်။ အနုပညာ ဟင်္သာကိုကား တွေ့ဖူးသူ များလေသည်။ စာပေ ကျမ်းဂန်နှင့် လက်မှုအနုပညာနယ်တွင် ရှာနိုင်၊ ရှာနိုင်သလို တွေ့နိုင် သည်။ ဗုဒ္ဓဘာသာစာပေကျမ်းဂန်များတွင် များစွာပါရှိသည်။ မာဂဓ ဘာသာ 'ဟံသ' သဒ္ဒါကိုစွဲ၍ မြန်မာလို 'ဟင်္သာ' ဟုခေါ်ကြောင်း အသီတိနိပါတ်တော်တွင် ဟင်္သာခြောက်မျိုးဖော်ပြထားကာ ဓတရဋ္ဌ ဟင်္သာသည် အမြတ်ဆုံးဖြစ်ကြောင်းနှင့် ရှေးမွန်ဘုရင်တို့သည် ဟင်္သာ ကို အမြတ်တနိုးထား၍ ပူဇော်ခဲ့ကြောင်းကို မြန်မာသီချင်းကြီး တစ်ဆယ့်ငါးပုဒ်အဖွင့်၊ ဆဒ္ဒန်အိုင်သာ၊ အကျယ်ဖွင့်ဆိုချက်တွင် တွေ့မှတ်ရသည်။

ငါးရာ့ငါးဆယ်ဇာတ်ဝတ္ထုတော်တွင် သုဝဏ္ဏဟံသဇာတ်၊ ဝီနီလကဇာတ်၊ ကစ္ဆပဇာတ်၊ ဟံသဇာတ်၊ ပလာသဇာတ်၊ နေရူဇာတ်၊ ဇဝနဇာတ်၊ စူဠဟံသဇာတ်၊ မဟာဟံသဇာတ် စသည်များတွင် ဘုရား လောင်းဟင်္သာမင်းဘဝများကို နာရမှတ်ရလေသည်။ စက်လက္ခဏာ တော် (၁ဝ၈) ပါးတွင် 'ဥဒေါင်း၊ ကြိုးကြာ၊ ဟင်္သာ၊ စက္ကဝက်၊ ငှက်၏ အမျိုး၊ ဇီဝစိုးအစုံ . . .' စသည်ဖြင့် ပါရှိနေသည်။

ဖြစ်တော်ပေါင်းချုပ် ဘုရားရှိခိုးတွင်လည်း 'အစ ကြိုး ကြာ၊ ဆယ့်ခြောက်ခါနှင့်၊ ဟင်္သာကိုးဖြစ်' စသည်ဖြင့် ဘုရားအလောင်းတော် သည် 'ဟင်္သာအဖြစ်ကိုးကြိမ် ဖြစ်ခဲ့ဘူးသည်ကို သိမှတ်နိုင်လေသည်။

တစ်ဖန် စိန္တကျော်သူဦးဩ၏ ဩဝါဒထူးပျို့ဆုံးမစာတွင် လည်း 'မတင့်တယ်ရာ၊ လူတို့ရွာတွင်၊ လဝါမဲ့ညဥ့်၊ တံပိုးမဲ့မြစ်၊ လည်ရစ် နွှဲကာ၊ ဟင်္သာမဲ့ကန်၊ တံခွန်မဲ့ငြား၊ စက်ရထားနှင့် . . .' စသည်ဖြင့် ဆိုညွှန်းထားသည်ကိုကြည့်ပါက ဟင်္သာမရှိသောကန်သည်လည်း လမဲ့ည၊ လှိုင်းမဲ့မြစ်၊ တံခွန်မဲ့ရထား၊ စသည်တို့ကဲ့သို့ မတင့်တယ်ဟု ဆိုထားလေသည်။ ဟင်္သာကား ဤမျှအချက်အချာကျလှလေသည်။ အမတ်ကြီးမင်းရာဇာသည် မွန်ဘာသာကဗျာကျမ်းမှ မြန်မာပြန်ဆိုခဲ့ သော ဟိတကာရီလင်္ကာ၌ သူရဿတီနတ်သမီးနှင့် ပတ်သက်၍ ဖွင့်ဆို ရာ၌ 'ဟင်္သာဖြူစင်၊ ယာဉ်ပေါ်တွင်၌၊ ဆင်းအင်ဖြူဆွတ်၊ ကိုယ်ရောင် မွတ်လျက်၊ ကြီးမြတ်ဉာဏ၊ ဘုန်းတေဇဖြင့်၊ လက်လှဘယ်ညာ၊ နှစ်ဖက်မှာကား၊ ပဒုမ္မာဖြူစိန်ရောင်တူကို၊ စွဲယူအံ့ဖွယ်၊ လွန်တင့်တယ် သည်၊ မိမယ်သူရဿတီနတ်' စသည်ဖြင့်တွေ့ရပြန်ပေသည်။

