ခြင်

ခြင် Temporal range: 99–0 Ma PreЄ Є O S D C P T J K Pg N Late Cretaceous (Cenomanian) – Recent
အဝါရောင်အဖျားရောဂါ၏ ရောဂါပိုးသယ်ဆောင်သူ Aedes aegypti ခြင်ကောင်
မျိုးရိုးခွဲခြားခြင်း
လောက:	Animalia
မျိုးပေါင်းစု:	Arthropoda
မျိုးပေါင်း:	Insecta
မျိုးစဉ်:	Diptera
Superfamily:	Culicoidea
မျိုးရင်း:	Culicidae Meigen, 1818
မျိုးရင်းခွဲများ
Anophelinae Culicinae
ဇီဝမျိုးစုံမျိုးကွဲ
112 genera

ခြင် (အင်္ဂလိပ်: Mosquitoes သို့မဟုတ် Culicidae ဆိုသည်မှာ မျိုးစိတ်ပေါင်း ၃,၆၀၀ ခန့် ပါဝင်သော ယင်ကောင်အသေးစား မျိုးရင်းဝင် သတ္တဝါများ ဖြစ်ကြသည်။ mosquito ဟူသော စကားလုံးမှာ စပိန်နှင့် ပေါ်တူဂီဘာသာစကားမှ ဆင်းသက်လာပြီး "ယင်ကောင်လေး" ဟု အဓိပ္ပာယ်ရသည်။ ခြင်များတွင် သွယ်လျပြီး အဆစ်များပါဝင်သော ကိုယ်ထည်၊ အတောင်ပံ တစ်စုံ၊ အမွှေးအမျှင်ကဲ့သို့ ရှည်လျားသော ခြေထောက် သုံးစုံနှင့် ထိုးဖောက်စုပ်ယူနိုင်ရန် ရှည်လျားသည့် ပါးစပ်အင်္ဂါအစိတ်အပိုင်းများ ပါရှိကြသည်။ ခြင်အားလုံးသည် ပန်းပွင့်များမှ ဝတ်ရည်ကို သောက်သုံးကြသော်လည်း မျိုးစိတ်အများအပြားရှိ အမများမှာမူ သွေးကိုပါ သောက်သုံးရန်အတွက် သဘာဝအလျောက် ပြုပြင်ပြောင်းလဲလာကြသည်။ ဤသတ္တဝါအုပ်စုသည် ခရီတေးရှပ်ကာလအတွင်း အမျိုးအစား ကွဲပြားလာခဲ့ကြသည်။ ဆင့်ကဲဖြစ်စဉ် ဇီဝဗေဒပညာရှင်များက ခြင်များကို သတ္တဝါကြီးများအား ချက်ချင်း သေကြေပျက်စီးခြင်း မရှိစေဘဲ သွေးစုပ်ယူကာ မှီခိုရှင်သန်ကြသော အသေးစား အသားစားသတ္တဝါများ (Micropredators) အဖြစ် ရှုမြင်ကြသည်။ ဆေးဘက်ဆိုင်ရာ ကပ်ပါးဗေဒပါရဂူများကမူ ခြင်များကို ပရိုတိုဇိုအာ ကပ်ပါးကောင်များ သို့မဟုတ် ဘက်တီးရီးယားနှင့် ဗိုင်းရပ်စ် ရောဂါပိုးမွှားများကို သယ်ဆောင်ပေးသော ရောဂါပိုးသယ်ဆောင်သူများအဖြစ် သတ်မှတ်ကြသည်။

