မြန်မာနိုင်ငံ၏ သမိုင်းမတင်မီခေတ်

မြန်မာ့သမိုင်း
သမိုင်းမတင်မီခေတ် ဘီစီ ၁၁,၀၀၀–၂၀၀ ဓညဝတီ ဘီစီ ၂၆၆၆ - ၇၈၈ ပျူမြို့ပြနိုင်ငံများ ဘီစီ ၂၀၀ – အေဒီ ၁၀၅၀ (သရေခေတ္တရာ၊ တကောင်းခေတ်) မွန်မင်းဆက် ၈၂၅?–၁၀၅၇ (သထုံပြည်) ရခိုင်မင်းဆက် ၇၈၈?–၁၄၀၆
ပုဂံခေတ် ၈၄၉–၁၂၉၇ ခေတ်ဦးပုဂံပြည် ၁၀၇–၈၄၉ ပဒေသရာဇ်ခေတ်ပြိုင်ကာလ အထက်မြန်မာပြည် ၁၂၉၇–၁၅၅၅ မြင်စိုင်းခေတ် နှင့် ပင်းယခေတ် ၁၂၉၇–၁၃၆၄ စစ်ကိုင်းခေတ် ၁၃၁၅–၁၃၆၄ အင်းဝခေတ် ၁၃၆၄–၁၅၅၅ ဒုတိယသရေခေတ္တရာခေတ် ၁၄၈၂–၁၅၄၂ ဟံသာဝတီခေတ် ၁၂၈၇–၁၅၃၉၊ ၁၅၅၀–၁၅၅၂ ရှမ်းပဒေသရာဇ်ပြည်နယ်များ ၁၂၁၅–၁၅၆၃ မြောက်ဦးနေပြည်တော် ၁၄၂၉–၁၇၈၅ တောင်ငူခေတ် ၁၅၁၀–၁၇၅၂ ပထမတောင်ငူအင်ပါယာ ၁၅၁၀–၁၅၉၉ ညောင်ရမ်းခေတ် ၁၅၉၉–၁၇၅၂ ဟံသာဝတီနေပြည်တော်သစ် ၁၇၄၀–၁၇၅၇ ကုန်းဘောင်ခေတ် ၁၇၅၂–၁၈၈၅
ကိုလိုနီခေတ် ၁၈၂၄–၁၉၄၈ အင်္ဂလိပ်-မြန်မာ စစ်ပွဲများ ၁၈၂၄–၁၈၈၅ လက်နက်စွဲကိုင်တော်လှန်မှုများ ၁၈၈၅–၁၈၉၅ အမျိုးသားရေးလှုပ်ရှားမှုများ ၁၉၀၀–၁၉၄၈ ဂျပန်ကိုလိုနီခေတ် ၁၉၄၂–၁၉၄၅ ဗမာနိုင်ငံတော် ၁၉၄၃–၁၉၄၅
ယနေ့ခေတ်မြန်မာနိုင်ငံ ၁၉၄၈–ယနေ့ထိ ပြည်ထောင်စုမြန်မာနိုင်ငံတော် ၁၉၄၈–၁၉၆၂ မဆလခေတ် ၁၉၆၂–၁၉၈၈ နဝတ/ နယက ခေတ် ၁၉၈၈–၂၀၁၀ နိုင်ငံရေးပြုပြင်ပြောင်းလဲမှုများ ၂၀၁၁–၂၀၂၀ နိုင်ငံတော်စီမံအုပ်ချုပ်ရေးကောင်စီ ၂၀၂၁–ယနေ့ထိ အမျိုးသားညီညွတ်ရေးအစိုးရ ၂၀၂၁–ယနေ့ထိ
သမိုင်းအချိန်ဇယား မြို့တော်များ အုပ်ချုပ်သူများ ရာဇဝင်ကျမ်းများ တပ်မတော်သမိုင်း
မြန်မာနိုင်ငံ မုခ်ဝ

မြန်မာနိုင်ငံ၏ သမိုင်းမတင်မီကာလသည် လွန်ခဲ့သော နှစ်ပေါင်းရာထောင်ချီမှစ၍ ဘီစီ ၂၀၀ ခန့်အထိ ကြာမြင့်ခဲ့သည်။ ရှေးဟောင်းသုတေသနဆိုင်ရာ အထောက်အထားများအရ၊ လက်ရှိ မြန်မာနိုင်ငံဟု ခေါ်ဆိုသော ဒေသတွင် လွန်ခဲ့သော နှစ်ပေါင်း ၇၅၀,၀၀၀ ခန့်ကပင် ဟိုမိုအီရက်တပ်စ် (Homo erectus) ဟုခေါ်သော ရှေးဦးလူသားများ အခြေချ နေထိုင်ခဲ့ကြပြီး၊ ဘီစီ ၁၁,၀၀၀ ခန့်တွင်မူ ဟိုမိုဆေပီယန်း (Homo sapiens) ဟုခေါ်သော လူသားများသည် အညာသားယဉ်ကျေးမှု (Anyathian culture) ဟု သတ်မှတ်ထားသည့် ကျောက်ခေတ်ယဉ်ကျေးမှုတွင် နေထိုင်ခဲ့ကြကြောင်း သိရသည်။ ထိုကာလသည် အပင်များနှင့် တိရစ္ဆာန်များကို စတင်ယဉ်ပါးအောင် မွေးမြူစိုက်ပျိုးလာသည့် အချိန်ဖြစ်ပြီး အရောင်တင်ထားသော ကျောက်လက်နက်များလည်း စတင်ပေါ်ပေါက်လာခဲ့သည်။ တွေ့ရှိရသော အခြေချနေထိုင်မှု အများစုမှာ မြေဆီဩဇာကောင်းမွန်သော ဒေသများတွင် တည်ရှိသော်လည်း၊ ယင်းခေတ်လူသားများသည် ခေတ်မီစိုက်ပျိုးရေးနည်းစနစ်များကို ကျွမ်းကျင်မှု မရှိကြသေးကြောင်း အထောက်အထားများက ဖော်ပြနေသည်။