ရှေးခေတ်သီချင်းကြီး သီချင်းခံများကိုရေးစပ်ခဲ့ကြသော စာဆိုတော်ကြီးများကလည်း ဟင်္သာကိုအလေးအနက်နေရာပေးကာ ဖွဲ့ဆိုခဲ့ကြလေသည်။ ကလပ်ငယ်ကြိုးတွင် 'ဟင်္သာလေပျံကာသွား၊ ပိတုန်း ပိတုန်း ပျား၊ ရေပေါ်မှာလွှားပါလို့၊ ကြာဆံကို စားပါလို့၊ ဝဲကာ ပျံလေတည့်မှ ဝဲကာပျံ. . .' ။ မြဝတီမင်းကြီး ရေးသော မင်းခမ်းတော်စုံ ဘွဲ့တွင် 'ဟင်္သာရောင်မောင်းဥဒေါင်းကရဝိတ်မွန်နယ်မှာ၊ ရှားစေးလဲ့ ဝှန်၊ မွှေးလွန်နံ့သာ ထည့်ပါလို့လေး'။ ဘုန်းဘွဲ့ပတ်ပျိုးတွင်မူ 'ငှက်မွန် ဆင်းဝါ၊ ဟံသာရွှေမုခါ'။ နတ်ကြီးဆယ့်ငါးပါးဘွဲ့တွင်လည်း ဗိဿနိုး၊ ဂဠုန်၊ ဟင်္သာဘုံ ရှစ်စုံ ဗြဟ္မာမြန်းသည်နှင့်လေး . . .။' မင်းသိင်္ဂီရေး သိင်္ဂါသံတွင် 'အတောင်ငယ်ယှဉ်နွှဲ၊ ရွှေလည်တွဲပါလို့၊ ဝမ်းဘဲပမာ၊ ရွှေဟင်္သာသို့၊ မကွာအတူ၊ ပါတော်မူ၊ နန်းသူမိငယ် . . .' စသည်ဖြင့် မြန်မာတို့၏ကြိုး၊ ဘွဲ့၊ သီချင်းခံ၊ တေးဂီတနယ်တွင်လည်း ရှေးရှေးမှ သည် မျက်မှောက် ခေတ်တိုင် ရွှေဟင်္သာများပျံဝဲလျက်ရှိသည်။ (ဥပမာ စတီရီယိုတေး၊ စိုင်းထီးဆိုင်၏ ပျံသာပျံပါရွှေဟင်္သာရယ်)။ စီးပွားရေး ကြော်ငြာအမှတ်တံဆိပ်များတွင်လည်း ဟင်္သာမပါမပြီးသလောက်၊ ပဲခူးမြို့ ရွှေမောဓောဘုရားအနီးဟင်္သာကုန်းတွင် အဖိုပေါ်အမထပ်ကာ နားနေဟန်ရှိ ဟင်္သာမောင်နှံအရုပ်ရှိလေသည်။ ပဲခူးတိုင်း၊ မြို့နယ် သမဝါယမအသင်းစုသည် ထိုထင်ရှားလှသော အချစ်သည်းလှသော ရွှေဟင်္သာမောင်နှံကိုပင် အမှတ်တံဆိပ်ပြုလုပ်ထားလေသည်။ မြန်မာ့ ထုတ်ကုန်သွင်းကုန်ကော်ပိုရေးရှင်းသည် ရွှေဟင်္သာကွမ်းအုပ်တော်ပုံ ဖြင့် အမှတ်အသားပြုကာ နိုင်ငံတကာနှင့်ကုန်သွယ်လျက်ရှိသည်။ အနုပညာနယ်တွင်း၌လည်း နေရာအမျိုးမျိုးတွင် ဂုဏ် ဆောင်လျက်ရှိကြောင်း စာရေးသူ ပူးတွဲတင်ပြသည့်ပုံများကို ကြည့်က သိသာနိုင်ပေမည်။