ခြင်၏ ဘဝစက်ဝန်းတွင် ဥ၊ ပိုးလောင်း၊ ပိုးရုပ်ဖုံးနှင့် သက်ကြီးကောင်ဟူ၍ အဆင့်လေးဆင့် ပါဝင်သည်။ ခြင်များသည် ရေပြင်ပေါ်တွင် ဥများ အုလေ့ရှိပြီး အဆိုပါဥများမှ ရေနေရေညှိများနှင့် အော်ဂဲနစ်ပစ္စည်းများကို စားသုံးသည့် လှုပ်ရှားသွားလာနိုင်သော ပိုးလောင်းများအဖြစ် ပေါက်ဖွားလာကြသည်။ ဤပိုးလောင်းများသည် ပုစဉ်းရင်ကောင်များ၊ ငါးများနှင့် အချို့သော ငှက်များကဲ့သို့ ရေချိုသတ္တဝါများအတွက် အရေးပါသော အစာအရင်းအမြစ်များ ဖြစ်ကြသည်။ မျိုးစိတ်အများအပြားရှိ အမများ၏ ပါးစပ်အစိတ်အပိုင်းများသည် ကျောရိုးရှိ သတ္တဝါများနှင့် အချို့သော ကျောရိုးမဲ့ သတ္တဝါများ၏ အရေပြားကို ထိုးဖောက်ကာ သွေးစုပ်ယူနိုင်ရန် ပြုပြင်ပြောင်းလဲထားခြင်း ဖြစ်သည်။ အချို့သော မျိုးစိတ်များသည် သွေးစုပ်ယူပြီးမှသာ ဥများ ထုတ်လုပ်နိုင်ကြသည်။

ခြင်ကိုက်သည့်အခါ ၎င်း၏ တံတွေးများသည် လူ သို့မဟုတ် တိရစ္ဆာန်၏ ခန္ဓာကိုယ်ထဲသို့ ရောက်ရှိသွားပြီး ယားယံသည့် အဖုအပိမ့်များကို ဖြစ်စေနိုင်သည်။ ထို့အပြင် သွေးစုပ်သော ခြင်မျိုးစိတ်များသည် သွေးစုပ်နေစဉ်အတွင်း ရောဂါပိုးမွှားများကို စုပ်ယူမိပြီး အခြားသော လက်ခံရှင်များဆီသို့ ကူးစက်ပြန့်ပွားစေနိုင်သည်။ အဆိုပါ မျိုးစိတ်များတွင် ငှက်ဖျားရောဂါ၊ ဆင်ခြေထောက်ရောဂါကဲ့သို့သော ကပ်ပါးရောဂါများနှင့် အဝါရောင်အဖျားရောဂါ၊ သွေးလွန်တုပ်ကွေးရောဂါကဲ့သို့သော ဗိုင်းရပ်စ်ရောဂါများကို သယ်ဆောင်သူများ ပါဝင်သည်။ ခြင်များသည် ရောဂါများ ကူးစက်ပြန့်ပွားစေခြင်းဖြင့် နှစ်စဉ် လူဦးရေ တစ်သန်းကျော်ကို သေဆုံးစေလျက် ရှိသည်။

ဝိသေသလက္ခဏာနှင့် ဘဝစက်ဝန်း

အခြားသော ယင်ကောင်များကဲ့သို့ပင် ခြင်များသည် ၎င်းတို့၏ ဘဝစက်ဝန်းတွင် ဥ၊ ပိုးလောင်း၊ ပိုးရုပ်ဖုံးနှင့် သက်ကြီးကောင်ဟူ၍ အဆင့်လေးဆင့်ကို ဖြတ်သန်းကြသည်။ ပထမအဆင့် သုံးဆင့်ဖြစ်သည့် ဥ၊ ပိုးလောင်းနှင့် ပိုးရုပ်ဖုံးအဆင့်တို့သည် များသောအားဖြင့် ရေငြိမ်သည့်နေရာများ၌ အချိန်ကုန်ဆုံးကြသော ရေနေအဆင့်များ ဖြစ်ကြသည်။ ဥများမှ ပေါက်ဖွားလာသော ပိုးလောင်းများသည် အစာစားခြင်း၊ ကြီးထွားခြင်းနှင့် အရေခွံလဲခြင်းတို့ကို ပြုလုပ်ကြပြီးနောက် ပိုးရုပ်ဖုံးအဖြစ်သို့ ပြောင်းလဲသွားကြသည်။ ၎င်းနောက် ရေမျက်နှာပြင်ပေါ်တွင် ပေါလောပေါ်နေသော ရင့်မှည့်သည့် ပိုးရုပ်ဖုံးအတွင်းမှ ခြင်အကောင်ကြီးများ ထွက်ပေါ်လာကြသည်။ ခြင်အကောင်ကြီးများ၏ သက်တမ်းမှာ တစ်ပတ်မှ တစ်လခန့်အထိ ကြာမြင့်တတ်ပြီး အချို့သော မျိုးစိတ်များသည် ဆောင်းခိုသည့် အခြေအနေဖြင့် ဆောင်းရာသီကို ဖြတ်သန်းကြသည်။

