ချန်လူမျိုး (သမိုင်းဝင်လူမျိုးများ)
ချန်လူမျိုး (တရုတ်: 羌၊ ပင်ယင်: Qiāng၊ သမိုင်းစာပေများတွင် ချီယန် သို့မဟုတ် ချိအန် ဟုလည်း ဖလှယ်ရေးသားသည်) သည် တရုတ်နိုင်ငံ အနောက်မြောက်ပိုင်း မြစ်ဝါမြစ်ဝှမ်းအထက်ပိုင်းနှင့် ကန်းစု၊ ဆန်ဟိုင်၊ စိချွမ်းတောင်တန်းဒေသများတွင် ကျောက်ခေတ်နှောင်းကတည်းက အခြေစိုက်နေထိုင်ခဲ့ကြသော အလွန်ရှေးကျသည့် နွယ်စုကြီးတစ်ခု ဖြစ်သည်။[၁] မြန်မာ့သမိုင်းပညာရှင်ကြီး ဒေါက်တာသန်းထွန်း၏ လေ့လာတွေ့ရှိချက်များအရ ၎င်း "ချန်" သို့မဟုတ် "ချိအန်" နွယ်စုကြီးသည် ခေတ်သစ် ဗမာလူမျိုး အပါအဝင် တိဗက်-ဗမာဘာသာစကားပြော လူမျိုးများ၏ ပင်မဘုံဘိုးဘွားကြီးများ ဖြစ်ကြသည်။[၁][၂]
| 羌 / 𡗦 (Qiāng) | |
|---|---|
 တရုတ်ပြည် တောင်ပိုင်းလျန်မင်းဆက် နန်းတော်သို့ ရောက်ရှိလာသော ချန်လူမျိုးခေါင်းဆောင် "တန့်ကျီ" (Dengzhi) ၏ သံတမန်အဖွဲ့ကို သရုပ်ဖော်ထားသည့် ၆ ရာစု ပန်းချီကားတစ်ချပ်။ | |
| လူဦးရေ စုစုပေါင်း | |
| ((ရှေးဟောင်းချန်နွယ်စုအများစုသည် သမိုင်းတစ်လျှောက် ဗမာ၊ တိဗက်နှင့် ဟန်တရုတ်များအဖြစ် လမ်းခွဲပျော်ဝင်သွားခဲ့ကြသည်)) | |
| အများစု နေထိုင်သည့် နေရာ | |
| တရုတ်နိုင်ငံ အနောက်မြောက်ပိုင်းနှင့် အနောက်ဘက် ကုန်းပြင်မြင့်များ (ကန်းစု၊ ဆန်ဟိုင်၊ ရှန်စီနှင့် စိချွမ်းဒေသ) | |
| ဘာသာစကား | |
| ရှေးဦး တရုတ်-တိဗက်ဘာသာစကား၊ ချန်ဘာသာစကားစု (တိဗက်-ဗမာနွယ်) | |
| ကိုးကွယ်မှု | |
| နတ်ကိုးကွယ်မှု (White Stone Worship)၊ တိုတမ်ဝါဒ | |
| ဆက်စပ် တိုင်းရင်းသား အုပ်စုများ | |
| ဗမာလူမျိုး၊ တိဗက်လူမျိုး၊ ဒီလူမျိုး၊ ရှေးဦးတရုတ်-တိဗက်နွယ်များ |
ရှေးဟောင်းတရုတ်မှတ်တမ်းများဖြစ်သည့် ရှန်မင်းဆက် ဆရာတော်ရိုးစာ (Oracle bones) များတွင် ၎င်းတို့ကို တရုတ်ပြည်အနောက်ဘက်တွင် သိုး၊ ဆိတ် ထိန်းကျောင်းကာ လှည့်လည်သွားလာနေထိုင်ကြသည့် နွားနောက်/သိုးထိန်း အနွယ်စုကြီးအဖြစ် စတင်မှတ်တမ်းတင်ခဲ့သည်။[၃] လွန်ခဲ့သော နှစ်ပေါင်းထောင်ချီက စတင်ခဲ့သည့် တရုတ်ပြည်မြောက်ပိုင်းသားများ၏ စစ်ဘေးဒဏ်နှင့် နယ်မြေချဲ့ထွင်မှုများကြောင့် ဤချန်နွယ်စုကြီးသည် တဖြည်းဖြည်း တောင်ဘက်သို့ ရွှေ့ပြောင်းခဲ့ကြရာ အုပ်စုတစ်စုသည် တရုတ်ပြည်မကြီးတွင် ကျန်ရစ်ပြီး ဟန်တရုတ်များနှင့် ရောနှောကာ တရုတ်မှုပြုခြင်းခံခဲ့ရသည်။ (၎င်းတို့အနက် အချို့မှာ စိချွမ်းပြည်နယ်တွင် လက်ရှိအချိန်ထိ "ချန်လူမျိုး" ဟူ၍ သီးခြားကျန်ရှိနေဆဲဖြစ်သည်)။အခြားအုပ်စုကြီးတစ်ခုမှာမူ တောင်ဘက် ဟိမဝန္တာတောင်တန်းများကို ဖြတ်ကျော်ကာ ယူနန်ကုန်းပြင်မြင့်မှတစ်ဆင့် မြန်မာနိုင်ငံအတွင်းသို့ အဆင့်ဆင့် ရွှေ့ပြောင်းဝင်ရောက်လာခဲ့ကြပြီး ပျူ၊ ဗမာ၊ ကချင်၊ ချင်း အစရှိသည့် တိဗက်-ဗမာနွယ်ဖွား မူလမြန်မာမျိုးနွယ်စုများ ဖြစ်လာခဲ့ကြသည်။[၁][၄]
သမိုင်းကြောင်း
[ပြင်ဆင်ရန်]"ချန်" (Qiang) ဟူသော အမည်နာမသည် တရုတ်သမိုင်းတွင် အစောဆုံးမှတ်တမ်းတင်ခံရသည့် ရှေးဟောင်းလူမျိုးစုအမည်များထဲမှ တစ်ခုဖြစ်သည်။ ရှန်မင်းဆက် (Shang Dynasty) ကာလက သုံးစွဲခဲ့သော ဆရာတော်ရိုးစာ (Oracle Bones) ခေါ် လိပ်ခွံ၊ သားရိုးစာများပေါ်တွင် "ချန်" (𡗦) ဟူသော စာလုံးကို အကြိမ်ပေါင်းမြောက်မြားစွာ စနစ်တကျ မှတ်တမ်းတင်ထားခဲ့ကြသည်။[၅]ရှေးဟောင်းတရုတ်စာလုံး သင်္ကေတအရ ၎င်းစာလုံးသည် "လူ" (人) နှင့် "သိုး" (羊) ကို ပေါင်းစပ်ထားခြင်း ဖြစ်ပြီး၊ အဓိပ္ပာယ်မှာ"သိုးထိန်းကျောင်းသူများ"ဟု ရည်ညွှန်းသည်။ထိုခေတ်က ချန်နွယ်စုများသည် တရုတ်ပြည်အနောက်ဘက် ကန်းစုနှင့် ရှန်စီဒေသများတွင် သိုး၊ ဆိတ်နှင့် နွားနောက်များကို ထိန်းကျောင်းကာ လှည့်လည်သွားလာနေထိုင်ကြသည့် နွားနောက်/သိုးထိန်း အနွယ်စုကြီးအဖြစ် တရုတ်အလယ်ပိုင်းလွင်ပြင် ဒေသခံများနှင့် ကုန်သွယ်ခြင်း၊ စစ်မက်ဖြစ်ပွားခြင်းများ ရှိခဲ့ကြောင်း မှတ်တမ်းများက သက်သေပြနေသည်။[၆]
မနုဿဗေဒ၊ မျိုးဗီဇဗေဒနှင့် ဘာသာဗေဒ သုတေသနပြုချက်များအရ ရှေးဟောင်းချန်နွယ်စုကြီး၏ မူလအစသည် လွန်ခဲ့သောနှစ်ပေါင်း ၆,၀၀၀ ကျော်က တရုတ်ပြည်မြောက်ပိုင်း မြစ်ဝါမြစ် ဝှမ်းတစ်လျှောက်တွင် အခြေစိုက်ခဲ့သော "ရှေးဦး တရုတ်-တိဗက် မျိုးနွယ်စုကြီး" (Proto-Sino-Tibetan) မှ စတင်ဆင်းသက်လာခြင်း