ဘီစီ ၁၅၀၀ ခန့်တွင် ကြေးခေတ်သို့ ကူးပြောင်းရောက်ရှိလာခဲ့ပြီး၊ ဒေသခံများသည် ကြေးနီကို ကြေးဝါအဖြစ် သွန်းလုပ်ခြင်း၊ စပါးစိုက်ပျိုးခြင်းနှင့် ကြက်၊ ဝက် အစရှိသည်တို့ကို အိမ်မွေးတိရစ္ဆာန်အဖြစ် မွေးမြူခြင်းများ ပြုလုပ်လာကြသည်။ ဘီစီ ၅၀၀ ခန့်တွင် သံခေတ်သို့ ကူးပြောင်းလာခဲ့ပြီး ယခု မန္တလေးမြို့တောင်ဘက် ဒေသများတွင် သံလုပ်ငန်းလုပ်ကိုင်သော အခြေချနေထိုင်မှုများ ပေါ်ပေါက်လာခဲ့သည်။ ဘီစီ ၅၀၀ နှင့် အေဒီ ၂၀၀ ကြားကာလ၌ စပါးစိုက်ပျိုးသော ကျေးရွာကြီးများနှင့် မြို့ငယ်များသည် ပတ်ဝန်းကျင်ဒေသများသာမက တရုတ်နိုင်ငံအထိပါ ဆက်သွယ်ကုန်သွယ်မှုများ ပြုလုပ်ခဲ့ကြကြောင်း အထောက်အထားများ တွေ့ရှိရသည်။ အဆိုပါခေတ်၏ ကြေးထည်များဖြင့် အလှဆင်ထားသော ခေါင်းတလားများနှင့် မြေအိုးမြေခွက် အသုံးအဆောင်များက ထိုခေတ်လူနေမှုအဆင့်အတန်း၏ ကြွယ်ဝချမ်းသာမှုကို ထင်ဟပ်စေသည်။

ကုန်သွယ်မှုဆိုင်ရာ အထောက်အထားများအရ သမိုင်းမတင်မီကာလ တစ်လျှောက်လုံးတွင် အစဉ်မပြတ် ရွှေ့ပြောင်းဝင်ရောက်မှုများ ရှိခဲ့ကြောင်း ညွှန်ပြနေသော်လည်း၊ အစုလိုက်အပြုံလိုက် ရွှေ့ပြောင်းဝင်ရောက်မှု၏ အစောဆုံး အထောက်အထားကိုမူ ဘီစီ ၂၀၀ ခန့်တွင်မှ တွေ့ရှိရသည်။ ယင်းအချိန်သည် မှတ်တမ်းတင်ထားနိုင်ခဲ့သမျှသော မြန်မာနိုင်ငံ၏ အစောဆုံး နေထိုင်သူများဖြစ်သည့် ပျူလူမျိုးများက ယနေ့ခေတ် ယူနန်ဒေသမှ ဧရာဝတီမြစ်ဝှမ်း အထက်ပိုင်းသို့ စတင်ဝင်ရောက်လာခဲ့သော ကာလဖြစ်သည်။ ပျူတို့သည် ကျောက်ခေတ်ဟောင်းကာလကတည်းက လူသားများ အခြေချနေထိုင်ခဲ့သည့် ဧရာဝတီနှင့် ချင်းတွင်းမြစ်ဆုံဒေသကို ဗဟိုပြုကာ လွင်ပြင်ဒေသတစ်လျှောက် မြို့ပြများကို တည်ထောင်ခဲ့ကြသည်။ အေဒီ ပထမထောင်စုနှစ်အတွင်း ပျူတို့၏နောက်တွင် မွန်၊ ရခိုင်နှင့် ဗမာ ကဲ့သို့သော လူမျိုးစု အသီးသီးတို့ ဆက်လက် ဝင်ရောက်လာခဲ့ကြသည်။ ပုဂံခေတ်သို့ ရောက်သောအခါ၊ သက်၊ ကဒူး၊ စကော၊ ကမ်းယံ၊ ပလောင်၊ ဝ နှင့် ရှမ်းလူမျိုးများသည်လည်း ဧရာဝတီမြစ်ဝှမ်းနှင့် ၎င်း၏ ပတ်ဝန်းကျင်ဒေသများတွင် အခြေချနေထိုင်ခဲ့ကြကြောင်း ကျောက်စာအထောက်အထားများအရ သိရှိရသည်။