သက်ကြီးခြင်ကောင်

ခြင်များတွင် အတောင်ပံ မျက်နှာပြင်ပေါ်၌ ထူးခြားသော အကြေးခွံများပါရှိသည့် အတောင်ပံတစ်စုံ ပါရှိသည်။ ၎င်းတို့၏ အတောင်ပံများသည် ရှည်လျားပြီး ကျဉ်းမြောင်းကာ ခြေထောက်များသည်လည်း ရှည်လျားပြီး သွယ်လျကြသည်။ ခန္ဓာကိုယ်မှာ များသောအားဖြင့် မီးခိုးရောင် သို့မဟုတ် အနက်ရောင်ရှိပြီး ၃ မီလီမီတာမှ ၆ မီလီမီတာခန့်အထိ ရှည်လျားတတ်သည်။ ခြင်များသည် နားနေသည့်အခါတွင် ၎င်းတို့၏ ရှေ့ခြေတစ်စုံကို အပြင်ဘက်သို့ ကားထုတ်ထားလေ့ရှိပြီး ၎င်းတို့နှင့် ဆင်တူသော Chironomid ပိုးကောင်များမှာမူ ရှေ့ခြေများကို ရှေ့သို့ ဆန့်ထုတ်ထားလေ့ရှိသည်။ အနော်ဖလိခြင်များသည် တစ်နာရီလျှင် ၁ ကီလိုမီတာမှ ၂ ကီလိုမီတာနှုန်းဖြင့် လေးနာရီဆက်တိုက် ပျံသန်းနိုင်ပြီး တစ်ညအတွင်း ၁၂ ကီလိုမီတာခန့်အထိ ခရီးပေါက်နိုင်သည်။ ခြင်အထီးများသည် ၎င်းတို့၏ ရင်အုပ်ပိုင်းကို တုန်ခါစေခြင်းဖြင့် တစ်စက္ကန့်လျှင် အတောင်ပံအကြိမ်ရေ ၄၅၀ မှ ၆၀၀ အထိ ခတ်နိုင်ကြသည်။ ခြင်များသည် ယေဘုယျအားဖြင့် ယင်ကောင်အသေးစားများ ဖြစ်ကြသော်လည်း Toxorhynchites မျိုးစုဝင် ခြင်များသည် ကိုယ်ထည်အရှည် ၁၈ မီလီမီတာနှင့် အတောင်ပံအကျယ် ၂၄ မီလီမီတာအထိ ရှိတတ်သဖြင့် အကြီးဆုံးသော ခြင်များ ဖြစ်ကြသည်။ အခြားတစ်ဖက်တွင် Aedes မျိုးစုဝင် ခြင်များသည် များစွာ သေးငယ်ကြပြီး အတောင်ပံအကျယ်မှာ ၂.၈ မီလီမီတာမှ ၄.၄ မီလီမီတာခန့်သာ ရှိသည်။