ဖြစ်သည်။[၇] ကျောက်ခေတ်နှောင်း (Neolithic) ယာန်ရှောက်ယဉ်ကျေးမှု (Yangshao Culture) နှင့် မာကျားယောင်ယဉ်ကျေးမှု (Majiayao Culture) တို့ကို ထူထောင်ခဲ့ကြသည့် ထိုမြစ်ဝါမြစ်ဝှမ်း မျိုးနွယ်စုကြီးသည် ကာလကြာမြင့်လာသောအခါ အရပ်မျက်နှာအလိုက် လမ်းခွဲထွက်ခဲ့ကြသည်။[၈] မြစ်ဝါမြစ်ဝှမ်း အောက်ပိုင်းလွင်ပြင်တွင် ကျန်ရစ်ခဲ့သော အုပ်စုသည် စိုက်ပျိုးရေးကို အခြေခံကာ တိုးတက်လာပြီး ခေတ်သစ်ဟန်တရုတ်များ၏ အစဦးဖြစ်သော "ရှေးဦးတရုတ်စကားပြောသူများ" ဖြစ်လာခဲ့ကြသည်။မြစ်ဝါမြစ်ဝှမ်း အထက်ပိုင်း၊ ကန်းစု (Gansu) နှင့် ချင်းဟိုင် (Qinghai) ဒေသများဖြစ်သော အနောက်ဘက်နှင့် အနောက်မြောက်ဘက် ကုန်းပြင်မြင့်များသို့ ရွှေ့ပြောင်းသွားခဲ့သည့် အုပ်စုသည် အမဲလိုက်ခြင်းနှင့် တိရစ္ဆာန်ထိန်းကျောင်းခြင်းကို အခြေခံသည့် "ရှေးဦး တိဗက်-ဗမာနွယ်စုကြီး" (Proto-Tibeto-Burman) အဖြစ် လမ်းခွဲထွက်သွားခဲ့သည်။ ဤအနောက်ဘက် မျိုးနွယ်စုကြီးကို ရှေးဟောင်းတရုတ်တို့က "ချန်" (Qiang) ဟု စုပေါင်းခေါ်ဝေါ်ခဲ့ကြခြင်း ဖြစ်သည်။[၉]
ကျိုးမင်းဆက် (Zhou) ပေါ်ပေါက်လာချိန်တွင် ချန်လူမျိုးများသည် ကျိုးမျိုးနွယ်စုများနှင့် မဟာမိတ်ဖွဲ့ကာ ရှန်မင်းဆက်ကို တိုက်ခိုက်ဖြိုခွဲရာတွင် ပါဝင်ခဲ့ကြသဖြင့် တရုတ်နန်းတွင်း၌ နေရာရလာခဲ့သည်။ အထူးသဖြင့် ကျိုးမင်းဆက်၏ နာမည်ကျော် ဝန်ကြီးချုပ် စစ်သူကြီး ကုန်းတာ့ကွမ်း (Jiang Ziya) သည် ချန်နွယ်စုမှ ဆင်းသက်လာသူတစ်ဦး ဖြစ်သည်။သို့သော်လည်း နောက်ပိုင်း ချင်မင်းဆက်နှင့် ဟန်မင်းဆက် (Han) ကာလများတွင် ဟန်အင်ပါယာ အနောက်ဘက်သို့ နယ်မြေချဲ့ထွင်လာမှုကြောင့် အနောက်မြောက်ဘက် ကုန်းပြင်မြင့်များတွင် နေထိုင်ကြသော ချန်လူမျိုးများနှင့် ဟန်တရုတ်တို့အကြား နှစ်ပေါင်းရာချီကြာမြင့်သော နယ်စပ်စစ်ပွဲများ အကြီးအကျယ် ဖြစ်ပွားခဲ့သည်။ ခရစ်နှစ် ၁ ရာစုမှ ၂ ရာစုအတွင်း ဟန်နန်းတွင်း၏ ဖိနှိပ်မှုကြောင့် ချန်လူမျိုးများ၏ ကြီးမားသော ပုန်ကန်မှုကြီး ၃ ကြိမ်တိုင်တိုင် ပေါ်ပေါက်ခဲ့ပြီး၊ ထိုစစ်ပွဲများကြောင့် ချန်နွယ်စုကြီးသည် အရပ်ရပ်သို့ ကွဲလွင့်ကာ တောင်ဘက်နှင့် အနောက်ဘက် ဒေသများသို့ ပိုမိုရွှေ့ပြောင်းသွားခဲ့ကြရသည်။[၁၀]
