နနွင်း

Curcuma longa
Inflorescence of Curcuma longa
Turmeric rhizome and powder
မျိုးရိုးခွဲခြားခြင်း
လောက:	Plantae
Clade:	Angiosperms
Clade:	Monocots
Clade:	Commelinids
မျိုးစဉ်:	Zingiberales
မျိုးရင်း:	Zingiberaceae
မျိုးဇာတ်:	Zingibereae
မျိုးစု:	Curcuma
မျိုးစိတ်:	C. longa
ဒွိနာမ
Curcuma longa L.
Synonyms
Curcuma domestica Valeton

ပုံသဏ္ဌာန်

အပင်

ရွက်ယောင် ပင်စည်ဖြစ်ပြီး ၄-၅ ပေ ခန့် မြင့်သည်။ ဘဲဥပုံ မြစ်ဥ များရှိသည်။ မြစ်ဥ အတွင်းသား တောက်ပ သောအရောင် ရှိသည်။ နနွင်းအမျိုးအစား (၇)မျိုး ရှိသည့်အနက် ဆေးဖော်စပ်ရာ၌ ဤနနွင်းရိုးရိုးကိုသာလျှင် ဆေးဖက်အဖြစ် အထူး အသုံးပြု၏။

အရွက်

ရွက်ညှာသည် ရွက်ပြားနှင့် အလျားညီ၏။ ရွက်ညှာရင်းမှ ရွက်ပြားထိပ်အထိ အမြှောင်းပါသည်။ ရွက်ပြား ရှည်မျောမျောပုံဖြစ်ပြီး အဖျားချွန်ကာ အရင်းသွယ်သည်။ ရွက်နား ညီသည်။ ရွက်ကြောများ အလွန် ထင်ရှားသည်။

အပွင့်

အဝါနုရောင် ရှိသည်။ အပွင့်သည် ဆိပ်ဖူးပွင့်နှင့် တူသည်။ ဝါဆို၊ ဝါခေါင်လများတွင် ပွင့်သည်။

အသုံးပြုနိုင်သည့် အစိတ်အပိုင်းများ

ဥတက်။

မြန်မာနိုင်ငံတွင် တွေ့နိုင်သောနေရာများ

ပေါက်ရောက်ပုံ

မြန်မာနိုင်ငံ အနှံ့အပြားတွင် ပေါက်ရောက်သည်။ မြန်မာ ပြည်အထက်ပိုင်း တောတောင်များ၌ သဘာ၀အလျောက် ပေါက်ရောက်သည်။ ကူးသန်း ရောင်းဝယ်ရေးအတွက် စိုက်ခင်းများ တည်ထောင်၍ စိုက်ပျိုးကြသည်။

စိုက်ပျိုးပုံ

ချင်းပင်ကဲ့သို့ စိုက်ပျိုးရသည်။

အသုံးဝင်ပုံ

အာနိသင်

မြန်မာဆေးကျမ်းများအလိုအရ နနွင်းသည် ပူ၏။ စပ်ရှားရှား အရသာရှိ၏။ ခါးသက်၍ ဆိမ့်သော အရသာ အနည်းငယ် ရှိ၏။ ကိုယ်ရေနွေးစေ၏။ ပူသော ဂုဏ်သတ္တိရှိ၏။ လေကို နိုင်၏။ ဝမ်းမီးကို တောက်စေ၍ အစာမကြေရောဂါကို ပျောက်ကင်းစေတတ်၏။

အသုံးပြုပုံ

(ဥတက်)