ပူနွေးသော ရာသီဥတုတွင် ခြင်များသည် ဥဘဝမှ အကောင်ကြီးဘဝသို့ အနည်းဆုံး ငါးရက်အတွင်း ကူးပြောင်းနိုင်သော်လည်း တစ်ခါတစ်ရံတွင် တစ်လခန့်အထိ ကြာမြင့်နိုင်သည်။ ပိုးရုပ်ဖုံးမှ ထွက်လာပြီး ရက်အနည်းငယ်အတွင်း အရုဏ်တက်ချိန် သို့မဟုတ် မိုးချုပ်ချိန်များ၌ ခြင်အထီးများသည် အုပ်စုလိုက် စုဝေးကြပြီး ပျံသန်းလာသော ခြင်အမများနှင့် မိတ်လိုက်ကြသည်။ ခြင်အမများသည် ၎င်းတို့၏ သက်တမ်းတစ်လျှောက်တွင် တစ်ကြိမ်သာ မိတ်လိုက်လေ့ရှိပြီး အထီးများမှ ထုတ်လွှတ်သော ဖီရိုမုန်းအနံ့ဖြင့် ဆွဲဆောင်ခြင်းကို ခံကြရသည်။ ဥများ ကြီးထွားရန်အတွက် သွေးလိုအပ်သော မျိုးစိတ်များတွင် ခြင်အမသည် သွေးစုပ်နိုင်မည့် သတ္တဝါကို ရှာဖွေ၍ သွေးကို ဝစွာ သောက်သုံးသည်။ ထို့နောက် သွေးကို အစာချေရန်နှင့် ဥများ ဖွံ့ဖြိုးလာစေရန် နှစ်ရက် သို့မဟုတ် သုံးရက်ခန့် နားနေလေ့ရှိသည်။ ၎င်းနောက်တွင် ဥများအုရန် အဆင်သင့်ဖြစ်ပြီ ဖြစ်သဖြင့် အစာရှာခြင်းနှင့် ဥအုခြင်း သံသရာကို ထပ်မံလုပ်ဆောင်သည်။ သဘာဝပတ်ဝန်းကျင်တွင် ခြင်အမများသည် အပူချိန်၊ စိုထိုင်းဆနှင့် သွေးစုပ်ယူနိုင်မှု အခြေအနေပေါ် မူတည်၍ သုံးပတ်ခန့်အထိ အသက်ရှင်နိုင်ကြသည်။

• 
  အရွယ်ရောက်ပြီး ခြင်မတစ်ကောင်၏ ခန္ဓာဗေဒ
• 
  အရွယ်ရောက်ပြီး Aedes aegypti ခြင်။ အထီး (ဘယ်) နှင့် အမ (ညာ)

ဥများ

ခြင်အများစုသည် ၎င်းတို့၏ ဥများကို ရေကန်၊ ရွှံ့နွံအိုင်၊ ခေတ္တဖြစ်ပေါ်နေသော ရေအိုင်ငယ်၊ သစ်ခေါင်းအတွင်းရှိ ရေကြည် သို့မဟုတ် ဘရိုမီလိယတ် ကဲ့သို့သော အပင်များ၏ အရွက်ကြားရှိ ရေတင်နေသော နေရာများကဲ့သို့သော ရေငြိမ်သည့် နေရာများတွင် အုလေ့ရှိကြသည်။ အချို့သော ခြင်များသည် ရေစပ်အနီးတွင် ဥအုကြပြီး အချို့မှာမူ ရေနေအပင်များတွင် ကပ်၍ ဥအုကြသည်။ Opifex fuscus ကဲ့သို့သော ခြင်မျိုးစိတ်အနည်းငယ်မှာ ဆားငန်ရွှံ့နွံအိုင်များတွင် သားပေါက်နိုင်ကြသည်။ Wyeomyia smithii မျိုးစိတ်မှာမူ Pitcher plants များ၏ အိတ်သဏ္ဌာန် အစိတ်အပိုင်းအတွင်းရှိ ရေထဲတွင် သားပေါက်ကြပြီး ၎င်းတို့၏ ပိုးလောင်းများသည် ထိုရေထဲ၌ နစ်မွမ်းသေဆုံးနေသော အင်းဆက်ပိုးမွှား အပုပ်အသိုးများကို စားသုံးကြသည်။