သမိုင်းမတင်မီခေတ်

ဟိုမိုအီရက်တပ်စ်

လွန်ခဲ့သော နှစ်ပေါင်း သန်း ၄၀ ခန့်ကဟု ခန့်မှန်းရသော ကမ္ဘာ့အစောဆုံး ပရိုင်းမိတ်ကျောက်ဖြစ်ရုပ်ကြွင်းအချို့ကို မြန်မာနိုင်ငံအလယ်ပိုင်း၊ ပုလဲမြို့နယ်ရှိ ပုံတောင်ကျောက်လွှာများတွင် တွေ့ရှိခဲ့ရသည်။ ဤကျောက်ဖြစ်ရုပ်ကြွင်းများတွင် Eosimiidae နှင့် Amphipithecidae မျိုးရင်းဝင်များ ပါဝင်ပြီး၊ ယင်းရှေးဦးလူဝံများသည် အာဖရိကတိုက်မှသာ ဆင်းသက်လာသည်ဟူသော ယခင်က လက်ခံထားသည့် ယုံကြည်ချက်များကို များစွာ စိန်ခေါ်လျက်ရှိသည်။

အာဖရိကတိုက်မှ ဟိုမိုဆေပီယန်းများ မရောက်ရှိလာမီ ဘီစီ ၇၅၀,၀၀၀ ခန့်ကပင် မြန်မာနိုင်ငံတွင် ဟိုမိုအီရက်တပ်စ်များ စတင်အခြေချ နေထိုင်ခဲ့ကြသည်။ ဟိုမိုဆေပီယန်းများနှင့် ပတ်သက်သော ရှေးဟောင်းသုတေသနဆိုင်ရာ အထောက်အထားများကို မြန်မာနိုင်ငံအလယ်ပိုင်းတွင် တွေ့ရှိရပြီး လွန်ခဲ့သော နှစ်ပေါင်း ၂၅,၀၀၀ ခန့်က ဖြစ်ကြောင်း ခန့်မှန်းရသည်။ အစုလိုက်အပြုံလိုက် ရွှေ့ပြောင်းဝင်ရောက်မှုများ မတိုင်မီ၊ မြန်မာနိုင်ငံ၏ ရှေးဦးလူသားများ နေထိုင်ရာ ကာလသည် ဘီစီ ၁၁,၀၀၀ မှ ဘီစီ ၄,၀၀၀ ကြားအထိ ကြာမြင့်ခဲ့သည်။ ဤခေတ်ကာလသည် ကျောက်ခေတ်ယဉ်ကျေးမှု၏ လက္ခဏာများ ထင်ဟပ်နေပြီး၊ ထိုမှတစ်ဆင့် ကြေးခေတ်နှင့် သံခေတ် ယဉ်ကျေးမှုများဆီသို့ ဆက်လက် တိုးတက်ပြောင်းလဲသွားခဲ့သည်။ နောင်တွင် ဗုဒ္ဓဘာသာဆိုင်ရာ ဂူဘုရားများအဖြစ် အသုံးပြုလာကြမည့် လိုဏ်ဂူတွင်း ကိုးကွယ်ယုံကြည်မှုစနစ်သည် ဤခေတ်ကာလ၏ အစောဆုံး ယဉ်ကျေးမှုများမှ အမြစ်တွယ်ဆင်းသက်လာခြင်းဖြစ်သည်ဟု ယူဆရသည်။ ယင်း၏ သက်ရောက်မှုကို မြန်မာနိုင်ငံတစ်ဝန်းရှိ ဗုဒ္ဓဘာသာဝင်တို့ ကိုးကွယ်ရာ လိုဏ်ဂူများစွာတွင် ယနေ့တိုင် မြင်တွေ့နိုင်သည်။

အချိန်မှတ်တမ်း

အချိန်ကာလ	ဖြစ်စဉ်
လွန်ခဲ့သော နှစ်ပေါင်း ၇၅၀,၀၀၀ မှ ၂၇၅,၀၀၀ အကြား	ဧရာဝတီမြစ်ကမ်းတစ်လျှောက်တွင် အစောပိုင်း အညာသားယဉ်ကျေးမှု၏ ကျောက်ခေတ်ဟောင်းအောက်ပိုင်း လူသားများ (ဟိုမိုအီရက်တပ်စ်) နေထိုင်ခဲ့ကြသည်။
လွန်ခဲ့သော နှစ်ပေါင်း ၂၇၅,၀၀၀ မှ ၂၅,၀၀၀ အကြား	နှောင်းပိုင်း အညာသားယဉ်ကျေးမှု၏ ကျောက်ခေတ်ဟောင်းအောက်ပိုင်း လူသားများ နေထိုင်ခဲ့ကြသည်။
ဘီစီ ၁၁,၀၀၀	ရှမ်းပြည်နယ်တောင်ပိုင်း ရွာငံမြို့နယ်ရှိ ပြဒါးလင်းဂူများတွင် ကျောက်ခေတ်ဟောင်းအထက်ပိုင်း လူသားများ (ဟိုမိုဆေပီယန်း) နေထိုင်ခဲ့ကြသည်။
ဘီစီ ၇,၀၀၀ မှ ၂,၀၀၀	မြန်မာနိုင်ငံအလယ်ပိုင်း၊ ကချင်ပြည်နယ်၊ ရှမ်းပြည်နယ်၊ မွန်ပြည်နယ်၊ တနင်္သာရီတိုင်းဒေသကြီးနှင့် ချင်းတွင်းမြစ်၊ ဧရာဝတီမြစ်ကမ်းများတစ်လျှောက်တွင် ကျောက်ခေတ်သစ် လူသားများ နေထိုင်ခဲ့ကြသည်။
ဘီစီ ၁၅၀၀	ဧရာဝတီမြစ်ဝှမ်းတွင် ကြေးနီနှင့် ကြေးဝါလုပ်ငန်းများ၊ စပါးစိုက်ပျိုးခြင်း၊ ကြက်နှင့် ဝက်များကို အိမ်မွေးတိရစ္ဆာန်အဖြစ် မွေးမြူခြင်းတို့၏ အစောဆုံး အထောက်အထားများကို တွေ့ရှိရသည်။
ဘီစီ ၅၀၀	Iယခုခေတ် မန္တလေးမြို့တောင်ဘက်တွင် သံလုပ်ငန်းလုပ်ကိုင်သော အခြေချနေထိုင်မှုများ ရှိခဲ့သည်။
ဘီစီ ၂၀၀	ယူနန်ဒေသမှတစ်ဆင့် ပျူလူမျိုးများ ဧရာဝတီမြစ်ဝှမ်းသို့ ဝင်ရောက်လာခဲ့သည်။

