ယွန်းရှမ်းလူမျိုး
| คนเมือง / ไตยว | |
|---|---|
 ချင်းမိုင်၊ အကမယ် | |
| လူဦးရေ စုစုပေါင်း | |
| ၆ သန်း ခန့်[၁] | |
| အများစု နေထိုင်သည့် နေရာ | |
| ထိုင်းနိုင်ငံ မြောက်ပိုင်း၊ လာအိုနိုင်ငံ နှင့် မြန်မာနိုင်ငံ | |
| ဘာသာစကား | |
| လန်နားဘာသာစကား၊ အလယ်ပိုင်းထိုင်းဘာသာစကား | |
| ကိုးကွယ်မှု | |
 ထေရဝါဒဗုဒ္ဓဘာသာ | |
| ဆက်စပ် တိုင်းရင်းသား အုပ်စုများ | |
| တိုင်လူမျိုးများ (တိုင်းလုံ၊ တိုင်းလာအို၊ တိုင်းဂုံ) |
ယွန်းရှမ်းလူမျိုး (အင်္ဂလိပ်: Tai Yuan) သို့မဟုတ် တိုင်းယွန်းလူမျိုး (ဝါ) ခွန်မောင်း (မြောက်ပိုင်းထိုင်း: คนเมือง - တောင်ပေါ်သား သို့မဟုတ် မြို့သူမြို့သား) သည် ထိုင်းနိုင်ငံ မြောက်ပိုင်း (ယခင် လန်နားဒေသ) နှင့် လာအိုနိုင်ငံ အနောက်မြောက်ပိုင်းတို့တွင် အဓိက အခြေချနေထိုင်ကြသည့် တိုင်နွယ်ဖွား လူမျိုးစုကြီးတစ်ခု ဖြစ်သည်။[၂] မြန်မာ့သမိုင်းတွင် ၎င်းတို့ကို "ယွန်းလူမျိုး" သို့မဟုတ် "ယွန်းရှမ်း" ဟု လူသိများပြီး၊ ၎င်းတို့၏ နယ်မြေကို "ယွန်းပြည်" (ဇင်းမယ်ပြည်) ဟု ခေါ်ဆိုခဲ့ကြသည်။ ယနေ့ခေတ်တွင် လူဦးရေ ၆ သန်းခန့် ရှိပြီး ထေရဝါဒဗုဒ္ဓဘာသာကို ကိုးကွယ်ကြသည်။
အမည်ရင်းမြစ်
[ပြင်ဆင်ရန်]"ယွန်း" သို့မဟုတ် "တိုင်းယွန်း" (Tai Yuan) ဟူသော ဝေါဟာရ ဆင်းသက်လာပုံနှင့် ပတ်သက်၍ ဘာသာဗေဒနှင့် သမိုင်းပညာရှင်များအကြား အဓိကယူဆချက် သုံးခု ရှိသည်။အထင်ရှားဆုံးနှင့် သမိုင်းအထောက်အထားအများဆုံး ယူဆချက်မှာ ရှေးဟောင်းအိန္ဒိယ ပါဠိ၊ သက္ကတကျမ်းစာများလာ "ယောနက" (Yonaka) သို့မဟုတ် "ယောန" (Yona) ဟူသော စကားလုံးမှ ဆင်းသက်လာခြင်း ဖြစ်သည်။[၃] ဗုဒ္ဓဝင်သမိုင်းကြောင်းအရ အသောကမင်းကြီးလက်ထက် သာသနာပြုစေလွှတ်ခဲ့သည့် ကိုးတိုင်းကိုးဌာနတွင် "ယောနကတိုင်း" (ယနေ့ခေတ် ထိုင်းမြောက်ပိုင်း ချင်းဆဲန်နှင့် ချင်းမိုင်ဒေသ) ပါဝင်ခဲ့သည်။ ထိုဒေသတွင် အခြေချနေထိုင်ပြီး ပထမဆုံး လန်နားမင်းဆက်ကို တည်ထောင်ခဲ့သည့် တိုင်နွယ်ဖွားများကို အနီးပတ်ဝန်းကျင်ရှိ မြန်မာနှင့် လာအိုတို့က "ယောနက" မှတစ်ဆင့် "ယွန်းလူမျိုး" သို့မဟုတ် "ယွန်းရှမ်း" ဟု ရိုးရာအလိုက် ဆက်လက်ခေါ်ဆိုခဲ့ကြခြင်း ဖြစ်သည်။