မြန်မာ့သမိုင်းပညာရှင်ကြီး ဒေါက်တာသန်းထွန်း၏ "ခေတ်ဟောင်းမြန်မာရာဇဝင်" လေ့လာချက်များအရ ဤကဲ့သို့ တရုတ်ပြည်မြောက်ပိုင်းနှင့် အနောက်မြောက်ပိုင်းမှ စစ်ဘေးဒဏ်များနှင့် နယ်မြေလုပွဲများကြောင့် ချန် (ချိအန်) နွယ်စုကြီးသည် ဟိမဝန္တာတောင်တန်း အရှေ့ဘက်စွန်းများအတိုင်း တောင်ဘက်သို့ တဖြည်းဖြည်း ရွှေ့ပြောင်းဆင်းလာခဲ့ကြသည်။[၁] ၎င်းတို့သည် သီးခြားအုပ်စုများအဖြစ် လမ်းခွဲထွက်ခဲ့ကြရာ အချို့မှာ တိဗက်ကုန်းပြင်မြင့်သို့ ဝင်ရောက်ကာ တိဗက်လူမျိုးများ ဖြစ်လာခဲ့ကြပြီး၊ အခြားအုပ်စုကြီးတစ်ခုမှာမူ တရုတ်-မြန်မာနယ်စပ် ယူနန်ကုန်းပြင်မြင့်သို့ ရောက်ရှိလာခဲ့သည်။ ခရစ်မတိုင်မီ ရာစုနှစ်များတွင် ၎င်းတို့သည် ယူနန်မှတစ်ဆင့် မြစ်ဖျားခံရာ မြစ်ကြောင်းများအတိုင်း (အထူးသဖြင့် ဧရာဝတီမြစ်၊ သံလွင်မြစ်နှင့် ချင်းတွင်းမြစ် ဝှမ်းများအတိုင်း) မြန်မာနိုင်ငံအတွင်းသို့ အဆင့်ဆင့် အုပ်စုလိုက် ရွှေ့ပြောင်းဝင်ရောက်လာခဲ့ကြသည်။ ထိုသို့ ဝင်ရောက်လာကြသူများသည် မြန်မာ့သမိုင်းဦးခေတ်တွင် ပျူ၊ ကန်းယံ၊ သက် မျိုးနွယ်စုများအဖြစ်လည်းကောင်း၊ နောက်ပိုင်းတွင် ဗမာ၊ ကချင်၊ ချင်း အစရှိသည့် တိဗက်-ဗမာနွယ်ဖွား မူလမြန်မာမျိုးနွယ်စုများအဖြစ်လည်းကောင်း ဒေသအလိုက် အခြေစိုက်ကာ ခေတ်သစ်မြန်မာနိုင်ငံ၏ အုတ်မြစ်ကို တည်ထောင်ခဲ့ကြသည်။[၁][၁၁]
တရုတ်ပြည်မကြီးအတွင်း ကျန်ရစ်ခဲ့သော ချန်လူမျိုးများသည် ခရစ်နှစ် ၄ ရာစု ၁၆ ဘုရင့်နိုင်ငံတော်ခေတ် ရောက်သောအခါ အင်အားပြန်လည်ကြီးမားလာပြီး၊ တရုတ်ပြည်မြောက်ပိုင်းကို စိုးမိုးခဲ့သည့် ငါးမျိုးနွယ် ဘာဘာရီများ (ဝူဟူ - Wuhu) ထဲတွင် တစ်ခုအပါအဝင် ဖြစ်လာခဲ့သည်။ ခရစ်နှစ် ၃၈၄ တွင် ချန်လူမျိုးခေါင်းဆောင် ယောင်ချန် (Yao Chang) သည် "နောက်ပိုင်းချင်နိုင်ငံ" (Later Qin) ကို တည်ထောင်ကာ ပြိုင်ဆိုင်ခဲ့သည်။
