ချင်းစာပေ

"ချင်းဘာသာစကား" ဟူသော ဝေါဟာရနှင့် မျိုးနွယ်စု ကွဲပြားမှုများ

ယေဘုယျအားဖြင့် "ချင်းစာ" သို့မဟုတ် "ချင်းဘာသာစကား" ဟု လွယ်ကူစွာ သုံးနှုန်းလေ့ရှိကြသော်လည်း၊ တကယ်တမ်းတွင် တိကျသေချာသော သီးခြား "ချင်းဘာသာစကား" (The Chin Language) ဟူ၍ တစ်ခုတည်း မရှိပါ။ ချင်းပြည်နယ်နှင့် ဆက်စပ်ဒေသများတွင် ကွဲပြားခြားနားသော ချင်းမျိုးနွယ်စုခွဲပေါင်း (၅၃) စုခန့် မှီတင်းနေထိုင်ကြပြီး၊ မျိုးနွယ်စု တစ်ခုစီတိုင်းတွင် မိမိတို့၏ ကိုယ်ပိုင် သီးခြားဘာသာစကားများ၊ လေယူလေသိမ်းများနှင့် ယဉ်ကျေးမှုများ အသီးသီး ရှိကြသည်။

ဥပမာအားဖြင့် မရာဘာသာစကား၊ လိုင် (ဟားခါး)၊ ဇိုမီး (တီးတိန်)၊ လိုင်သိုး (ဖလမ်း)၊ ချိုး (မင်းတပ်)၊ အရှို စသည့် ဘာသာစကားများသည် အသံထွက်၊ ဝေါဟာရနှင့် သဒ္ဒါပိုင်းဆိုင်ရာများတွင် တစ်ခုနှင့်တစ်ခု အလွန်ကွဲပြားခြားနားကြသည်။ ထို့ကြောင့် သမိုင်းကြောင်းအရ "ချင်းစာ တီထွင်သည်" ဟု ဆိုရာတွင် ဘုံဘာသာစကား တစ်ခုတည်းကို တီထွင်ခြင်းမဟုတ်ဘဲ၊ ထိုကွဲပြားသော မျိုးနွယ်စုအသီးသီး၏ ကိုယ်ပိုင်ဘာသာစကားများကို မှတ်တမ်းတင်နိုင်ရန်အတွက် ရောမအက္ခရာ (Latin script) ကို အခြေခံ၍ သီးခြားအက္ခရာစာပေများကို အသီးသီး ဖန်တီးပြဋ္ဌာန်းပေးခဲ့ခြင်းသာ ဖြစ်သည်။

သမိုင်းကြောင်း နှင့် အစောပိုင်း မှတ်တမ်းများ

၁၉ ရာစုမတိုင်မီအထိ ချင်းမျိုးနွယ်စုအသီးသီးတွင် ကိုယ်ပိုင်အက္ခရာဖြင့် ရေးသားထားသော စာပေအထောက်အထားများ မရှိခဲ့ဘဲ နှုတ်မှုရေးရာ (Oral tradition) ဖြင့်သာ သမိုင်းနှင့် ယဉ်ကျေးမှုများကို လက်ဆင့်ကမ်းခဲ့ကြသည်။ "၂၀ ရာစုရောက်မှသာ သာသနာပြုများက ချင်းစာများကို စတင်တီထွင်ခဲ့သည်" ဟူ၍ အများစုက မှတ်ယူထားကြသော်လည်း၊ ယင်းမတိုင်မီ ၁၉ ရာစုကတည်းက ဗြိတိသျှအရာရှိများက ရောမအက္ခရာကို အသုံးပြု၍ ချင်းဘာသာစကားအချို့ကို စတင်မှတ်တမ်းတင်ခဲ့ကြသည်။

