ဉာဏဗေဒ

ဉာဏဗေဒ(အင်္ဂလိပ်: epistemology)ဟူသည် အသိပညာ၏ သဘောသဘာဝ၊ အရင်းအမြစ်၊ အကန့်အသတ်နှင့် ခိုင်လုံမှုတို့ကို လေ့လာသော ဒဿနိကဗေဒ၏ အဓိက ကဏ္ဍတစ်ခု ဖြစ်သည်။

၎င်းသည် "ကျွန်ုပ်တို့ ဘာကို သိသနည်း"၊ "ကျွန်ုပ်တို့ မည်သို့ သိသနည်း" နှင့် "တစ်ခုခုကို သိသည်ဟု ပြောနိုင်ရန် မည်သို့သော အထောက်အထားများ လိုအပ်သနည်း" စသည့် မေးခွန်းများကို အဓိကထား ဖြေရှင်းရန် ကြိုးပမ်းသည်။

အဓိက လေ့လာသည့် ကဏ္ဍများ

အသိပညာ၏ အဓိပ္ပာယ်ဖွင့်ဆိုချက် (Definition of Knowledge)

ရိုးရာဒဿနိကဗေဒတွင် အသိပညာကို "ခိုင်လုံသော အကြောင်းပြချက်ရှိသည့် အမှန်တရားကို ယုံကြည်ခြင်း" (Justified True Belief - JTB) ဟု သတ်မှတ်လေ့ရှိသည်။ အသိပညာတစ်ခု ဖြစ်လာရန်အတွက်

၎င်းသည် အမှန်တရား (Truth) ဖြစ်ရမည်။
၎င်းကို လူက ယုံကြည် (Belief) ထားရမည်။
ထိုသို့ ယုံကြည်ရန်အတွက် ခိုင်လုံသော အကြောင်းပြချက် (Justification) ရှိရမည်။

အသိပညာ၏ အရင်းအမြစ်များ (Sources of Knowledge)

အသိပညာကို မည်သည့်နေရာမှ ရရှိသနည်းဟူသော အချက်နှင့် ပတ်သက်၍ အဓိက အယူအဆ နှစ်ရပ်ရှိသည်။

အတွေ့အကြုံဝါဒ (Empiricism): အသိပညာသည် အာရုံခံစားမှု (မြင်ခြင်း၊ ကြားခြင်း၊ ထိတွေ့ခြင်း) နှင့် အတွေ့အကြုံများမှတစ်ဆင့် ရရှိသည်ဟု ယူဆသည်။ (ဥပမာ - ဂျွန်လော့ခ်၊ ဒေးဗစ်ဟယူးမ်)
ဆင်ခြင်တုံတရားဝါဒ (Rationalism): အသိပညာသည် အာရုံခံစားမှုထက် စဉ်းစားဆင်ခြင်နိုင်စွမ်းနှင့် ယုတ္တိဗေဒ (Logic) ပေါ်တွင် အခြေခံသည်ဟု ယူဆသည်။ (ဥပမာ - ဒေးကာ့၊ စပီနိုဇာ)

သံသယဝါဒ (Skepticism)

သံသယဝါဒီများက လူသားတို့သည် စစ်မှန်သော အသိပညာကို အကြွင်းမဲ့ ရရှိနိုင်ခြင်း ရှိ၊ မရှိ မေးခွန်းထုတ်ကြသည်။ ကျွန်ုပ်တို့၏ အာရုံခံစားမှုများသည် လှည့်ဖြားတတ်သဖြင့် မည်သည့်အရာကိုမျှ တိတိကျကျ မသိနိုင်ဟု အစွန်းရောက် သံသယဝါဒီများက ယူဆကြသည်။

သမိုင်းကြောင်း

ဉာဏဗေဒသည် ရှေးဟောင်းဂရိခေတ် ပလေတိုနှင့် အရစ္စတိုတယ်တို့၏ လက်ထက်ကတည်းက စတင်ထွန်းကားခဲ့သည်။ ၁၇ ရာစုနှင့် ၁၈ ရာစုရှိ သိပ္ပံနည်းကျ တော်လှန်ရေးကာလများတွင် အတွေ့အကြုံဝါဒီများနှင့် ဆင်ခြင်တုံတရားဝါဒီများအကြား အချေအတင် ဆွေးနွေးမှုများကြောင့် ပိုမိုကျယ်ပြန့်လာခဲ့သည်။

ဆက်စပ်ကြည့်ရှုရန်

ဒဿနိကဗေဒ (Philosophy)
ယုတ္တိဗေဒ (Logic)
သိပ္ပံနည်းကျ နည်းလမ်း (Scientific Method)
အမှန်တရား (Truth)

ကိုးကား

Steup, Matthias and Ram Neta, "Epistemology", The Stanford Encyclopedia of Philosophy.
Encyclopedia Britannica, "Epistemology".