စပါတာ

စပါတာမြို့ပြနိုင်ငံနှင့် ဒီမိုကရေစီ သမိုင်းကြောင်း

ရှေးဟောင်းဂရိနိုင်ငံ၏ အစောပိုင်းကာလတွင် မြို့ပြနိုင်ငံငယ်လေးများသည် နိုင်ငံရေး လွတ်လပ်မှု အားနည်းသေးသည်ဟု ဆိုရမည်။ မြို့ပြနိုင်ငံ အုပ်ချုပ်သူများကို ပေါလစ် (Poleis) ဟု ခေါ်ကြပြီး လူနည်းစုကို ကိုယ်စားပြုသည့် အုပ်ချုပ်သူများလည်း ဖြစ်ကြသည်။ ဂရိခေတ် အုပ်ချုပ်ရေး အဆင့်အတန်းတွင် ဒီမိုကရေစီ သဘောတရား အထွန်းကားဆုံး မြို့ပြနိုင်ငံ နှစ်ခုမှာ အေသင် (Athens) နှင့် စပါတာ (Sparta) မြို့ပြနိုင်ငံများ ဖြစ်ကြသည်။ စပါတာတို့သည် ပုဂ္ဂလိက ပိုင်ဆိုင်မှုကို ငြင်းပယ်ကြသည့်အပြင် လူတန်းစားလည်း ခွဲခြားကြသဖြင့် ထူးဆန်းသည့် လူ့ဘောင်အဖွဲ့အစည်းတစ်ခုဟု ဆိုနိုင်သည်။

စပါတန် အစိုးရ၏ အာဏာပိုင်အဖွဲ့ လေးမျိုး

စပါတန်အစိုးရသည် နိုင်ငံရေးအာဏာပိုင်အဖွဲ့ကို အောက်ပါအတိုင်း လေးမျိုးခွဲခြားထားသည်–

1. ဘုရင်အဖွဲ့ (Kings): စပါတာတွင် အစဉ်အလာအရ မျိုးနွယ်စုကြီးနှစ်ခုကို ကိုယ်စားပြုသည့် ဘုရင်နှစ်ပါး ပြိုင်တူအုပ်ချုပ်ရသည်။ ဘုရင်နှစ်ပါးစနစ် ဖြစ်နေသဖြင့် အုပ်ချုပ်ရေးတွင် တစ်ခါတစ်ရံ ထိရောက်မှုမရှိဘဲ အားနည်းမှုများ ရှိခဲ့သည်။
2. ဂျရူစီယာ (Gerousia): အသက် ၆၀ ကျော် အရွယ်ရှိ သူကောင်းမျိုးနွယ်ဝင်များနှင့် ချမ်းသာသူများထဲမှ ရွေးချယ်တင်မြှောက်ထားသည့် သက်ကြီးမှူးမတ်ကောင်စီ (Gerontes) ဖြစ်သည်။ ဘုရင်များသည် တရားစီရင်ရေး ကိစ္စရပ်များတွင် ဤဂျရူစီယာအဖွဲ့ ပါဝင်မှသာ စီရင်ပိုင်ခွင့်ရှိပြီး၊ အမှုအခင်းများတွင် ရှေးဦးကြားနာမှုများကို ပြုလုပ်ကြရသည်။
3. အပယ်လာ (Apella): အသက် ၃၀ ကျော် စပါတန်နိုင်ငံသားများ ပါဝင်သည့် ပြည်သူ့ညီလာခံ ဖြစ်သည်။ ၎င်းတို့သည် ဒီမိုကရေစီနည်းအကျဆုံး ရွေးကောက်တင်မြှောက်ခံရသူများ ဖြစ်ပြီး၊ ဂျရူစီယာအဖွဲ့၏ ဆုံးဖြတ်ချက်များကို ငြင်းပယ်ပိုင်ခွင့် ရှိသည်။
4. အက်ဖာ (Ephors): အပယ်လာ ညီလာခံတက်ရောက်ခွင့်ရှိသူများထဲမှ ဘုရင်ကို ကြီးကြပ်အကြံဉာဏ် ပေးနိုင်စွမ်းရှိမည့်သူ ၅ ဦးကို နှစ်စဉ် ရွေးကောက်တင်မြှောက်ကြခြင်း ဖြစ်သည်။ ၎င်းတို့သည် ဘုရင်ကို ကြီးကြပ်ရုံမျှမက ဘုရင်ကို မကြိုက်လျှင် ဖြုတ်ချခွင့်၊ ပြည်နှင်ခွင့်များအထိ အာဏာရှိသည်။