ကျောက်ခေတ်လယ်

မြန်မာနိုင်ငံအရှေ့ပိုင်း ရှမ်းပြည်နယ်တွင် အရွယ်အစားအမျိုးမျိုးရှိသော ကြမ်းတမ်းစွာ သွေးထားသည့် ကျောက်လက်နက်များကို မကြာခဏ တွေ့ရှိရသည်။ အထက်မြန်မာနိုင်ငံ၊ ဧရာဝတီမြစ်ဝှမ်း၏ ပလိုင်စတိုဆင်းခေတ် မြစ်ကမ်းပါးယံ အနည်အနှစ်များတွင် ခုတ်ထစ်ရာ၌သုံးသော လက်နက်များ အပါအဝင် ကျောက်စရစ်ခဲ လက်နက်များကို တွေ့ရှိရသည်။ ဤတွေ့ရှိမှု စုစည်းချက်များကို အညာသားဟု စုပေါင်းခေါ်ဆိုကြပြီး ယင်းယဉ်ကျေးမှုကို အညာသားယဉ်ကျေးမှုဟု သတ်မှတ်သည်။ အစောပိုင်း အညာသားယဉ်ကျေးမှုကို ရုပ်ကြွင်းကျောက်ဖြစ်သစ်သားနှင့် ဆီလီကာပါဝင်သော မီးတောင်ပြာကျောက်အပိုင်းအစများဖြင့် ပြုလုပ်ထားသော အသွားတစ်ဖက်တည်းပါရှိသည့် ဗဟိုပြုကျောက်လက်နက်များဖြင့် သတ်မှတ်နိုင်ပြီး၊ ယင်းတို့သည် ကြမ်းတမ်းသော ကျောက်လွှာလက်နက်များနှင့် ဆက်စပ်နေသည်။ သို့ရာတွင် ကျောက်ခေတ်သစ်ယဉ်ကျေးမှု၏ ဖြစ်နိုင်ခြေရှိသော လက္ခဏာများဖြစ်သည့် တိရစ္ဆာန်များကို ယဉ်ပါးအောင် မွေးမြူခြင်းနှင့် ကျောက်လက်နက်များကို ချောမွေ့အောင် သွေးခြင်းတို့ကို ရှမ်းပြည်နယ်တောင်ပိုင်းရှိ ပြဒါးလင်းဂူများ မတွေ့ရှိမီအချိန်အထိ မသိရှိခဲ့ကြပေ။

ညောင်ဦးမြို့နယ်ရှိ အညာသားယဉ်ကျေးမှုထွန်းကားခဲ့ရာနေရာ

ကျောက်ခေတ်သစ်

ရှမ်းကုန်းပြင်မြင့်၏ အစွန်း တောင်ကြီးမြို့အနီးတွင် တည်ရှိသော ဂူသုံးလုံးသည် စိုက်ပျိုးရေး၊ အိမ်မွေးတိရစ္ဆာန် မွေးမြူရေးနှင့် အရောင်တင်ထားသော ကျောက်လက်နက်များ စတင်ပေါ်ပေါက်လာသည့် ကျောက်ခေတ်သစ်ကာလကို ဖော်ပြနေသည်။ ၎င်းတို့ကို ဘီစီ ၁၁,၀၀၀ နှင့် ၆,၀၀၀ အကြားဟု သတ်မှတ်ထားသည်။ ၎င်းတို့အနက် အထင်ရှားဆုံးမှာ ကျောက်လက်နက် အခု ၁,၆၀၀ ကျော်နှင့် ကျောက်ဂူနံရံပန်းချီများကို တူးဖော်တွေ့ရှိခဲ့ရသော ပြဒါးလင်းဂူ ဖြစ်သည်။ ဤပန်းချီများသည် ကြမ်းပြင်မှ ဆယ်ပေမှ ဆယ့်နှစ်ပေခန့်အမြင့်တွင် တည်ရှိပြီး၊ လူ့လက်ဝါးရာ နှစ်ခု၊ ငါးတစ်ကောင်၊ နွားလားဥသဘများ၊ ပြောင်များ၊ သမင်တစ်ကောင်နှင့် ဆင်တစ်ကောင်၏ နောက်ပိုင်းဟု ယူဆရသော ပုံများကို မြေနီရောင်ဖြင့် ရေးဆွဲထားသည်။ ဤပန်းချီများက အဆိုပါဂူကို ဘာသာရေးဆိုင်ရာ ဓလေ့ထုံးတမ်းများအတွက် အသုံးပြုခဲ့ဖွယ်ရှိကြောင်း ညွှန်ပြနေသည်။ သို့ဆိုလျှင် ဤဂူများသည် မြန်မာနိုင်ငံတွင် ကိုးကွယ်ယုံကြည်မှုအတွက် အသုံးပြုခဲ့သော အစောဆုံးနေရာများထဲမှ တစ်ခု ဖြစ်နိုင်သည်။ ဘာသာရေးရည်ရွယ်ချက်များအတွက် ဂူများကို အသုံးပြုခြင်းသည် နှောင်းပိုင်းကာလများအထိ ဆက်လက်တည်ရှိခဲ့သည်။ သို့ဖြစ်၍ ဗုဒ္ဓဘာသာဝင် မြန်မာလူမျိုးများ၏ ဂူဘုရားကိုးကွယ်မှု ဓလေ့သည် အစောပိုင်း နတ်ကိုးကွယ်မှုကာလမှ ဆင်းသက်လာခြင်း ဖြစ်သည်။