ထိုမှ ဤမှ ဟင်္သာများ

ပုံများကို ရှေ့နောက်ထားသိုစီစဉ်လိုက်သည့်အခါ ပုဂံခေတ် ဆိုင်ရာဟင်္သာ(ပန်းတော့၊ ပန်းတမော့၊ ပန်းချီ) ပုံများကို ဦးစွာတင်ပြ လိုသည်။ ပုဂံခေတ်ဆိုင်ရာဟင်္သာပုံများတွင်

File:Art34-16.jpg
ပုံ ၁

ပုံ ၁။ မနူဟာမင်းတည်ခဲ့ သော နန်းဘုရားမှ ကျောက်ဆစ်ဖောင်းပန်း(ဆက်ပန်း)မှ ထုတ်နုတ် ဖော်ပြလိုသည်။ ထင်ရှားကျော်ကြား၍ လှပသည့်အဝိုင်းသဏ္ဌာန် များဖွဲ့ထားသော ဟင်္သာပန်းကိုက်ဖြစ်သည်။

File:Art34-13.jpg
ပုံ ၃

ပုံ ၃။ ပုဂံပြတိုက်အတွင်းမှဟင်္သာမောင်နှံကျောက်ဆစ် ရုပ်ကြွပင်ဖြစ်သည်။ ခေတ်ဒီဇိုင်းဆရာများ အလွန်ကြိုက်သည့်ဖွဲ့စည်း ဟန်တစ်ခုဖြစ်သည်။ တစ်ကိုယ်တည်း ခေါင်းနှစ်လုံး (နှစ်ကိုယ့် တစ်စိတ်) နှစ်ကောင်လည်းဟုတ်၊ တစ်ကောင်လည်းဟုတ် ပုံစံမျိုး။ ဒီဇိုင်းသဘောအရလည်း တိကျသော နှစ်ဖက်ညီ၊ အလေးချိန် ညီ ဒီဇိုင်းမျိုးဖြစ်၍ အမှတ်တံဆိပ်ပြုရန် ကောင်းသည့် ပုံမျိုး ဖြစ်သည်။

File:Art34-10.jpg
ပုံ ၄

ပုံ ၄။ ပုဂံလောကထိပ်ပန် နံရံပန်းချီ ဖွားတော်မူခန်း၊ မယ်တော်မာယာ၏ ထဘီအဆင်ပိုင်း များမှ ဟင်္သာဖြစ်သည်။ အဝိုင်းအကွက် အဆင်ကွက် များအတွင်း အနုစိတ်လှပ၍နေသည်။

File:Art34-2.jpg
ပုံ ၅

ပုံ ၅။ ညောင်ဦးအရှေ့ ချောက်ဖလ ကုန်းတော်ကြီးဘုရား၏ မြိုင်ဆိုင်လှပသော နံရံပန်းချီမျက်နှာကျက် (ကျက်တငိုယ်)မှ ဟင်္သာလည်ယှတ်အဝိုင်းပုံဖြစ်သည်။