ဥအုခြင်းပုံစံသည် ခြင်မျိုးစိတ်အလိုက် ကွဲပြားမှု ရှိသည်။ အနော်ဖလိခြင်အမများသည် ရေပြင်ပေါ်တွင် ပျံသန်းရင်း ရေမျက်နှာပြင်နှင့် ထိတွေ့ကာ ဥများကို တစ်လုံးချင်းစီ ချထားလေ့ရှိသည်။ ၎င်းတို့၏ ဥများသည် ဆေးပြင်းလိပ် ပုံသဏ္ဌာန်ရှိပြီး ဘေးတစ်ဖက်တစ်ချက်တွင် ရေပေါ်ပေါ်နိုင်ရန် အဖုကလေးများ ပါရှိသည်။ ခြင်အမတစ်ကောင်သည် ၎င်း၏ သက်တမ်းတစ်လျှောက်တွင် ဥပေါင်း ၁၀၀ မှ ၂၀၀ အထိ အုနိုင်သည်။ Aedes ခြင်အမများသည် ၎င်းတို့၏ ဥများကို ရေစပ်အနီးရှိ စိုစွတ်သော ရွှံ့နွံ သို့မဟုတ် အခြားသော မျက်နှာပြင်များပေါ်တွင် တစ်လုံးချင်းစီ ချထားလေ့ရှိပြီး အဆိုပါဥများသည် ရေလွှမ်းမိုးခြင်း ခံရမှသာ သားပေါက်ကြသည်။ Culex၊ Culiseta နှင့် Uranotaenia မျိုးစုဝင် ခြင်အမများသည် ဥများကို ဖောင်သဏ္ဌာန် စုပေါင်း၍ ရေပေါ်တွင် အုလေ့ရှိကြသည်။ ဆန့်ကျင်ဘက်အနေဖြင့် Mansonia ခြင်အမများသည် ဥများကို အစီအရီဖြင့် ကြာရွက်များ၏ အောက်မျက်နှာပြင်တွင် ကပ်၍ အုလေ့ရှိကြသည်။

ခြင်မျိုးစိတ်အများစု၏ ဥအုပ်စုများသည် တစ်ပြိုင်နက်တည်း သားပေါက်ကြသော်လည်း ဆောင်းခိုနေသော Aedes ခြင်ဥများမှာမူ ရှည်လျားသော ကာလတစ်ခုတစ်လျှောက်တွင် အချိန်မမှန်ဘဲ သားပေါက်တတ်ကြသည်။

• 
  အနောဖိလစ် ခြင်ဥများ
• 
  ခြင်ဥအား အီလက်ထရွန်မိုင်ခရိုစကုပ်ဖြင့် တွေ့မြင်ရပုံ
• 
  Culex ခြင်ဥ

ပိုးလောင်း

ခြင်ပိုးလောင်း၏ ဦးခေါင်းတွင် အစာစားရန်အတွက် အသုံးပြုသည့် ထင်ရှားသော ပါးစပ်အမွှေးအမျှင်များ ပါရှိပြီး ခြေထောက်မပါသော ရင်အုပ်ပိုင်းနှင့် အဆစ်များပါဝင်သော ဝမ်းဗိုက်ပိုင်းတို့ ပါရှိသည်။ ၎င်းသည် ဝမ်းဗိုက်ပိုင်းရှိ လေရှူပြွန်မှတစ်ဆင့် လေကို ရှူရှိုက်ရသဖြင့် ရေမျက်နှာပြင်ပေါ်သို့ ခဏခဏ တက်လာရလေ့ရှိသည်။ ပိုးလောင်းသည် ၎င်း၏ အချိန်အများစုကို ရေမျက်နှာပြင် အလွှာရှိ ရေညှိများ၊ ဘက်တီးရီးယားများနှင့် အခြားသော အဏုဇီဝပိုးမွှားများကို စားသုံးရင်း ကုန်ဆုံးစေသည်။ တစ်စုံတစ်ခုသော နှောင့်ယှက်မှုကို ခံရပါက ရေအောက်သို့ ငုပ်လျှိုးသွားတတ်သည်။ ၎င်းသည် မိမိ၏ ပါးစပ်အမွှေးအမျှင်များကို အသုံးပြု၍ဖြစ်စေ သို့မဟုတ် ခန္ဓာကိုယ်ကို တွန့်လိမ်လှုပ်ရှား၍ဖြစ်စေ ရေကူးနိုင်သည်။ ပိုးလောင်းဘဝတွင် အဆင့်များစွာ သို့မဟုတ် အင်စတာ အဆင့်များကို ဖြတ်သန်းရပြီး အဆင့်တိုင်းတွင် အရေခွံလဲကာ နောက်ဆုံး၌ ပိုးရုပ်ဖုံးအဖြစ်သို့ အသွင်ပြောင်းလဲသွားသည်။ Aedes ခြင်ပိုးလောင်းများသည် အလွန်နုနယ်သော အချိန်မှလွဲ၍ ခြောက်သွေ့သော အခြေအနေကို ခံနိုင်ရည်ရှိကြပြီး ၎င်းတို့ရှိရာ ရေကန်များ ခန်းခြောက်သွားပါက လပေါင်းများစွာတိုင်အောင် ဆောင်းခိုသည့် အခြေအနေဖြင့် နေထိုင်နိုင်ကြသည်။