ကြေးခေတ်

ရွှေဘိုမြို့နယ်၊ ညောင်ကန်တွင် ကြေးပုဆိန်များကို တွေ့ရှိရခြင်းက မြန်မာနိုင်ငံ၏ ကြေးခေတ်သည် အရှေ့တောင်အာရှ ကြေးထည်ထုတ်လုပ်မှု၏ အစောပိုင်းအဆင့်များနှင့်အပြိုင် ဘီစီ ၁၅၀၀ ခန့်တွင် စတင်ခဲ့ကြောင်း သိရှိရသည်။ ဤကာလသည် ဘီစီ ၁၅၀၀ မှ ၁၀၀၀ အထိ ကြာမြင့်ခဲ့ပြီး၊ ထိုအချိန်အတွင်း ကြေးနီနှင့် ခဲမဖြူတို့ကို အရည်ကျိုခြင်းနှင့် သွန်းလောင်းခြင်းဆိုင်ရာ အသိပညာများသည် ကျောက်ခေတ်သစ် ကုန်သွယ်မှု လမ်းကြောင်းများတစ်လျှောက် အလျင်အမြန် ပြန့်နှံ့သွားခဲ့ပုံရသည်။

အခြားသော နေရာတစ်ခုမှာ ဧရာဝတီမြစ်အနီး၊ ၁၈ ရာစု မြို့တော်ဟောင်း အမရပူရ၏ မြို့ရိုးအတွင်းရှိ တောင်သမန်ဒေသဖြစ်ပြီး၊ ကျောက်ခေတ်သစ် နှောင်းပိုင်းမှ သံခေတ် အစောပိုင်းအထိ (ဘီစီ ပထမထောင်စုနှစ် အလယ်ပိုင်းခန့်တွင်) လူများ နေထိုင်ခဲ့ကြသည်။ ဤခေတ်တွင် အသေးစား ကုန်သွယ်မှုများနှင့် ကုန်ပစ္စည်း ဖလှယ်မှုများအပြင် နတ်ကိုးကွယ်မှု ဓလေ့များသည်လည်း စတင်နေပြီ ဖြစ်သည်။ တောင်သမန် ရှေးဟောင်းနေရာကို ၁၉၇၁ ခုနှစ်တွင် ရှာဖွေတွေ့ရှိခဲ့ပြီး၊ ၂၀၂၃ ခုနှစ်တွင် နိုင်ငံတော် စီမံအုပ်ချုပ်ရေးကောင်စီက မြေတူးစက်များဖြင့် ဖြိုချရှင်းလင်းခဲ့သည်။

သံခေတ်

မြန်မာနိုင်ငံတွင် ကြေးခေတ်နှင့် သံခေတ် ယဉ်ကျေးမှုများသည် တစ်ခုနှင့်တစ်ခု ထပ်တူကျ ရောယှက်နေခဲ့သည်။ ဤခေတ်ကာလတွင် စိုက်ပျိုးရေး ဖွံ့ဖြိုးတိုးတက်လာခြင်းနှင့်အတူ ရှမ်းတောင်တန်းများရှိ ကြေးနီသယံဇာတများ၊ ပုပ္ပားတောင်ကုန်းပြင်မြင့်ရှိ တန်ဖိုးလတ် ကျောက်မျက်များနှင့် သံသယံဇာတများ၊ ထို့အပြင် ဟန်လင်းရှိ ဆားသယံဇာတများကိုပါ ထုတ်ယူအသုံးပြုလာနိုင်ခဲ့သည်။ တရုတ်ဘုရင်များထံမှ ဝယ်ယူခဲ့သော သင်္ချိုင်းဂူတွင်း ထည့်သွင်းမြှုပ်နှံသည့် ပစ္စည်းများကို ကြည့်ခြင်းအားဖြင့် ထိုခေတ်၏ ကြွယ်ဝချမ်းသာမှုကို ထင်ရှားစွာ မြင်တွေ့နိုင်သည်။ ဤခေတ်ရှိ လူများ၏ ထင်ရှားသော လက္ခဏာရပ်တစ်ခုမှာ သေဆုံးသူများကို မြှုပ်နှံရာတွင် အလှဆင်ထားသော ကြွေထည်များနှင့် ပန်းကန်လုံး၊ ဇွန်း ကဲ့သို့သော သာမန် အိမ်သုံးပစ္စည်းများကို အတူတကွ ထည့်သွင်းမြှုပ်နှံလေ့ ရှိခြင်းပင် ဖြစ်သည်။

ပုဂံခေတ်မတိုင်မီ ကာလ

မှတ်တမ်းအထောက်အထားများ ကျန်ရစ်ခဲ့သည့် မြန်မာနိုင်ငံ၏ အစောဆုံး နေထိုင်သူများဖြစ်သော ပျူလူမျိုးများသည် ယနေ့ခေတ် ယူနန်ဒေသ၏ မြောက်ဘက်မှ ဧရာဝတီမြစ်ဝှမ်း အထက်ပိုင်းသို့ စတင်ရွှေ့ပြောင်း ဝင်ရောက်လာခဲ့ကြသည့် ဘီစီ ၂၀၀ ဝန်းကျင်ခန့်တွင် သမိုင်းမတင်မီကာလ နိဂုံးချုပ်ခဲ့သည်။ ဤခေတ်ကာလသည် မြို့ပြနိုင်ငံများ စတင်တည်ထောင်လာကြသည့် မြို့ပြအသွင်ကူးပြောင်းမှု၏ အစပြုချိန် ဖြစ်သည်။ ပထမထောင်စုနှစ်အတွင်း အရွယ်အစားကြီးမားသော မြို့ကြီးအများအပြားကို ပျူ၊ မွန်နှင့် ရခိုင်လူမျိုးများက တည်ထောင်ခဲ့ကြသည်။

ပျူ

အကျယ်တဝင့် ဖော်ပြထားသောဆောင်းပါး - ပျူမြို့ပြနိုင်ငံများ

ပျူမြို့ပြနိုင်ငံများသည် ယနေ့ခေတ် မြန်မာနိုင်ငံအထက်ပိုင်းတွင် ဘီစီ ၂ ရာစုဝန်းကျင်မှ အေဒီ ၁၁ ရာစု အလယ်ပိုင်းအထိ တည်ရှိခဲ့သော မြို့ပြနိုင်ငံစုတစ်စု ဖြစ်သည်။ အဆိုပါ မြို့ပြနိုင်ငံများကို တိဗက်-ဗမာ ဘာသာစကားပြောဆိုသော ပျူလူမျိုးများ၏ တောင်ဘက်သို့ ရွှေ့ပြောင်းဝင်ရောက်မှု တစ်စိတ်တစ်ပိုင်းအဖြစ် တည်ထောင်ခဲ့ကြခြင်း ဖြစ်သည်။ ပျူထောင်စုနှစ် ဟု မကြာခဏ ရည်ညွှန်းလေ့ရှိသော ယင်းနှစ်တစ်ထောင် ကာလသည် ကြေးခေတ်နှင့် ၉ ရာစု နှောင်းပိုင်းတွင် ပုဂံမင်းဆက် ပေါ်ထွန်းလာချိန်ရှိ ရှေးဟောင်းခေတ်နိုင်ငံများ အစပြုချိန်တို့ကို ဆက်စပ်ပေးခဲ့သည်။

တူးဖော်တွေ့ရှိပြီးဖြစ်သော အဓိက မြို့ရိုးကာရံထားသည့် မြို့ကြီးငါးမြို့နှင့် အခြားသော မြို့ငယ်များ ပါဝင်သည့် အဆိုပါ မြို့ပြနိုင်ငံများအားလုံးသည် အထက်မြန်မာနိုင်ငံ၏ ဆည်မြောင်းရေသောက်စနစ်ရှိရာ အဓိကဒေသသုံးခုဖြစ်သည့် မူးမြစ်ဝှမ်း၊ ကျောက်ဆည်လွင်ပြင်နှင့် မင်းဘူးဒေသတဝိုက်၊ ဧရာဝတီနှင့် ချင်းတွင်း မြစ်ဆုံဒေသများတွင် တည်ရှိခဲ့ကြသည်။ တရုတ်နှင့် အိန္ဒိယအကြား ကုန်းတွင်း ကုန်သွယ်ရေး လမ်းကြောင်း၏ အစိတ်အပိုင်းတစ်ခုဖြစ်သော ပျူနိုင်ငံတော်သည် တောင်ဘက်သို့ တဖြည်းဖြည်း ကျယ်ပြန့်လာခဲ့သည်။ အထက်မြန်မာနိုင်ငံ၏ မြောက်ဘက်အစွန်တွင် အေဒီ ၁ ရာစုက တည်ထောင်ခဲ့သော ဟန်လင်းမြို့သည် အကြီးမားဆုံးနှင့် အရေးအပါဆုံး မြို့ဖြစ်ခဲ့သော်လည်း၊ ၇ ရာစု သို့မဟုတ် ၈ ရာစု ဝန်းကျင်တွင် တောင်ဘက်အစွန် (ယနေ့ခေတ် ပြည်မြို့အနီး) ရှိ သရေခေတ္တရာမြို့က နေရာယူ အစားထိုးလာခဲ့သည်။ ဟန်လင်းမြို့ထက် နှစ်ဆပိုမို ကြီးမားသော သရေခေတ္တရာသည် အကြီးဆုံးနှင့် ဩဇာလွှမ်းမိုးမှု အရှိဆုံး ပျူဗဟိုဌာန ဖြစ်လာခဲ့သည်။