အချို့သော ထိုင်းရိုးရာ သမိုင်းကျမ်းစာ (Chronicles) များအရ တိုင်းယွန်းတို့၏ ရှေးဦးမင်းနေပြည်တော်ဖြစ်ခဲ့သည့် "ယုအွန်" (Hieuon / Yuon) သို့မဟုတ် ချင်းဆဲန်ဒေသရှိ မြို့ဟောင်းတစ်ခု၏ အမည်ကို အစွဲပြု၍ "တိုင်းယွန်း" ဟု ခေါ်တွင်ခဲ့ခြင်းဖြစ်ကြောင်း ဖော်ပြကြသည်။ တိုင်ဘာသာစကားဖြင့် "တိုင်း" (Tai) သည် လူမျိုးကို ဆိုလိုပြီး "ယွန်း" (Yuan) မှာ ၎င်းတို့၏ ရှေးဦးအခြေစိုက်ရာ နယ်မြေကို ညွှန်းဆိုခြင်း ဖြစ်သည်။
ယနေ့ခေတ်တွင် တိုင်းယွန်းလူမျိုးများသည် မိမိကိုယ်မိမိ "တိုင်းယွန်း" ဟု ခေါ်လေ့မရှိဘဲ "ခွန်မောင်း" (คนเมือง - Khon Mueang) ဟုသာ အသုံးများကြသည်။ခွန် (Khon)သည် လူ သို့မဟုတ် လူမျိုးစုဟု အဓိပ္ပာယ်ရသည်။မောင်း (Mueang)သည် မြို့ပြ၊ ဝင်းခြံ သို့မဟုတ် စိုက်ပျိုးမြေရှိရာ တောင်ကြားဒေသကို ဆိုလိုသည်။
၁၉ ရာစုနှောင်းပိုင်းတွင် ဗဟိုထိုင်း (ဘန်ကောက်အစိုးရ) ၏ လွှမ်းမိုးမှု မြောက်ပိုင်းသို့ ရောက်ရှိလာချိန်နှင့် တောင်ပေါ်တိုင်းရင်းသား (ကရင်၊ အာခါ) တို့နှင့် မိမိတို့၏ လူနေမှုပုံစံ ကွဲပြားကြောင်း ပြသလိုသည့်အခါတွင်၊ တောင်ပေါ်သားအရိုင်းများ မဟုတ်ဘဲ "လယ်ယာစိုက်ပျိုးပြီး မြို့ပြယဉ်ကျေးမှုနှင့် နေထိုင်သူများ" ဟု အဓိပ္ပာယ်ရသည့် "ခွန်မောင်း" ဟူသောအမည်ကို ပြောင်းလဲအသုံးပြုလာခဲ့ကြခြင်း ဖြစ်သည်။[၄]
သမိုင်းကြောင်း
[ပြင်ဆင်ရန်]ခရစ်နှစ် ၁၁ ရာစုမတိုင်မီက ယနေ့ ထိုင်းနိုင်ငံမြောက်ပိုင်း ဒေသများသည် မွန်လူမျိုးတို့ တည်ထောင်ခဲ့သည့် ဟရိပုဉ္ဇယ (Hariphunchai) နိုင်ငံတော်နှင့် ခမာအင်ပါယာတို့၏ လွှမ်းမိုးမှုအောက်တွင် ရှိခဲ့သည်။ သို့သော် တရုတ်နိုင်ငံတောင်ပိုင်းမှ တောင်ဘက်သို့ တဖြည်းဖြည်း ရွှေ့ပြောင်းလာကြသည့် တိုင်နွယ်ဖွား များအနက် တိုင်းယွန်းတို့၏ ဘိုးဘွားများသည် မဲခေါင်မြစ်ဝှမ်းတစ်လျှောက်ရှိ ချင်းဆဲန် (Chiang Saen) ဒေသ တောင်ကြားလွင်ပြင်များတွင် ပထမဆုံး စတင်အခြေချခဲ့ကြသည်။[၅] ၎င်းတို့သည် ရိုးရာဆည်မြောင်းစနစ်ဖြင့် စပါးစိုက်ပျိုးခြင်းကို အခြေခံကာ "မောင်း" (Mueang) ဟုခေါ်သည့် မြို့ပြပြန့်ပွားရေး အခြေခံအစုအဖွဲ့များကို စတင်ထူထောင်ခဲ့ကြသည်။