File:Art34-6.jpg
ပုံ ၆

ပုံ ၆။ ပုဂံထီးလိုမင်းလိုဘုရားကြီး၏အနောက်ဘက် ဘုရား ငါးဆူအစုနံရံပန်းချီမှဖြစ်၏။ အမြီးပိုင်းတွင် ပုဂံကနုတ်ပန်းတက်များ ကွန့်ရန်နေရာရှိငြားလည်း မကွန့်။ ပုဂံခေတ်ဆိုင်ရာ ဟင်္သာများ တင်ပြရန် ပေါများလှသည်။ သို့သော် အင်းဝခေတ်ဆိုင်ရာကား အတွေ့နည်းလှ သည်။

File:Art34-7.jpg
ပုံ ၇

ပုံ ၇။ မကြာသေးမီလပိုင်းအတွင်းကဆရာတော် ဦးသောဘိတ (ရွှေကိုင်းသား) သီတင်းသုံးတော်မူရာ စစ်ကိုင်းတောင်ရိုး အနုရုဒ္ဓါရုံကျောင်းသို့ ရောက်ခဲ့ရာ လွန်ခဲ့သော နှစ် ၄ဝ ကျော်ခန့်က ကျောက်စာဌာနပန်းချီဆရာ ဦးထွန်းလှိုင်အဖြစ် ဆရာတော်ရေးမှတ် ခဲ့သည့် ရှားပါးဟင်္သာပုံတစ်ပုံ ရခဲ့၍ ဝမ်းသာမိလှသည်။ ထိုခေတ် ၂ပြားတန် မှတ်စုငယ် အတွင်းမှ သေသေသပ်သပ်နှင့် သေးငယ်စွာ ရေးမှတ်ခဲ့သော ပုံတစ်ပုံဖြစ်သည်။ ညောင်ဦးရွှေစည်းခုံ ဘုရား အရှေ့ စောင်းတန်းအနီးရှိ ဟံသာဝတီ ဆင်ဖြူရှင် ကောင်းမှု ခေါင်းလောင်းကြီး ခေါင်းလောင်းဆွဲ (ပုစွန်တုပ် ကွေး)နေရာမှဖြစ်၏။ ထိုမှတ်စုအတွင်းမှ ပုံစံငယ်ရေးဆွဲစဉ်က ပန်းချီဆရာဦးထွန်းလှိုင်မှာအသက် ၂ဝ ပင် ရှိသေးသည်။ ဆရာတော်၏ ငယ်မူလက်ရာမှတစ်ဆင့် ကူးယူဖော်ပြရ၍ စာရေးသူ ဦးတင်၍ ဝမ်းသာမိသည်။ ခေါင်းလောင်းဆွဲနေရာတွင် ခြင်္သေ့၊ မနုဿီဟ သာများလှ၍ ဟင်္သာပုံ ကား ရှားလှသည်။ နေရာနှင့် လိုက်လျောညီ၍ ကနုတ်မှာကား ပုဂံခေတ် ကနုတ်ဟန်ပင် ဖြစ်သည်။

File:Art34-15.jpg
ပုံ ၈

ပုံ ၈။ အင်းဝခေတ်ပိုင်းဆိုင်ရာ စစ်ကိုင်းတိလောက ဂရုနံရံ ဆေးရေး ပန်းချီခိုနန်းကွက်များ အတွင်းမှဖြစ်သည်။ ကိုယ်ထည်လှပ သော်လည်း အမြီးတွင် ကနုတ်တုတ်ခိုင်၍နေသည်။ ကြွားကြွားရားရား ရှိသည်။