လိုင်းကူးဂတ်စ်၏ ပြုပြင်ပြောင်းလဲမှုများနှင့် အခြေခံဥပဒေ

စပါတန် အုပ်ချုပ်ရေးစနစ်ကို တီထွင်သူမှာ ထင်ရှားသည့် ဥပဒေပြုသူ လိုင်းကူးဂတ်စ် (Lycurgus) ဖြစ်သည်။ ဘီစီ ၇ ရာစုအလယ်လောက်တွင် စပါတာ၌ ကျေးကျွန်တို့၏ တော်လှန်ရေးတစ်ရပ် ဖြစ်ပွားခဲ့ရာ၊ သူက ကျေးကျွန်များနှင့် ပူးပေါင်းပြီး စပါတာ ပြန်လည်ပြုပြင်ရေး စနစ်များကို ရေးဆွဲချမှတ် အကောင်အထည်ဖော်ခဲ့သည်။

နောက်ထပ် ကျေးကျွန်တော်လှန်ရေးတစ်ရပ် ထပ်မံမပေါ်ပေါက်စေရန်အတွက် လိုင်းကူးဂတ်စ်သည် အဆင့်မြင့် စစ်တပ်နှင့် စစ်မှုထမ်းအဖွဲ့အစည်းတစ်ခုကို ထူထောင်ကာ ဂရိမြို့ပြနိုင်ငံများတွင် စပါတာကို အင်အားအတောင့်တင်းဆုံး ဖြစ်စေခဲ့သည်။ သူ၏ ပြုပြင်ပြောင်းလဲမှုကြောင့် အဓိက အားသာချက် သုံးချက် ဖြစ်ပေါ်လာခဲ့သည်–

• ပြည်သူများကြားတွင် တန်းတူညီမျှမှုကို ဖြစ်စေခြင်း၊
• ခိုင်မာတောင့်တင်းသော စစ်တပ်ကို ဖွဲ့စည်းထူထောင်နိုင်ခဲ့ခြင်း၊
• စည်းကမ်းရှိရှိ တာဝန်သိသိ နေထိုင်တတ်သည့် လူ့ဘောင်တစ်ခုကို ဖြစ်ထွန်းလာစေခြင်း တို့ဖြစ်သည်။

လိုင်းကူးဂတ်စ်သည် ဘုရင်၏ အခန်းကဏ္ဍကို နည်းနိုင်သမျှနည်းအောင် လျှော့ချခဲ့ပြီး၊ စပါတန်အစိုးရ၏ အဓိကယန္တရားကို ဂျရူစီယာ (Gerousia) နှင့် အပယ်လာ (Apella) တို့ ဖြစ်စေခဲ့သည်။ သူ၏ ပြုပြင်ပြောင်းလဲမှု ဥပဒေများကို ဂရိတ်ရီထရာ (Great Rhetra) ဟုခေါ်ပြီး၊ ၎င်းကို ကမ္ဘာ့ပထမဦးဆုံးသော ဖွဲ့စည်းပုံအခြေခံဥပဒေ ဟုလည်း ဆိုနိုင်သည်။

