ပထန်
 | |
| လူဦးရေ စုစုပေါင်း | |
|---|---|
| (သန်း ၅၀ – သန်း ၆၀ ခန့် (ကမ္ဘာတစ်ဝန်း)[၁]) | |
| အများစု နေထိုင်သည့် နေရာ | |
 အာဖဂန်နစ္စတန် (လူဦးရေ၏ ၄၂% ခန့်) ပါကစ္စတန် (လူဦးရေ၏ ၁၅% ခန့်)မြန်မာနိုင်ငံ၊ အာရပ်စော်ဘွားများပြည်ထောင်စု၊ ယူနိုက်တက်ကင်းဒမ်း (ရွှေ့ပြောင်းအခြေချသူများ) | |
| ဘာသာစကား | |
| ပက်ရှ်တို (Pashto) ဒါရီ / ဥရဒူ (ဒုတိယဘာသာစကား) | |
| ကိုးကွယ်မှု | |
| အစ္စလာမ်ဘာသာ (ဆွန်နီမွတ်စလင် အများစု) | |
| ဆက်စပ် တိုင်းရင်းသား အုပ်စုများ | |
| အင်ဒို-အာရိယန် လူမျိုးများ |
ပထန် သို့မဟုတ် ပက်ရှ်ထွန်လူမျိုး (အင်္ဂလိပ်: Pashtuns သို့မဟုတ် အင်္ဂလိပ်: Pushtuns) သည် တောင်အာရှနှင့် အလယ်အာရှအစပ် အာဖဂန်နစ္စတန်နိုင်ငံ တောင်ပိုင်းနှင့် ပါကစ္စတန်နိုင်ငံ အနောက်မြောက်ပိုင်း (အထူးသဖြင့် ခိုင်ဘာပက်တွန်ခွာပြည်နယ်) တို့တွင် အဓိက အခြေချနေထိုင်ကြသည့် အီရန်နွယ်ဖွား တိုင်းရင်းသား မျိုးနွယ်စုကြီးတစ်ခု ဖြစ်သည်။[၂] အိန္ဒိယတိုက်ငယ်နှင့် မြန်မာနိုင်ငံတွင် "ပထန်လူမျိုး" (အင်္ဂလိပ်: Pathans) ဟူသော ဝေါဟာရဖြင့် ပိုမိုလူသိများကြသည်။ ပက်ရှ်ထွန်လူမျိုးများသည် ကမ္ဘာ့အကြီးဆုံး မျိုးနွယ်စုအခြေပြု လူ့အဖွဲ့အစည်း ကြီးတစ်ခုဖြစ်ပြီး၊ မိမိတို့၏ ကိုယ်ပိုင်ရိုးရာကျင့်ထုံးဥပဒေဖြစ်သော "ပက်ရှ်ထွန်ဝါလီ" (Pashtunwali) ဟုခေါ်သည့် ဂုဏ်သိက္ခာ၊ ဧည့်ဝတ်ကျေပွန်မှုနှင့် လက်စားချေခြင်းဆိုင်ရာ နတ်ရွာမကွဲ ဓလေ့ထုံးတမ်းများကို တင်းကျပ်စွာ စောင့်ထိန်းကြသူများ ဖြစ်သည်။[၃]
မြန်မာနိုင်ငံနှင့် ဆက်စပ်မှု
[ပြင်ဆင်ရန်]မြန်မာ့သမိုင်းတွင် ပထန်လူမျိုးများသည် ဗြိတိသျှကိုလိုနီခေတ်ဦး (၁၉ ရာစု) ကတည်းက ဗြိတိသျှအိန္ဒိယစစ်တပ်၏ စစ်သည်တော်များ၊ အစောင့်အရှောက်များနှင့် ရဲတပ်ဖွဲ့ဝင်များအဖြစ် မြန်မာနိုင်ငံအတွင်းသို့ ရွှေ့ပြောင်းဝင်ရောက်လာခဲ့ကြသည်။[၄] ပထန်လူမျိုးများသည် ၎င်းတို့၏ သန်မာထွားကျိုင်းသော ခန္ဓာကိုယ်တည်ဆောက်ပုံ၊ စစ်ရေးစွမ်းရည်နှင့် သစ္စာရှိမှုတို့ကြောင့် ကိုလိုနီအစိုးရ၏ အားထားရသည့် လက်နက်ကိုင်တပ်ဖွဲ့ဝင်များ ဖြစ်ခဲ့ကြပြီး ရန်ကုန်မြို့၊ မန္တလေးမြို့နှင့် မော်လမြိုင်မြို့ကြီးများတွင် အခြေချနေထိုင်ခဲ့ကြသည်။ ခေတ်ကာလကြာမြင့်လာသည်နှင့်အမျှ မြန်မာပြည်ဖွား ပထန်လူမျိုးများသည် မြန်မာ့လူ့အဖွဲ့အစည်းအတွင်း ပေါင်းစည်းသွားခဲ့ကြပြီး၊ အများစုမှာ ဗမာ သို့မဟုတ် အခြား အိန္ဒိယနွယ်ဖွားများနှင့် သွေးနှောကာ မွတ်စလင်ဘာသာဝင် မြန်မာနိုင်ငံသားများအဖြစ် ယနေ့တိုင် ကုန်သွယ်ရေးနှင့် စီးပွားရေးကဏ္ဍများတွင် ဆက်လက်ရှင်သန် နေထိုင်လျက် ရှိကြသည်။
လူမျိုးသမိုင်း
[ပြင်ဆင်ရန်]ပက်ရှ်ထွန် (ပထန်) လူမျိုးများ၏ သမိုင်းကြောင်းသည် ရှေးဟောင်းအလယ်အာရှနှင့် တောင်အာရှ သမိုင်းကြောင်းများနှင့် နက်ရှိုင်းစွာ ဆက်စပ်လျက်ရှိသည်။ ၎င်းတို့၏ မူလဇစ်မြစ်နှင့် ပတ်သက်၍ သမိုင်းပညာရှင်များအကြား ကွဲပြားသော ယူဆချက်များ ရှိကြသော်လည်း ယေဘုယျအားဖြင့် အေဒီ ၁ ရာစုမတိုင်မီကတည်းက ဟိန္ဒူကုရှ် တောင်တန်းဒေသတစ်ဝိုက်တွင် အခြေချနေထိုင်ခဲ့ကြသည့် အရှေ့အီရန်နွယ်ဖွား မျိုးနွယ်စုကြီးတစ်ခု ဖြစ်ကြောင်း သမိုင်းအထောက်အထားများက ဆိုသည်။
ဂရိသမိုင်းပညာရှင် ဟီရိုဒိုးတပ်စ် (Herodotus) ၏ ခရစ်မပေါ်မီ ၅ ရာစုခန့်က မှတ်တမ်းများတွင် အာဖဂန်နစ္စတန်နှင့် ပါကစ္စတန်နယ်စပ် ပက်ခ်တီးယား (Pactya) ဒေသ၌ နေထိုင်ကြသည့် "ပက်ခ်တီယန်" (Pactyan) ဟုခေါ်သော သတ္တိပြောင်မြောက်သည့် လူမျိုးစုတစ်စုအကြောင်း ဖော်ပြထားရာ ထိုစကားလုံးသည် ယနေ့ခေတ် "ပက်ရှ်ထွန်" သို့မဟုတ် "ပခ်တွန်" (Pakhtun) ဟူသော အခေါ်အဝေါ်၏ ကနဦးအစ ဖြစ်နိုင်ကြောင်း သမိုင်းပညာရှင်အချို့က ယူဆကြသည်။[၅]
ရိုးရာပုံပြင်များနှင့် အစ္စလာမ့်သမိုင်းမှတ်တမ်းအချို့တွင်မူ ပထန်လူမျိုးများသည် အစ္စရေး၏ ပျောက်ဆုံးသွားသော မျိုးနွယ်စု ၁၀ ခု (Ten Lost Tribes of Israel) မှ ဆင်းသက်လာသူများဖြစ်ပြီး၊ ၎င်းတို့၏ ဘိုးဘေးဖြစ်သူ "ကိုက်စ် အဗ္ဗဒူ ရာရှစ်" (Qais Abdur Rashid) သည် တမန်တော်မုဟမ္မဒ် သက်ရှိထင်ရှားရှိစဉ်ကတည်းက အစ္စလာမ်ဘာသာသို့ ကူးပြောင်းကာ ပထန်မျိုးနွယ်စုများကို စတင်တည်ထောင်ခဲ့သည်ဟု ဆိုကြသော်လည်း ဤအယူအဆကို ခေတ်သစ်သမိုင်းပညာရှင်များနှင့် DNA ဗီဇဗေဒဆိုင်ရာ လေ့လာချက်များက ခိုင်မာမှုမရှိကြောင်း ပယ်ချခဲ့ကြသည်။[၆]