၁၂၉၂ ခုနှစ်တွင် တိုင်းယွန်းတို့၏ သမိုင်းဝင် အထူးခြားဆုံး ခေါင်းဆောင်ဖြစ်သည့် မင်းကြီးမန်ရိုင်း (King Mangrai) သည် မွန်တို့၏ ဟရိပုဉ္ဇယနိုင်ငံကို တိုက်ခိုက်သိမ်းပိုက်ခဲ့ပြီး တိုင်ယွန်းနွယ်ဖွားများကို စုစည်းကာ "လန်နားနိုင်ငံတော်" (Lanna Kingdom - လယ်ကွင်းပေါင်းတစ်သန်းပြည်) ကို တည်ထောင်ခဲ့သည်။ ၁၂၉၆ ခုနှစ်တွင် ချင်းမိုင်မြို့ (ဇင်းမယ်) ကို မတည်ထောင်မီအထိ ချင်းရိုင်မြို့ ကို ဗဟိုပြုခဲ့သည်။[၆]
လန်နားခေတ်သည် တိုင်းယွန်းတို့၏ အနုပညာ၊ ဗိသုကာ၊ ဘာသာစကားနှင့် စာပေတို့ ထိပ်တန်းသို့ ရောက်ရှိခဲ့သည့် ရွှေခေတ်ဖြစ်သည်။ ထေရဝါဒဗုဒ္ဓဘာသာသည်လည်း နိုင်ငံတော်ဘာသာအဖြစ် အထူးထွန်းကားခဲ့ပြီး၊ သီဟိုဠ် (သီရိလင်္ကာ) မှ ဆင်းသက်လာသည့် သာသနာတော်ကြောင့် လန်နားအက္ခရာဖြင့် ရေးသားသော ပိဋကတ်ကျမ်းစာများနှင့် သမိုင်းကျမ်းဂန်များစွာ ပေါ်ထွန်းခဲ့သည်။
မြန်မာ့ဩဇာခံဖြစ်ရသည့် ကာလ (၁၅၅၈ - ၁၇၇၅)
[ပြင်ဆင်ရန်]၁၆ ရာစုအလယ်တွင် လန်နားနိုင်ငံတော်အတွင်း မင်းဆွေမင်းမျိုးများ အချင်းချင်း နန်းလုကြသဖြင့် အင်အားချည့်နဲ့လာခဲ့သည်။ ၁၅၅၈ ခုနှစ်တွင် တောင်ငူမင်းဆက်မှ ဘုရင့်နောင်မင်းတရားကြီးသည် ဇင်းမယ် (ချင်းမိုင်) ကို တိုက်ခိုက်သိမ်းပိုက်ခဲ့ရာမှစ၍ တိုင်းယွန်းတို့၏ နယ်မြေသည် နှစ်ပေါင်း ၂၀၀ ကျော်တိုင်တိုင် မြန်မာ (ဗမာ) ဘုရင်များ၏ လက်အောက်ခံ သို့မဟုတ် ဩဇာခံပြည်နယ်တစ်ခု ဖြစ်ခဲ့ရသည်။[၇]
ကုန်းဘောင်ခေတ် ဆင်ဖြူရှင်မင်းတရားကြီး လက်ထက်အထိ မြန်မာတို့သည် ဇင်းမယ်ကို အခြေစိုက်စခန်းပြုလုပ်၍ အယုဒ္ဓယ (ယိုးဒယား) သို့ စစ်ချီခဲ့ကြသည်။ ဤနှစ်ပေါင်း နှစ်ရာကျော်ကာလအတွင်း တိုင်းယွန်းတို့၏ ဓလေ့ထုံးတမ်း၊ ဆေးမင်ကြောင်ထိုးခြင်း (ထိုးကွင်းမှင်ကြောင်)၊ အစားအစာနှင့် ဘုန်းကြီးကျောင်း ဗိသုကာလက်ရာများတွင် မြန်မာ့ယဉ်ကျေးမှုများ သိသိသာသာ လွှမ်းမိုးရောယှက်သွားခဲ့သည်။
မြန်မာတို့၏ ကာလရှည်အုပ်ချုပ်မှုကို တိုင်းယွန်းတို့ မခံမရပ်နိုင်ဖြစ်လာချိန် ၁၇၇၅ ခုနှစ်တွင် တိုင်းယွန်းခေါင်းဆောင် ကရီလာ (Kawila) သည် သယာံ (ယိုးဒယား) ဘုရင် တာကဆင် (King Taksin)၊ ရာမ (၁) မင်းတို့နှင့် ပူးပေါင်းကာ မြန်မာတပ်များကို တိုက်ထုတ်ခဲ့သည်။ ထို့နောက် ကရီလာသည် ဇင်းမယ်ဘုရင်အဖြစ် လန်နားဒေသကို ပြန်လည်ထူထောင်ခဲ့ပြီး ဗဟိုသယာံအစိုးရ (ဘန်ကောက်) ၏ သစ္စာခံ ကာကွယ်ရေးပြည်နယ်တစ်ခုအဖြစ် ရပ်တည်ခဲ့သည်။[၈]