• 
  Anopheles ပိုးလောင်း
• 
  Anatomy of a Culex ပိုးလောင်း၏ ခန္ဓာဗေဒ
• 
  Culex ပိုးလောင်းများနှင့် ပိုးရုပ်ဖုံးတစ်ကောင်

ပိုးရုပ်ဖုံး

ပိုးရုပ်ဖုံး၏ ဦးခေါင်းနှင့် ရင်အုပ်ပိုင်းတို့သည် တစ်ဆက်တည်း ပေါင်းစပ်သွားကာ ဦးခေါင်းရင်အုပ် (Cephalothorax) အဖြစ် တည်ရှိနေပြီး ဝမ်းဗိုက်ပိုင်းမှာမူ ၎င်း၏အောက်ဘက်တွင် ကွေးညွတ်လျက် ရှိသည်။ ပိုးရုပ်ဖုံး သို့မဟုတ် "တမ်ဗလာ" သည် ၎င်း၏ ဝမ်းဗိုက်ပိုင်းကို ခတ်ထုတ်ခြင်းဖြင့် တက်ကြွစွာ ရေကူးနိုင်သည်။ ပိုးလောင်းများကဲ့သို့ပင် မျိုးစိတ်အများစု၏ ပိုးရုပ်ဖုံးများသည် အသက်ရှူရန်အတွက် ရေမျက်နှာပြင်ပေါ်သို့ မကြာခဏ တက်လာရပြီး ၎င်းတို့၏ ဦးခေါင်းရင်အုပ်ပေါ်ရှိ အသက်ရှူပြွန် တစ်စုံမှတစ်ဆင့် လေကို ရှူရှိုက်ကြသည်။ ၎င်းတို့သည် အစာစားခြင်း မရှိဘဲ ရေမျက်နှာပြင်တွင် အသက်ရှူပြွန်များဖြင့် တွဲခိုရင်း အချိန်ကုန်ဆုံးစေတတ်သည်။ အကယ်၍ ထိတ်လန့်သွားပါက ပိုးလောင်းများကဲ့သို့ပင် ၎င်းတို့၏ ဝမ်းဗိုက်ပိုင်းကို ခတ်ထုတ်၍ ရေအောက်သို့ ငုပ်ဆင်းသွားကြသည်။ နှောင့်ယှက်မှု မရှိတော့ပါက မကြာမီ ရေမျက်နှာပြင်ပေါ်သို့ ပြန်လည် ပေါ်တက်လာကြသည်။ ထို့နောက် ရေမျက်နှာပြင်ပေါ်တွင် ပိုးရုပ်ဖုံးအတွင်းမှ ခြင်အကောင်ကြီး ထွက်ပေါ်လာပြီး ပျံသန်းထွက်ခွာသွားသည်။

• 
  ခြင် ပိုးရုပ်ဖုံးများ