အေဒီ ၇ ရာစုတွင် အာရပ်မွတ်စလင် စစ်တပ်များ အလယ်အာရှသို့ ချီတက်လာချိန်မှစ၍ ပက်ရှ်ထွန်လူမျိုးများသည် အစ္စလာမ်ဘာသာသို့ တဖြည်းဖြည်း ကူးပြောင်းခဲ့ကြပြီး အေဒီ ၁၁ ရာစု ဂါ့ဇ်နီခေတ် (Ghaznavid Empire) သို့ရောက်သောအခါ အားလုံးနီးပါး မွတ်စလင်များ ဖြစ်လာခဲ့ကြသည်။ ပထန်လူမျိုးများသည် စစ်ရေးစွမ်းရည် ထက်မြက်လှသဖြင့် အိန္ဒိယတိုက်ငယ်ကို စိုးမိုးခဲ့သည့် ဒေလီဆုလတန်စော်ဘွားများခေတ် (Delhi Sultanate) တွင် အဓိက လက်နက်ကိုင်တပ်ဖွဲ့များ ဖြစ်ခဲ့ကြပြီး လိုဒီမင်းဆက် (Lodi dynasty) နှင့် ဆူရီမင်းဆက် (Suri dynasty) တို့ကို တည်ထောင်ကာ အိန္ဒိယမြောက်ပိုင်းကို ကိုယ်တိုင် အုပ်ချုပ်ခဲ့ကြဖူးသည်။[၇]
၁၇၄၇ ခုနှစ်တွင် ပက်ရှ်ထွန်စစ်သူကြီး "အာမတ် ရှာ ဒူရာနီ" (Ahmad Shah Durrani) သည် ကွဲပြားနေသော ပထန်မျိုးနွယ်စုအားလုံးကို စုစည်းကာ ဒူရာနီအင်ပါယာ (Durrani Empire) ကို တည်ထောင်ခဲ့သည်။ ဤအင်ပါယာသည် ယနေ့ခေတ် ခေတ်သစ် အာဖဂန်နစ္စတန်နိုင်ငံ၏ အစပျိုးခြင်းဖြစ်ပြီး အာမတ်ရှာကိုလည်း အာဖဂန်နစ္စတန်၏ ဖခင်ကြီးအဖြစ် သတ်မှတ်ကြသည်။[၈]
၁၉ ရာစုတွင် ဗြိတိသျှအင်ပါယာသည် အိန္ဒိယတိုက်ငယ်ကို သိမ်းပိုက်ပြီးနောက် အာဖဂန်နစ္စတန်ကို ထိန်းချုပ်ရန် ကြိုးပမ်းရာမှ အင်္ဂလိပ်-အာဖဂန် စစ်ပွဲများ ဖြစ်ပွားခဲ့သည်။ ၁၈၉၃ ခုနှစ်တွင် ဗြိတိသျှအစိုးရနှင့် အာဖဂန်စော်ဘွားတို့အကြား "ဒူးရန်းလိုင်း" (Durand Line) ဟုခေါ်သော နယ်စပ်မျဉ်းကို သတ်မှတ်ခဲ့ရာ၊ အဆိုပါမျဉ်းသည် ပက်ရှ်ထွန်လူမျိုးများ စုစည်းနေထိုင်ရာ နယ်မြေကြီးကို တစ်စစီ ခွဲပစ်လိုက်သကဲ့သို့ ဖြစ်သွားခဲ့သည်။
ထို့ကြောင့် ယနေ့ခေတ်တွင် ပက်ရှ်ထွန်လူမျိုးများသည် အာဖဂန်နစ္စတန်နိုင်ငံတွင် တစ်ဝက် (အဓိက အာဏာရမျိုးနွယ်စုအဖြစ်) နှင့် ပါကစ္စတန်နိုင်ငံ အနောက်မြောက်ပိုင်းတွင် တစ်ဝက် (လူနည်းစု မျိုးနွယ်စုအဖြစ်) နိုင်ငံနှစ်ခုကြား ကွဲပြားစွာ ရှင်သန်နေထိုင်ကြရခြင်း ဖြစ်သည်။
မျိုးရိုးဗီဇနှင့် မူလအစ
[ပြင်ဆင်ရန်]ပက်ရှ်ထွန်လူမျိုးများသည် အီရန်နွယ်ဖွား မျိုးနွယ်စု တွင် ပါဝင်ပြီး ပက်ရှ်တိုဘာသာစကားကို မိခင်ဘာသာစကားအဖြစ် ပြောဆိုကြသည်။ ၎င်းတို့၏ မျိုးရိုးဗီဇနှင့် ပတ်သက်၍ သမိုင်းပညာရှင်များနှင့် ဗီဇဗေဒပညာရှင်များ က လေ့လာခဲ့ကြရာ ပက်ရှ်ထွန်လူမျိုးများသည် အလယ်အာရှ ဥရောပ-အာရှ စတက်ပ်လွင်ပြင် မှ ရွှေ့ပြောင်းလာသော အင်ဒို-ဥရောပနွယ်ဖွား များ၊ အီရန်ကုန်းပြင်မြင့် အခြေချနေထိုင်သူများနှင့် ဒေသခံ တောင်အာရှသားများ၏ ဗီဇများ ရောနှောလျက်ရှိကြောင်း တွေ့ရှိရသည်။ Y-Chromosome (ဖခင်ဘက်မှ ဆင်းသက်သော မျိုးရိုးဗီဇ) လေ့လာချက်များအရ ၎င်းတို့တွင် Haplogroup R1a (ဗဟိုနှင့် တောင်အာရှတွင် အတွေ့ရများသော ဗီဇ) ပါဝင်မှုနှုန်း အလွန်မြင့်မားကြောင်း ပြသနေသည်။[၉]
ရိုးရာပုံပြင်များနှင့် သမိုင်းဟောင်းအချို့တွင် ပက်ရှ်ထွန် (ပထန်) လူမျိုးများသည် အစ္စရေးတို့၏ ပျောက်ဆုံးသွားသော မျိုးနွယ်စုတစ်စု (Lost Tribes of Israel) မှ ဆင်းသက်လာသူများဖြစ်သည်ဟူသော "ဗာနီအစ္စရေး" (Bani Israel) သီအိုရီ ရှိခဲ့ဖူးသော်လည်း ခေတ်သစ် DNA စစ်ဆေးမှု အထောက်အထားများအရ ဤယူဆချက်သည် မှန်ကန်မှုမရှိဘဲ ဒဏ္ဍာရီတစ်ခုသာဖြစ်ကြောင်း သက်သေပြနိုင်ခဲ့သည်။[၁၀]
ယဉ်ကျေးမှုနှင့် လူမှုဓလေ့
[ပြင်ဆင်ရန်]ပက်ရှ်ထွန်လူမျိုးများ၏ ယဉ်ကျေးမှုသည် ကမ္ဘာပေါ်တွင် သီးခြားအတည်ရှိဆုံးနှင့် ထူးခြားမှုအရှိဆုံး ယဉ်ကျေးမှုများထဲမှ တစ်ခုဖြစ်ပြီး အစ္စလာမ်ဘာသာဝင် ဆွန်နီမွတ်စလင် ကျင့်ထုံးများနှင့် ၎င်းတို့၏ ရိုးရာဥပဒေများ ပေါင်းစပ်လျက်ရှိသည်။
ပက်ရှ်ထွန်ဝါလီ (Pashtunwali)
[ပြင်ဆင်ရန်]ပက်ရှ်ထွန်လူ့အဖွဲ့အစည်းကို ထိန်းကျောင်းမောင်းနှင်နေသည့် အဓိကတရားရှင်မှာ ဥပဒေအထက်တွင်ရှိသော "ပက်ရှ်ထွန်ဝါလီ" (Pashtunwali) ဟုခေါ်သည့် မိရိုးဖလာ ကိုယ်ကျင့်တရားနှင့် ဂုဏ်သိက္ခာဆိုင်ရာ ကျင့်ထုံးဥပဒေ ဖြစ်သည်။[၁၁]
မဲလ်မတ်စ်တီယာ (Melmastia - ဧည့်ဝတ်ပြုခြင်း)သည် မိမိထံသို့ ရောက်ရှိလာသော ဧည့်သည် သို့မဟုတ် ခိုလှုံခွင့်တောင်းခံလာသူ မည်သူ့ကိုမဆို (ရန်သူပင်ဖြစ်လင့်ကစား) လူမျိုး၊ ဘာသာမရွေး နွေးထွေးစွာ ကြိုဆိုရမည်ဖြစ်ပြီး အသက်နှင့်လဲ၍ အကာအကွယ်ပေးရမည့် ဓလေ့ဖြစ်သည်။နာနဝါဆေး (Nanawatai - ခိုလှုံခွင့်)သည် ပြစ်မှားမိသူတစ်ဦးက အမှားကို ဝန်ခံပြီး နှိမ့်ချစွာဖြင့် ခွင့်လွှတ်မှု သို့မဟုတ် အကာအကွယ် တောင်းခံလာပါက လက်ခံခွင့်လွှတ်ရမည့် ဓလေ့ဖြစ်သည်။ဗာဒယ်လ် (Badal - လက်စားချေခြင်း)သည် မိမိ၏ မိသားစု၊ ဆွေမျိုး သို့မဟုတ် ဂုဏ်သိက္ခာကို ထိပါးစော်ကားလာပါက မဖြစ်မနေ တုံ့ပြန်လက်စားချေရမည့် ကျင့်ဝတ်ဖြစ်သည်။ ဤအချက်ကြောင့် ပက်ရှ်ထွန်မျိုးနွယ်စုများအကြား မျိုးဆက်နှင့်ချီသော ရန်ငြိုးအာဃာတများ (Blood feuds) ရှိတတ်ကြသည်။