၁၉ ရာစုနှောင်းပိုင်း၊ ရာမ (၅) မင်းမြတ် (King Chulalongkorn) လက်ထက်တွင် ဗြိတိသျှတို့၏ နယ်ချဲ့အန္တရာယ်ကို ကာကွယ်ရန်အတွက် ဘန်ကောက်အစိုးရသည် ပြည်နယ်များကို ဗဟိုချုပ်ကိုင်မှုစနစ် (Thesaphiban) သို့ ပြောင်းလဲခဲ့ရာ လန်နားစော်ဘွားများ၏ သက်ဦးဆံပိုင်အာဏာ ကုန်ဆုံးခဲ့ပြီး တိုင်းယွန်းဒေသသည် ယနေ့ ထိုင်းနိုင်ငံ၏ မြောက်ပိုင်းပြည်နယ်များ (ချင်းမိုင်၊ ချင်းရိုင်၊ လန်ပန်း၊ လမ်ဖွန်၊ ဖြဲ၊ နန် စသည်) အဖြစ် အပြီးသတ် ပေါင်းစည်းပါဝင်သွားခဲ့သည်။
ယဉ်ကျေးမှုနှင့် ဘာသာစာပေ
[ပြင်ဆင်ရန်]တိုင်းယွန်းလူမျိုးများသည် ခရာ-ဒိုင် ဘာသာစကားမိသားစုဝင် မြောက်ပိုင်းထိုင်းဘာသာစကား သို့မဟုတ် လန်နားဘာသာစကား (กำเมือง - ကမ်မောင်း) ကို ပြောဆိုကြသည်။[၉] ဤဘာသာစကားသည် အလယ်ပိုင်းထိုင်းစကား (ဘန်ကောက်စကား) နှင့် ဝေါဟာရအချို့ တူညီသော်လည်း လေယူလေသိမ်း၊ အသုံးအနှုန်းနှင့် အသံအနိမ့်အမြင့် ၆ မျိုးအထိ ရှိခြင်းတို့ကြောင့် သိသိသာသာ ကွဲပြားသည်။
စာပေအရေးအသားတွင် ၎င်းတို့၌ ကိုယ်ပိုင်အက္ခရာဖြစ်သည့် လန်နားအက္ခရာ သို့မဟုတ် တူအာမောင်း (Tua Mueang) ရှိသည်။ ဤအက္ခရာသည် ရှေးဟောင်းမွန်အက္ခရာမှတစ်ဆင့် ဆင်းသက်လာခြင်းဖြစ်ပြီး မြန်မာနိုင်ငံ ကျိုင်းတုံဒေသရှိ တိုင်းဂုံ (ခွန်) စာပေ၊ စစ်ဆောင်ပန္နားရှိ တိုင်းလူးစာပေတို့နှင့် တိုက်ရိုက်အမျိုးအနွယ်တူသည်။ လန်နားအက္ခရာကို ရှေးယခင်က ပေပုရပိုက်များပေါ်တွင် ဗုဒ္ဓဝင်ကျမ်းစာများ၊ သမိုင်းကျမ်းများနှင့် ဆေးကျမ်းများ ရေးသားရာတွင် အဓိကအသုံးပြုခဲ့ပြီး၊ ယနေ့ခေတ်တွင် ရိုးရာပွဲလမ်းသဘင်များနှင့် ဘုန်းကြီးကျောင်း ဆိုင်းဘုတ်များတွင် အလှဆင်စာပေအဖြစ် ဆက်လက်ထိန်းသိမ်းထားကြသည်။[၁၀]
ဗိသုကာလက်ရာ (Architecture)