လူမှုဘဝနှင့် အမျိုးသမီးများ၏ အခွင့်အရေး

စပါတာတို့ လူနေမှုမြင့်မားရခြင်းသည် ပညာရေးကြောင့် ဖြစ်သည်။ စပါတာ၏ ပညာရေးစနစ် (Agoge) သည် စပါတာနိုင်ငံအတွင်းရှိ ဆင်းရဲချမ်းသာ မည်သည့်အဆင့်အတန်းရှိသည်ဖြစ်စေ တန်းတူညီမျှ ပညာသင်ကြားခွင့်ရကြသဖြင့် စိတ်ဓာတ်ရေးရာ မြင့်မားကြသည်။ ထို့ကြောင့် စပါတန်တို့ကို ခေတ်ပြိုင် သမိုင်းပညာရှင်များဖြစ်ကြသည့် ဟီရိုဒိုးတပ်စ်နှင့် ဇီနိုဖုန်းမှသည် အတွေးအခေါ်ပညာရှင်များဖြစ်ကြသည့် ပလေတိုနှင့် အရစ္စတိုတယ်တို့အထိ လေးစားကြည်ညိုခဲ့ကြသည်။

အထူးသဖြင့် စပါတန် အမျိုးသမီးများသည် အခြားမြို့ပြနိုင်ငံမှ အမျိုးသမီးများနှင့်မတူဘဲ အမွေဆက်ခံပိုင်ခွင့်ရှိခြင်း၊ မိမိကြိုက်နှစ်သက်သူနှင့် လက်ထပ်ခွင့်ရှိခြင်း၊ လွတ်လပ်စွာ ပညာသင်ကြားပိုင်ခွင့်ရှိခြင်း စသည့် ထူးခြားသော အခွင့်အရေးများကို ခံစားခဲ့ကြရသည်။

စနစ်၏ အားနည်းချက်များ

စပါတန် ဖွဲ့စည်းအုပ်ချုပ်ပုံတွင် ဒီမိုကရေစီနည်းကျသည့် စနစ်များ ရှိခဲ့သော်လည်း အားနည်းချက်များစွာ ရှိနေသည်–

1. တစ်ဦးချင်း လွတ်လပ်မှုမရှိခြင်း: ပလူးတပ်ခ် (Plutarch) က "လူတိုင်း မိမိဆန္ဒရှိသည့်အတိုင်း နေထိုင်ခွင့်မရှိ။ စစ်မှုထမ်းချင်သည်ဖြစ်စေ မထမ်းချင်သည်ဖြစ်စေ နိုင်ငံရေးအရ စစ်တပ်သို့ သွားကြရသည်" ဟု ဝေဖန်ခဲ့သည်။
2. မှူးမတ်အာဏာစိုးမိုးခြင်း: ဂျရူစီယာ (Gerousia) အဖွဲ့ဝင်များသည် မိမိတို့အာဏာတည်မြဲရေးအတွက် အစိုးရအဖွဲ့နေရာ အတော်များများတွင် ဩဇာလွှမ်းမိုး ချုပ်ကိုင်ထားကြသည်။
3. လူနည်းစုသာ အခွင့်အရေးရခြင်း: ထိုစဉ်က အုပ်ချုပ်ရေးတွင် ပါဝင်ခွင့်ရသည့် စပါတန်လူမျိုးစစ်စစ်မှာ တိုင်းပြည်လူဦးရေ၏ ၅ ရာခိုင်နှုန်းခန့်သာ ရှိသဖြင့် လူနည်းစု မိမိတို့အဝန်းအဝိုင်းအတွင်း၌သာ အုပ်ချုပ်ရေးစနစ်ကို ထူထောင်ခြင်း ဖြစ်သည်။ တိုင်းရင်းသား ကုန်သည်များ၊ လက်မှုပညာရှင်များ၊ ဟဲလော့တ် (Helots) ဟုခေါ်သည့် ကျေးကျွန်များနှင့် နိုင်ငံခြားသားများသည် အုပ်ချုပ်ရေးတွင် လုံးဝ ပါဝင်ခွင့်မရရှိခဲ့ပေ။ အမျိုးသမီးများလည်း အုပ်ချုပ်ရေးတွင် ပါဝင်ခွင့်မရသဖြင့် စစ်မှန်သည့် ဒီမိုကရေစီဟူ၍ မပြောနိုင်သေးပေ။