1. နနွင်းသည် ရောဂါအမျိုးမျိုးတို့ကို ပယ်နိုင်၍ အသက်ရှည်စေသော ဆေးအဖြစ်ထင်ရှား၏။ နနွင်းကို ငန်းဆေးအမျိုးမျိုး၊ မျက်စိဆေးအမျိုးမျိုး၊ ဒူလာ ဝမ်းရပ်ဆေး အမျိုးမျိုး၊ လိမ်းဆေး အမျိုးမျိုး၊ မှိုင်းဆေး အမျိုးမျိုး ဖော်စပ်ရာတွင် အသုံးပြု၏။
2. ကိုယ်ဝန်ဆောင်စဉ်အတွင်း ဖျားခြင်း၊ သားဖွားပြီး သွေးတက်ခြင်း၊ သွေးပုပ်ကျန်ခြင်း၊ သွေးမသန့် ခြင်း၊ မီးဖွားပြီးနောက် ချည့်နဲ့ခြင်း၊ အသားအေးခြင်း၊ သားမြတ်ကိုက်ခြင်း၊ ရောင်ခြင်း၊ မီးယပ်သွေးဖော ဖြစ်ခြင်း၊ ယားယံခြင်းတို့အတွက် နနွင်းကို အမှုန့်ပြုကာ ရေနှင့်ဖျော်၍ လိမ်းပေးခြင်း၊ သောက်ပေးခြင်း၊ မှိုင်းရှူပေးခြင်း၊ ရေနွေးနှင့်ပြုတ်၍ ရေချိုးပေးခြင်း၊ ကြပ်ထုပ် ထိုးပေးခြင်းတို့ဖြင့် ပျောက်ကင်းစေနိုင်၏။
3. သားအိမ် မသန့်သော ရောဂါ၊ မျက်စိကိုက်၊ နှာစေး အဖျားရောဂါတို့ အတွက်လည်း နနွင်းကို ဆေးဖက် အဖြစ် အသုံးပြုရ၏။
4. နနွင်းကို လက်ထုပ် ခေါက်မှုန့် နှင့် ရော၍ ရေနှင့်ကျိုပြီး ပျားရည်သင့်ရုံစပ်၍ သောက်ပါက သွေးအန်၊ သွေးလျှံ၊ သွေးဝမ်းရောဂါများ ပျောက်၏။
5. သွားဖုံးရောင်ခြင်း၊ သွားနာခြင်း၊ ကိုက်ခဲခြင်းတို့အတွက် နနွင်းမှုန့်ကို ရေနွေးနှင့် ဖျော်၍ ငုံပေးခြင်း၊ ဆားနိုင်နိုင် ထည့်သောက်ခြင်း၊ သွားရင်းတွင် သိပ်ပေးခြင်းဖြင့် ပျောက်ကင်းစေ၏။
6. နနွင်းသည် ချောင်းဆိုး၊ ပန်းနာရင်ကျပ်၊ ဝမ်းလျှော ရောဂါတို့ကို ပျောက်ကင်းစေ၏။
7. နနွင်းကို ဆားအနည်းငယ် ခတ်၍ တစ်နေ့ ၃ ကြိမ် သောက်သော် လေထိုးလေအောင့်ရောဂါ ပျောက်၏။
8. အကျိတ်နာ၊ ထိခိုက်ရှနာခြင်း၊ အတွင်းကြေ ဒဏ်ရာရခြင်းတို့အတွက် နနွင်းနှင့်ထုံးကို ရောစပ်လိမ်းပေးခြင်း၊ ဒဏ်ရာမှ သွေးထွက်လွန်ခြင်းတို့အတွက် နနွင်းမှုန့် သိပ်ပေးခြင်းတို့ဖြင့် ပျောက်ကင်းစေနိုင်၏။
9. နနွင်းကို သကြားနီခဲနှင့် ရောစပ်၍ ဆန်ဆေးရည်နှင့် သောက်သုံးပါက သားအိမ်တွင် ကျောက်တည်ခြင်း ပျောက်၏။
10. နနွင်းမှုန့်၊ ဆီးဖြူသီးရည်၊ ပျားရည် သုံးမျိုးရောသောက်သော် ဆီးပူ၊ ဆီးအောင့် မှစ၍ ဆီးရောဂါ အမျိုးမျိုး ပျောက်၏။
11. နနွင်းဥ ကိုပါးပါးလှီး၍ နေရိပ်တွင် လှန်းပြီး ပျားရည်နှင့် တစ်ကြိမ် ၃ ပြား၊ တစ်နေ့ တစ်ကြိမ် သောက်သော် အစာအိမ်ရောဂါ ပျောက်၏။