[ပြင်ဆင်ရန်]တိုင်းယွန်းတို့၏ ဗိသုကာပညာကို "လန်နားဗိသုကာ" ဟု ခေါ်ဆိုကြပြီး အမိုးအထပ်ထပ်ကို အောက်သို့ ခပ်နိမ့်နိမ့် ဆွဲချထားသည့် ဘုန်းကြီးကျောင်း အဆောက်အအုံပုံစံများမှာ ထင်ရှားသည်။ အထူးခြားဆုံး ဝိသေသတစ်ခုမှာ လူနေအိမ်များနှင့် ကျောင်းဆောင်များ၏ အမိုးမြှားတွင် "ကာလယ်" (Kalae) ဟုခေါ်သည့် သစ်သားဖြင့် ပြုလုပ်ထားသော ကျွဲချိုပုံစံ ကန့်လန့်ဖြတ် အလှဆင်မှုများ ထည့်သွင်းခြင်း ဖြစ်သည်။ ၎င်းသည် ကျွဲနွားမွေးမြူခြင်းကို အခြေခံသည့် ရှေးဦးတိုင်ဓလေ့နှင့် လျှပ်စီးအန္တရာယ် ကာကွယ်ရေး ယုံကြည်မှုတို့မှ ဆင်းသက်လာခြင်း ဖြစ်သည်။ နှစ်ပေါင်း ၂၀၀ ကျော် မြန်မာ့ဩဇာခံ ဖြစ်ခဲ့ဖူးသဖြင့် ချင်းမိုင်မြို့ရှိ ရှေးဟောင်းကျောင်းအချို့တွင် မြန်မာ့ရိုးရာ ပြာသာဒ်၊ ကနုတ်ပန်းများနှင့် ဇရပ်လက်ရာများကို ရောနှောတွေ့ရှိရသည်။
အနုပညာနှင့် ဝတ်စားဆင်ယင်မှု
[ပြင်ဆင်ရန်]လန်နာရိုးရာအကများသည် အလယ်ပိုင်းထိုင်းအကများထက် ပိုမိုနူးညံ့နှေးကွေးပြီး အလှဆင်ထားသည့် လက်သည်းရှည်များ တပ်ဆင်ကပြရသော "လက်သည်းအက" နှင့် ဖယောင်းတိုင်မီးများ ကိုင်ဆောင်ကပြရသော "ဖယောင်းတိုင်အက" တို့မှာ ကျော်ကြားသည်။တိုင်းယွန်းအမျိုးသမီးများသည် ကိုယ်တိုင်ရက်လုပ်သည့် ရောင်စုံအဆင်များပါသော "ဆင့်" (Pha Sin) ဟုခေါ်သည့် ရိုးရာလုံချည်ကို ဝတ်ဆင်ကြသည်။ အမျိုးသားများသည် ရှေးယခင်က ကုန်းဘောင်ခေတ် မြန်မာတို့ကဲ့သို့ပင် ပေါင်နှင့် တင်ပါးများတွင် ခိုင်ခံ့ခြင်းနှင့် သတ္တိရှိခြင်းကို ပြသသည့် အနက်ရောင် ရိုးရာဆေးမင်ကြောင် (ထိုးကွင်းမှင်ကြောင်) များကို အမြတ်တနိုး ထိုးနှံလေ့ရှိကြသည်။
အစားအစာ
[ပြင်ဆင်ရန်]တိုင်းယွန်းတို့၏ မြောက်ပိုင်းထိုင်းအစားအစာသည် ဆန်ကြမ်းထက် ကောက်ညှင်းဆန် (Khao Niao) ကို အဓိက စားသုံးကြသည်။ ပထဝီဝင်အနေအထားအရ အုန်းသီးပင်နည်းပါးသည့် တောင်ပေါ်ဒေသဖြစ်၍ အုန်းနို့သုံးဟင်းလျာ နည်းပါးသည်။ခေါက်ဆွိုင် (Khao Soi)သည် မြန်မာ့အုန်းနို့ခေါက်ဆွဲ ဖြစ်ပြီး ခေါက်ဆွဲပြုတ်ဟင်းလျာတစ်မျိုး ဖြစ်သည်။စိုင်းအူဝါ (Sai Hua)သည် စပါးလင်၊ ရှောက်ရွက်၊ ငရုတ်သီးတို့ဖြင့် စပ်စပ်မွှေးမွှေး လုပ်ထားသည့် ရိုးရာဝက်အူချောင်း ဖြစ်သည်။နမ်ဖရစ်အုန်း (Nam Phrik Ong)မှာ ငရုတ်သီး၊ ခရမ်းချဉ်သီးနှင့် ဝက်သားနုပ်နုပ်စင်းတို့ကို ချက်ထားသည့် အတို့အမြှုပ်စပ်စပ် ဖြစ်သည်။
ကိုးကား
[ပြင်ဆင်ရန်]- ↑ Lewis, M. Paul (ed.), 2009. Ethnologue: Languages of the World, Sixteenth edition. Entry for Northern Thai Dallas, Tex.: SIL International.