ပျူယဉ်ကျေးမှုသည် အိန္ဒိယနိုင်ငံနှင့် ကုန်သွယ်မှုမှတစ်ဆင့် များစွာ လွှမ်းမိုးခံခဲ့ရပြီး၊ ဗုဒ္ဓဘာသာသာမက နောင်လာမည့် မြန်မာ့ယဉ်ကျေးမှုနှင့် နိုင်ငံရေးဆိုင်ရာ ဖွဲ့စည်းပုံများအပေါ် ရေရှည်တည်တံ့သော သက်ရောက်မှုများ ဖြစ်ပေါ်စေမည့် အခြားသော ယဉ်ကျေးမှု၊ ဗိသုကာနှင့် နိုင်ငံရေး အယူအဆများကိုပါ တင်သွင်းလက်ခံခဲ့ကြသည်။ ဗုဒ္ဓဘာသာ ပြက္ခဒိန်ကို အခြေခံထားသော ပျူပြက္ခဒိန်သည် နောင်တွင် မြန်မာပြက္ခဒိန် ဖြစ်လာခဲ့သည်။ အတည်ပြုနိုင်ခြင်း မရှိသေးသော်လည်း နောက်ဆုံးပေါ် သုတေသနပညာရှင်များ၏ အဆိုအရ အိန္ဒိယ ဗြဟ္မီအက္ခရာကို အခြေခံထားသော ပျူအက္ခရာသည် မြန်မာအက္ခရာ၏ မူလဇာစ်မြစ် ဖြစ်နိုင်ကြောင်း သိရသည်။

နှစ်တစ်ထောင် သက်တမ်းရှိသော အဆိုပါ ယဉ်ကျေးမှုသည် ၉ ရာစုတွင် နန်ကျောက်နိုင်ငံ၏ ထပ်ခါတလဲလဲ ကျူးကျော်ဝင်ရောက်မှုများကြောင့် မြို့ပြနိုင်ငံများ ပျက်စီးခဲ့ရချိန်တွင် ပြိုလဲသွားခဲ့ရသည်။ နန်ကျောက်တို့နှင့်အတူ ဆင်းသက်လာကြသော ဗမာလူမျိုးတို့သည် ဧရာဝတီနှင့် ချင်းတွင်း မြစ်ဆုံရှိ ပုဂံတွင် တပ်စွဲရာ မြို့တစ်မြို့ကို တည်ထောင်ခဲ့ကြသည်။ ပျူတို့၏ အခြေချ နေထိုင်မှုများသည် နောက်ထပ် ရာစုနှစ် သုံးခုခန့်အထိ အထက်မြန်မာနိုင်ငံတွင် ဆက်လက်တည်ရှိနေခဲ့သော်လည်း၊ ကျယ်ပြန့်လာသော ပုဂံအင်ပါယာအတွင်းသို့ တဖြည်းဖြည်း ပေါင်းစပ်မျိုသိပ်ခံခဲ့ရသည်။ ပျူဘာသာစကားသည် ၁၂ ရာစု နှောင်းပိုင်းအထိ ဆက်လက် တည်ရှိနေခဲ့သေးသည်။ ၁၃ ရာစုသို့ ရောက်သောအခါ ပျူတို့သည် ဗမာလူမျိုးစုအသွင်သို့ လုံးဝ ကူးပြောင်းသွားခဲ့ကြသည်။ ပျူတို့၏ သမိုင်းကြောင်းများနှင့် ဒဏ္ဍာရီများသည်လည်း ဗမာတို့၏ သမိုင်းဝင် ဇာတ်လမ်းများအတွင်းသို့ ပေါင်းစည်းပါဝင်သွားခဲ့သည်။

မွန်

အကျယ်တဝင့် ဖော်ပြထားသောဆောင်းပါး - မွန်ဘုရင့်နိုင်ငံများ

ယနေ့ခေတ် ထိုင်းနိုင်ငံရှိ ဟရိဘုဉ္ဇယ နှင့် ဒွါရဝတီတိုင်းပြည်များမှ မွန်လူမျိုးများသည် ယနေ့ခေတ် မြန်မာနိုင်ငံ အောက်ပိုင်းဒေသသို့ အစောဆုံးအားဖြင့် အေဒီ ၆ ရာစုခန့်ကပင် ဝင်ရောက်လာခဲ့ဖွယ် ရှိသည်။ ပင်မရေစီးကြောင်း သမိုင်းပညာရှင်များ၏ အဆိုအရ၊ ၉ ရာစု အလယ်ပိုင်းတွင် မွန်တို့သည် ပဲခူးနှင့် သထုံတို့ကို ဗဟိုပြု၍ အနည်းဆုံး တိုင်းပြည်ငယ် (သို့မဟုတ် မြို့ပြနိုင်ငံကြီး) နှစ်ခုကို တည်ထောင်ခဲ့ကြသည်ဟု သိရသည်။ မြန်မာနိုင်ငံအောက်ပိုင်းရှိ "တိုင်းပြည်" တစ်ခုအကြောင်းကို ပြင်ပမှ အစောဆုံး ရည်ညွှန်းဖော်ပြမှုမှာ ၈၄၄-၈၄၈ ခုနှစ်ဝန်းကျင်က အာရပ် ပထဝီဝင်ပညာရှင်များ၏ မှတ်တမ်းများတွင် ဖြစ်သည်။ မွန်တို့သည် ထေရဝါဒ ဗုဒ္ဓဘာသာကို ကိုးကွယ်ခဲ့ကြသည်။ ၎င်းတိုင်းပြည်များသည် ကုန်သွယ်မှုများကြောင့် ကြွယ်ဝချမ်းသာခဲ့ကြသည်။ သထုံပြည်ကို အိန္ဒိယသမုဒ္ဒရာမှ ကုန်သည်များက ရည်ညွှန်းလေ့ရှိသော သုဝဏ္ဏဘူမိ (သို့မဟုတ် ရွှေနိုင်ငံ) ဟူသည့် ဒဏ္ဍာရီလာ တိုင်းပြည်အဖြစ် ကျယ်ကျယ်ပြန့်ပြန့် ယူဆထားကြသည်။