File:Art34-18.jpg
ပုံ ၉

ပုံ ၉။ ကုန်းဘောင်ခေတ်ဦးနှင့်ခေတ်လယ်ခန့်တွင် များစွာ ခေတ်စားခဲ့သော ရွှေဇဝါ ယွန်းပေစာကျမ်းဖုံးနှစ်ခုမှ ဖြစ်ပြီး ပုံ(က)မှာ စာရေးသူထံရှိသည့်ပုံဖြစ်ပြီးပုံ(ခ)မှာ ပန်းချီဆရာမောင်ဆေးရိုး အနေဖြင့် စစ်ကိုင်း၊ ရွာသစ်ကြီးလောင်းဦးမော်ပိဋကတ်တိုက်မှ ရေးကူးခဲ့သောပုံဖြစ်သည်။ အဝိုင်းကွက်များနှင့် လိုက် လျောညီထွေ ချစ်စရာ ကောင်းလှပေ၏။

File:Art34-9.jpg
ပုံ ၁ဝ

ပုံ ၁ဝ။ သမိုင်းတန်ဖိုးနှင့် ရွှေတန် ဖိုးပါ မြင့်မားလှသော နန်းစဉ် ပစ္စည်းများမှ ရွှေဟင်္သာအုပ်ဖြစ်သည်။ လန်ဒန်မြို့ရှိ ဗစ်တိုရီးယား အင် အယ်လဘတ်မြူစီယမ် ပြတိုက်ကြီးသို့ရောက်ရှိနေသော မြန်မာ့ နန်းစဉ် သမိုင်းဝင် ပစ္စည်းပေါင်းများစွာကို လွန်ခဲ့သော ၁၃ နှစ်ခန့်က နိုင်ငံတော်သမ္မတကြီး ပြန်လည်လက်ခံခဲ့သော ပစ္စည်းများတွင် တစ်ခုအပါအဝင်ဖြစ်လေ သည်။ နိုင်ငံတကာကုန်စည်ပြပွဲများတွင် ပါဝင်ပြသခဲ့သော မြန်မာ နိုင်ငံပြခန်းများ၏ အချက်အချာ နေရာတို့၌ ပုံတူဖော်ပြလေ့ရှိခဲ့သည်။ ပုံသဏ္ဌာန်အားဖြင့် အမောက်နှင့်အမြီး ကနုတ်ညွန့်များအားနည်းသော်လည်းသူ့ဟန်နှင့်သူ ညီညွတ်နေလေသည်။

File:Art34-8.jpg
ပုံ ၁၁

ပုံ ၁၁။ အမရပူရမြို့နယ် တံခွန်တိုင်ကျေးရွာ၊ ရှင်ပင်ချမ်းသာကြီး ဘုရားရှိ အင်္ဂတေပန်းကြွ ကုန်းဘောင်ခေတ်လယ် ပန်းတော့လက်ရာ ဟင်္သာကွက်ဆက်များမှဖြစ်သည်။ အနုစိတ်နည်း သော်လည်း ကြော့ကြော့မော့မော့နှင့် လှုပ်ရှား နေဟန်ရှိနေသည်။ အကွက်ပေါင်းများစွာဆက်တန်းနေသည့်အခါ ကြည့်ကောင်းလှပေ သည်။