လူမှုဖွဲ့စည်းပုံနှင့် ဂျီရ်ဂါ (Jirga)
[ပြင်ဆင်ရန်]ပက်ရှ်ထွန်လူမျိုးများသည် မျိုးနွယ်စုအခြေပြု လူ့အဖွဲ့အစည်း (Tribal society) ဖြစ်ပြီး မိသားစုနှင့် မိမိတို့ မျိုးနွယ်စုအပေါ် သစ္စာစောင့်သိမှုမှာ အလွန်မြင့်မားသည်။ အမျိုးနွယ်စုအတွင်း ပဋိပက္ခများ၊ မြေယာအငြင်းပွားမှုများနှင့် အရေးကြီးသော ဆုံးဖြတ်ချက်များကို ချမှတ်ရာတွင် ဓလေ့ထုံးတမ်းအရ တရားရုံးများသို့ မသွားဘဲ အသက်ကြီးသူ ပညာတတ်ရပ်မိရပ်ဖများ ပါဝင်သော "ဂျီရ်ဂါ" (Jirga) ဟုခေါ်သည့် သက်ကြီးဝါကြီးကောင်စီ အစည်းအဝေးများဖြင့်သာ ဒီမိုကရေစီနည်းကျ ညှိနှိုင်းဖြေရှင်းလေ့ ရှိကြသည်။[၁၂]
ဝတ်စားဆင်ယင်မှုနှင့် အနုပညာ
[ပြင်ဆင်ရန်]ပက်ရှ်ထွန်အမျိုးသားများသည် ချောင်ချိပြီး သက်တောင့်သက်သာရှိသော "ပက်ရှ်ထွန် ရှာဝါ ကမီးဇ်" (Pashtun Shalwar Kameez) ဝတ်စုံပွပွများကို ဝတ်ဆင်ကြပြီး ဦးခေါင်းတွင် ရိုးရာခေါင်းပေါင်း (Lungee/Turban) သို့မဟုတ် ပါကော်လ် (Pakol) ဟုခေါ်သော သိုးမွေးဦးထုပ်များကို ဆင်ယင်ကြသည်။ အမျိုးသမီးများသည် လှပသော လက်ယက်ပန်းထိုး ဒီဇိုင်းများနှင့် ဖန်စီမှန်ကူကွက်များ ပါဝင်သည့် ရောင်စုံဂါဝန်ရှည်ကြီးများကို ဝတ်ဆင်ကြသည်။[၁၃]
အနုစိတ်ပန်းထိုးလက်ရာများနှင့် မှန်ကူကွက်များ ပါဝင်သည့် ရောင်စုံဂါဝန်ရှည်ကို ဆင်ယင်ထားသော ပက်ရှ်ထွန် (ပထန်) အမျိုးသမီးငယ်တစ်ဦး။ ပက်ရှ်ထွန်လူမျိုးတို့၏ ဝတ်စားဆင်ယင်မှုသည် ၎င်းတို့၏ တန်ဖိုးထားရာ ယဉ်ကျေးမှုနှင့် ရိုးရာလက်မှုအနုပညာကို ထင်ဟပ်စေသည်။
အနုပညာပိုင်းတွင် ပက်ရှ်ထွန်လူမျိုးများသည် ကဗျာလင်္ကာ (Pashto Poetry) ရွတ်ဆိုခြင်းကို မြတ်နိုးကြပြီး ၎င်းတို့၏ ရိုးရာအကဖြစ်သော ရဲရင့်ဖျတ်လတ်သည့် "အတ္တန်အက" (Attan Dance) သည် အမျိုးသား၊ အမျိုးသမီးများ စုပေါင်း၍ ဒုန်းမောင်းသံများနှင့်အတူ စည်းချက်ကျကျ ကပြရသော အလွန်ထင်ရှားသည့် အမျိုးသားရေး အထိမ်းအမှတ်အက ဖြစ်သည်။
ကိုးကား