- ↑ Ganjanapan၊ Anan (1984)။ Local Control of Land in Northern Thailand (အင်္ဂလိပ်ဘာသာစကားဖြင့်)။ Chiang Mai University။
- ↑ Penth၊ Hans (2000)။ A Brief History of Lan Na: Civilizations of Northern Thailand (အင်္ဂလိပ်ဘာသာစကားဖြင့်)။ Silkworm Books။
- ↑ Wyatt၊ David K. (2003)။ Thailand: A Short History (အင်္ဂလိပ်ဘာသာစကားဖြင့်)။ Yale University Press။
- ↑ Higham၊ Charles (2001)။ The Civilization of Angkor (အင်္ဂလိပ်ဘာသာစကားဖြင့်)။ University of California Press။
- ↑ Sarassawadee၊ Ongsakul (2005)။ History of Lan Na (အင်္ဂလိပ်ဘာသာစကားဖြင့်)။ Silkworm Books။
- ↑ Lieberman၊ Victor (2003)။ Strange Parallels: Southeast Asia in Global Context, c. 800–1830 (အင်္ဂလိပ်ဘာသာစကားဖြင့်)။ Cambridge University Press။
- ↑ Wyatt၊ David K. (2003)။ Thailand: A Short History (အင်္ဂလိပ်ဘာသာစကားဖြင့်)။ Yale University Press။
- ↑ Diller၊ Anthony (2008)။ The Tai-Kadai Languages (အင်္ဂလိပ်ဘာသာစကားဖြင့်)။ Routledge။
- ↑ Hundius၊ Harald (2011)။ The Lanna Manuscript Project (အင်္ဂလိပ်ဘာသာစကားဖြင့်)။ Center for Southeast Asian Studies။
နောက်ထပ်ဖတ်ရန်
[ပြင်ဆင်ရန်]- Andrew Forbes; David Henley (1997)။ Khon Muang: People and Principalities of North Thailand။ Bangkok and Chiang Mai: Teak House Books။
- Volker Grabowsky, ed. (1995)။ Regions and National Integration in Thailand 1892–1992။ Wiesbaden: Harrassowitz Verlag။ ISBN 3-447-03608-7။
- Akiko Iijima (2003)။ The Nyuan in Xayabury and Cross-border Links to Nan။ Contesting Visions of the Lao Past. Laos Historiography at the Crossroads။ Copenhagen: NIAS Press။ pp. 165–180။ ISBN 87-91114-02-0။
- Andrew C. Shahriari (2007)။ Khon Muang Music and Dance Traditions in Northern Thailand။ Chiang Mai: White Lotus။