ဗမာ

၉ ရာစုအစောပိုင်းတွင် ပျူနိုင်ငံများအပေါ် နန်ကျောက်တို့၏ ဝင်ရောက်တိုက်ခိုက်မှုများနှင့်အတူ ဆင်းသက်လာခဲ့ကြသော ဗမာလူမျိုးများသည် အထက်မြန်မာနိုင်ငံတွင် ကျန်ရစ်နေခဲ့ကြသည်။ (ဗမာတို့၏ အနည်းငယ်စီ ရွှေ့ပြောင်းဝင်ရောက်မှုများသည် အစောဆုံးအားဖြင့် ၇ ရာစုကတည်းက စတင်ခဲ့ဖွယ်ရှိသည်။) ပျူတို့နည်းတူ၊ ယူနန်ဒေသသို့ မရောက်မီ ဗမာလူမျိုးတို့၏ မူလနေရပ်မှာ ယနေ့ခေတ် ချင်းဟိုင်နှင့် ကန်းစုပြည်နယ်များ ဖြစ်သည်ဟု ယုံကြည်ရသည်။ နန်ကျောက်တို့၏ တိုက်ခိုက်မှုများကြောင့် ပျူမြို့ပြနိုင်ငံများ အလွန်အမင်း အင်အားဆုတ်ယုတ်သွားပြီးနောက်၊ ၈၃၀ ပြည့်လွန်နှစ်များနှင့် ၈၄၀ ပြည့်လွန်နှစ်များတွင် ဗမာစစ်သည်များနှင့် ၎င်းတို့၏ မိသားစု အမြောက်အမြားသည် ပျူနိုင်ငံအတွင်းသို့ ဝင်ရောက်လာကြပြီး ဧရာဝတီနှင့် ချင်းတွင်း မြစ်ဆုံဒေသတွင် အခြေချနေထိုင်ခဲ့ကြရာ၊ ယင်းမှာ နန်ကျောက်တို့က ပတ်ဝန်းကျင်ဒေသများကို ငြိမ်းချမ်းအောင် ထိန်းချုပ်နိုင်ရန် ကူညီပေးခြင်းလည်း ဖြစ်နိုင်ပေသည်။ နောက်ထပ် နှစ်ပေါင်း နှစ်ရာခန့် ကာလအတွင်း ထိုနယ်ပယ်ငယ်လေးသည် တဖြည်းဖြည်း ကျယ်ပြန့်လာခဲ့ပြီး၊ ၁၀၄၄ ခုနှစ် အနော်ရထာမင်း နန်းတက်ချိန်တွင် မြောက်မှတောင်သို့ မိုင် ၂၀၀ ခန့်နှင့် အရှေ့မှအနောက်သို့ မိုင် ၈၀ ခန့်အထိ ပတ်ဝန်းကျင်ဒေသများကိုပါ သိမ်းသွင်းနိုင်ခဲ့သည်။ သမိုင်းကြောင်းအရ ခိုင်လုံစွာ အတည်ပြုနိုင်သော မြန်မာ့သမိုင်းသည် အနော်ရထာမင်း နန်းတက်သည့် အချိန်မှစတင်ခဲ့သည်။

ကိုးကား

• "Anyathian complex"၊ Encyclopædia Britannica၊ 2011
• Aung Thaw (1969). "The 'neolithic' culture of the Padah-Lin Caves". The Journal of Burma Research Society 52 (1): 15. The Burma Research Society. 
• Cooler၊ Richard M. (2002)။ Prehistoric and Animist Periods။ Northern Illinois University။ 10 May 2012 တွင် မူရင်းအား မော်ကွန်းတင်ပြီး။ 11 January 2011 တွင် ပြန်စစ်ပြီး။
• Hall၊ D.G.E. (1960)။ Burma (3rd ed.)။ Hutchinson University Library။ ISBN 978-1-4067-3503-1။
• Harvey၊ G. E. (1925)။ History of Burma: From the Earliest Times to 10 March 1824။ London: Frank Cass & Co. Ltd။
• Htin Aung၊ Maung (1967)။ A History of Burma။ New York and London: Cambridge University Press။
• Hudson၊ Bob (မတ် 2005)၊ "A Pyu Homeland in the Samon Valley: a new theory of the origins of Myanmar's early urban system" (PDF)၊ Myanmar Historical Commission Golden Jubilee International Conference၊ 26 နိုဝင်ဘာ 2013 တွင် မူရင်း (PDF) အား မော်ကွန်းတင်ပြီး
• Lieberman၊ Victor B. (2003)။ Strange Parallels: Southeast Asia in Global Context, c. 800–1830, volume 1, Integration on the Mainland။ Cambridge University Press။ ISBN 978-0-521-80496-7။
• Moore၊ Elizabeth H. (2007)။ Early Landscapes of Myanmar။ Bangkok: River Books။ ISBN 978-974-9863-31-2။
• Myint-U၊ Thant (2006)။ The River of Lost Footsteps—Histories of Burma။ Farrar, Straus and Giroux။ ISBN 978-0-374-16342-6။