[ပြင်ဆင်ရန်]- ↑ The World Factbook။ Central Intelligence Agency (2024)။ 4 January 2021 တွင် မူရင်းအား မော်ကွန်းတင်ပြီး။ 2026-06-09 တွင် ပြန်စစ်ပြီး။
- ↑ Caroe၊ Olaf (1958)။ The Pathans: 550 B.C.–A.D. 1957 (အင်္ဂလိပ်ဘာသာစကားဖြင့်)။ Macmillan & Co။
- ↑ Ahmed၊ Akbar S. (1980)။ Pukhtun Economy and Society: Traditional Structure and Economic Development in a Tribal Society (အင်္ဂလိပ်ဘာသာစကားဖြင့်)။ Routledge & Kegan Paul။ ISBN 978-0710003898။
- ↑ Chakravarti၊ Nalini Ranjan (1971)။ The Indian Minority in Burma (အင်္ဂလိပ်ဘာသာစကားဖြင့်)။ Oxford University Press။
- ↑ Caroe၊ Olaf (1958)။ The Pathans: 550 B.C.–A.D. 1957 (အင်္ဂလိပ်ဘာသာစကားဖြင့်)။ Macmillan & Co။ pp. ၃၅-၄၂။
- ↑ Haber, Marc (2012). "Afghanistan's Ethnic Groups Share a Y-Chromosomal Heritage Structured by Historical Events" (in en). PLOS ONE ၇ (၃): e34288.
- ↑ Dupree၊ Louis (1973)။ Afghanistan (အင်္ဂလိပ်ဘာသာစကားဖြင့်)။ Princeton University Press။ pp. ၃၆၈-၃၇၅။
- ↑ Ewans၊ Martin (2002)။ Afghanistan: A Short History of Its People and Politics (အင်္ဂလိပ်ဘာသာစကားဖြင့်)။ HarperCollins။ ISBN 978-0060505080။
- ↑ Haber, Marc (2012). "Afghanistan's Ethnic Groups Share a Y-Chromosomal Heritage Structured by Historical Events" (in en). PLOS ONE 7 (3): e34288. doi:.
- ↑ Firasat, Sadaf (2007). "Y-chromosomal evidence for a limited Chaddar-like genetic contribution to the Pathans of Pakistan" (in en). European Journal of Human Genetics 15 (1): 121–126. doi:.
- ↑ Glautier၊ Michel (2010)။ The Pashtunwali Code: Praise, Honor and Revenge (အင်္ဂလိပ်ဘာသာစကားဖြင့်)။ Baraka Books။ ISBN 978-0986513305။
- ↑ Beattie၊ Hugh (2002)။ Imperial Frontier: Tribe and State in Waziristan (အင်္ဂလိပ်ဘာသာစကားဖြင့်)။ Routledge။ pp. ၄၅-၅၂။
- ↑ Lindholm၊ Charles (2013)။ Frontier Perspectives: Essays on Comparative Anthropology (အင်္ဂလိပ်ဘာသာစကားဖြင့်)။ Oxford University Press။