File:Art34-.jpg
ပုံ ၁၂
ဟင်္သာအလေးများ

ပုံ၁၂။ ဟင်္သာအလေးများဖြစ်သည်။ ကုန်းဘောင်ခေတ် နှောင်းပိုင်းမှ ယနေ့တိုင် နေရာအနှံ့ သုံးစွဲချက်ရှိ၍ မြန်မာမိသားစု နှင့်အနီးစပ်ဆုံး ဟင်္သာများဖြစ်သည်။ ဟင်္သာပင်ဖြစ်လင့် ကစား ပုံဟန်အမျိုးမျိုးဖြင့် ခြားနားစွာရှိနေသည်ကို တွေ့ရသည်။ အသုံးချမှု နှင့် အနုပညာ ပေါင်းစပ်မှုများ ညီညွတ်၍ အားကောင်းလှသည်။ ယင်းပုံတော်တော် များများကို မန္တလေးတမ္ပဝတီကိုဝင်းမောင်(ပန်းချီ၊ပန်းပု) စုဆောင်းထားသည်မှ ရေးကူးခဲ့သည်။ ကိုဝင်းမောင် သည် စာရေးသူကဲ့သို့ ရိုးရာဒီဇိုင်းစုဆောင်းရုံမျှမက ရှားပါးရှေးဟောင်း ပစ္စည်းများကို လေ့လာစုဆောင်းထားနိုင်သူဖြစ်သည်။ မြတ်နိုး၊ ထိန်းသိမ်း၊ စုဆောင်းသူအဆင့်မျှမကဘဲ လမ်းရိုးဟောင်းတွင် ဆင့်ကာ ထွင်နိုင်သော၊ ဖန်တီးနိုင်သော ဖန်တီးသူ ပန်းချီ၊ ပန်းပု လူငယ်ပညာရှင် လည်းဖြစ်သည်။ အဟောင်းကိုရှာတတ်သည့် လုံ့လအမြင်ရှိသည်နှင့် အမျှ မိမိထံရှိသည်ကိုလည်း လိုသူအားပေးတတ်ကာ၊ မြတ်နိုးတတ်သူ များအား စနစ်တကျတင်ပြတတ်သူလည်းဖြစ်သည်။ စာရေးသူ၏ ဆောင်းပါးများတွင် သူ၏ကျေးဇူးများစွာပါရှိ၍ နေသည်။

ဟင်္သာလေး များတွင် ပုံ(က)သည် ဂီတနှင့် အဆိုအက သင်တန်းကျောင်း(ရန်ကုန်)စန္ဒရားနည်းပြဆရာ ဦးသိန်းမောင်ထံမှ ကူးယူ၍(ဃ)နှင့်(င)သည် တောင်တွင်းကြီးပြတိုက် မှဖြစ်သည်။

File:Art34-3.jpg
ပုံ ၁၃

ပုံ၁၃။ နိုင်ငံ တော်စာကြည့်တိုက် နှင့် ပြတိုက်(မန္တလေး)ရှိ ရတနာပုံခေတ် လွန်းရာကျ အချိတ်ဟင်္သာ ဖြစ်သည်။ ပေ၊ ပုရပိုက် ထုလုပ်ရာတွင် သုံးဟန်ရှိ သည်။ တွေ့ရခဲသော ရှားပါးပစ္စည်းဖြစ်လေ သည်။

File:Art34-5.jpg
ပုံ ၁၄

ပုံ ၁၄။ မတ္တရာမြို့ရှိ ပြတိုက်အတွင်း ဟင်္သာအုပ်ကို စာရေးဆရာညိုချော ရိုက်ကူးခဲ့သည့် ဓာတ်ပုံမှတဆင့် ကူးယူရေးဆွဲ ပါသည်။ ချစ်စရာဟင်္သာအုပ်ငယ်ပင်။

File:Art34-4.jpg
ပုံ ၁၅

ပုံ ၁၅။ ပန်းချီဆရာ ဦးအောင်ခင်ထံမှ ကူးယူရရှိသော ဆရာဦးဘဉာဏ်၏ ဟင်္သာပုံဖြစ် သည်။ ဗာလီကွေးကနုတ်ညွန့်များ မြိုင်ဆိုင်လှပေသည်။ ပါသင့်ပါထိုက် သော ကနုတ်တက်များ ပြည့်စုံနေ၏။