ချင်းဘာသာစကား အသီးသီး (အထူးသဖြင့် မရာဘာသာစကား) ကို စာအရေးအသားဖြင့် ပထမဆုံး စတင်မှတ်တမ်းတင်ခဲ့သူများမှာ ဗြိတိသျှ စစ်ဘက်နှင့် အုပ်ချုပ်ရေးအရာရှိများ ဖြစ်ကြသည်။ ၁၈၅၂ ခုနှစ်တွင် ဗြိတိသျှတပ်မတော်မှ ကပ္ပတိန် တစ်ကယ်လ် (Captain S.R. Tickell) သည် မရာဘာသာစကားအတွက် အရေးအသားကို ပထမဆုံး စတင်ဖန်တီး မှတ်တမ်းတင်ခဲ့သည်။ ထို့နောက် ၁၈၆၉ ခုနှစ်တွင် ကပ္ပတိန် တီ. အိတ်ချ်. လူးဝင်း (Captain T.H. Lewin) က ထပ်မံ၍ ဝေါဟာရများကို မှတ်တမ်းတင် ပြုစုခဲ့သည်။

သာသနာပြုများ၏ စံသုံးအက္ခရာ တီထွင်မှုများ

၂၀ ရာစုအစောပိုင်းသို့ ရောက်သောအခါ ခရစ်ယာန်သာသနာပြုဆရာများ ဝင်ရောက်လာပြီး မျိုးနွယ်စုအလိုက် ကွဲပြားနေသော ဘာသာစကားများအတွက် ရောမအက္ခရာကို အခြေခံကာ စနစ်ကျသော စံသုံးစာပေ (Standardized Scripts) များကို တီထွင်ပေးခဲ့ကြသည်။

• မရာစာပေ: ၁၉၀၇ ခုနှစ်တွင် မရာနယ် (ဆိုင်းကောင်း) သို့ ရောက်ရှိလာသော သာသနာပြုဆရာ ရယ်ဂျီနယ် အာသာ လောရိန်း (R.A. Lorrain) နှင့် ဇနီးဖြစ်သူတို့သည် တလို့ဆိုင် (Tlosai) ဒေသိယစကားကို အခြေခံ၍ ယနေ့ခေတ်သုံး မရာစာပေ အက္ခရာများကို တီထွင်ပြဋ္ဌာန်းပေးခဲ့သည်။
• ဟားခါးစာပေ: ဟားခါးမြို့တွင် အမေရိကန် သာသနာပြုဆရာ အာသာ အီး. ကာဆင် (Arthur E. Carson) နှင့် လော်ရာ ကာဆင် (Laura Carson) တို့က ဟားခါးဒေသခံများအတွက် ရောမအက္ခရာအခြေခံ စာပေကို တီထွင်ပေးခဲ့သည်။
• တီးတိန်စာပေ: ၁၉၁၈ ခုနှစ်တွင် တီးတိန်သို့ ရောက်ရှိလာသော သာသနာပြု ဆရာကုပ် (Rev. J. Herbert Cope) သည် တီးတိန်ဒေသခံများအတွက် စာပေကို တီထွင်ခဲ့ပြီး၊ ၁၉၁၈ ခုနှစ်တွင်ပင် ယင်းစာအုပ်ကို ဂွေ့တဲအမျိုးသားများကပါ အသုံးပြုခဲ့ကြသည်။

ခေတ်သစ် စာပေဖွံ့ဖြိုးမှု

ခေတ်အဆက်ဆက် သမိုင်းမှတ်တမ်းများ၊ ဘာသာရေးကျမ်းစာများနှင့် ပုံပြင်များကို ဤရောမအက္ခရာများဖြင့်ပင် ပြုစုခဲ့ကြပြီး ယနေ့တိုင် ဖွံ့ဖြိုးတိုးတက်လျက်ရှိသည်။ ၂၀၀၀ ပြည့်နှစ်တွင် ဦးအောင်ဆွေ ဦးဆောင်၍ ခေါင်စို (Khuangso) စာပေနှင့် ယဉ်ကျေးမှုအတွက် ရောမအက္ခရာအသုံးပြုသော စာပေကို စတင်အကောင်အထည်ဖော် ဆောင်ရွက်ခဲ့သည်။