File:Art34-12.jpg
ပုံ ၁၆

ပုံ ၁၆။ မြန်မာမှုစာရေးဆရာသုတေသီမြင့်ထွန်း ထံမှ ရရှိခဲ့သော မွန်ဟင်္သာကြေးရုပ်ပုံဖြစ်သည်။ ဟင်္သာပန်းမကိုက်ပဲ ထူးခြားစွာ မြွေကိုက်နေဟန်ဖြစ်သည်။ နယ်ချဲ့ ဆန့်ကျင်ရေးတိုက်ပွဲ တွင် မွန်အမျိုးသားများ၏အလံတိုင် ထိပ်ဖူးနေရာ တွင် သုံးခဲ့သည်။ အရုပ်ငယ်ဟုဆိုသည်။ အမြင်ဆန်း၍ နေလေသည်။

File:Art34-11.jpg
ပုံ ၁၇

ပုံ ၁၇။ မန္တလေးမဟာမုနိဘုရားအနီးမှ ဟင်္သာတိုင် တစ်ခုဖြစ်သည်။ ဤသို့သော ဟင်္သာတိုင်များ မြန်မာပြည် အရပ်ရပ်တွင် မြင်တွေ့နိုင်ပေသည်။ နှုတ်သီးမှသည် အမြီးဖျားထိ ကြော့ကြော့ မော့မော့နှင့် အမြင် သွက်၍နေသည်။ တံခွန်တိုင်ထိပ်တွင် အမြီးကနုတ် ကို လွတ်လွတ် လပ်လပ်နှင့် လူကာလွင့်ကာ နေရာယူ၍ထား လေသည်။ သာသနိက အဆောက်အအုံတို့ ပတ်ဝန်းကျင်တွင် တင့်တယ် လှပေသည်။

နီးလျက်နှင့် မမြင်မိသည်များလည်းရှိသည် ထိုမှ ဤမှ အနုပညာဟင်္သာများကား များပြားလှသည်။ စာရေးသူနှင့် နီးနီးတွင် ပျံဝဲနေသည်များ ရှိသကဲ့သို့ ဝေးရာအရပ်တွင် ပျံဝဲနေသည်များလည်းရှိသည်။ အချို့မှာ နီးလျက်နှင့် စာရေးသူ မမြင်မိ သည်များလည်း ရှိနေသည်။

တစ်ကြိမ် တစ်ကြိမ် အစုလိုက် စုစည်းတင်ပြရခြင်းသာ ဖြစ်၍ ပြည့်စုံသည်ဟူ၍ကား မဟုတ်ပါချေ။ အကြောင်းအားလျော်စွာ မထည့်လိုက်ရသည်များလည်းရှိပါ၏။ မည်သို့ပင်ဖြစ်စေ ခေတ် အဆက်ဆက် အနုပညာရှင်တို့ လေးနက်မြတ်နိုးစွာ အမျိုးမျိုးဖွဲ့နွဲ့ ခဲ့ကြသည့်ဟင်္သာများကို အနုပညာစေတနာအခြေခံကာ လေ့လာ စုဆောင်း တင်ပြခြင်းသာ ဖြစ်ပါ၏။

ဤမှန်သော အနုပညာစေတနာကို ထောက်ထားသော အားဖြင့် တစ်ချိန်က ငွေသောင်ယံတွင် လည်ချင်းယှက်တွဲလျက်ရှိခဲ့ ကြသော သဘာဝဟင်္သာများကို မရေးဆွဲဖြစ်ခဲ့သည့် စာရေးသူအား ဟင်္သာများဘက်မှ ခွင့်လွှတ်က ရအံ့ထင်ပါ၏။ [၄]


ကျမ်းကိုး[ပြင်​ဆင်​ရန်​]

  1. မြန်မာ့စွယ်စုံကျမ်း၊ အတွဲ(၁၄)
  2. ENDANGERED SPECIES: Rare birds also victims of Cyclone Nargis (The Conservation Report)
  3. “မောင်မောင် (ဥပဒေ) ရဲ့ ဆောင်းပါးများ”
  4. မောင်အေးမြင့်(မြန်မာ့ရိုးရာဒီဇိုင်း)