သို့သော်လည်း နောက်ပိုင်းရာစုနှစ်များတွင် တရုတ်ပြည်မကြီး လွင်ပြင်ဒေသများ၌ နေထိုင်ကြသော ချန်လူမျိုးအများစုသည် ဟန်တရုတ်များနှင့် သွေးနှောကာ တရုတ်မှုပြုခြင်း (Sinicization) ခံခဲ့ရသဖြင့် သီးခြားလူမျိုးစုအဖြစ်မှ ပျောက်ကွယ်သွားခဲ့သည်။ သို့သော်လည်း တရုတ်ပြည်မကြီး ဗဟိုသို့မသွားဘဲ စိချွမ်းပြည်နယ် (Sichuan) ၏ အနောက်မြောက်ဘက် မင်းကျန်းမြစ်ဝှမ်း တောင်တန်းဒေသများတွင် သီးခြားခွဲပုန်းကာ မိမိတို့၏ ရှေးဟောင်းဘာသာစကားနှင့် ဓလေ့များကို ခိုင်မာစွာ ထိန်းသိမ်းထားခဲ့သည့် အုပ်စုငယ်မှာမူ ယနေ့တိုင် တရားဝင်အသိအမှတ်ပြု လူနည်းစု မျိုးနွယ်စုတစ်ခုဖြစ်သော "ခေတ်သစ် ချန်လူမျိုး" (Qiang people) အဖြစ် ဆက်လက်ရပ်တည်လျက်ရှိသည်။[၉]
ကိုးကား
[ပြင်ဆင်ရန်]- 1 2 3 4 5 သန်းထွန်း၊ ဒေါက်တာ။ (၁၉၆၉)။ ခေတ်ဟောင်းမြန်မာရာဇဝင်။ မဟာဒဂုန်စာပေထုတ်ဝေရေး။ ရန်ကုန်။
- ↑ Luce, G. H. (1985). Phases of Pre-Pagán Burma: Languages and History. Oxford University Press. ISBN 0-19-713554-X.
- ↑ Pulleyblank, Edwin G. (1983). "The Chinese and Their Neighbors in Prehistoric and Early Historic Times". The Origins of Chinese Civilization, University of California Press.
- ↑ Bradley, David (1997). "Tibeto-Burman languages and classification". Papers in Southeast Asian Linguistics, No. 14, 1–72.
- ↑ Shelach, Gideon (1999). Leadership Strategies, Economic Activity, and Interregional Interaction: Social Complexity in Northeast China. Springer Science & Business Media. ISBN 978-0-306-46028-9.
- ↑ Pulleyblank, Edwin G. (1983). "The Chinese and Their Neighbors in Prehistoric and Early Historic Times". The Origins of Chinese Civilization, University of California Press.
- ↑ Sagart, Laurent et al. (2019). "Phylogeny-based dating of Sino-Tibetan language origins and expansion". Proceedings of the National Academy of Sciences (PNAS), 116(21), 10317–10322.
- ↑ Zhang, Menghan et al. (2019). "Phylogenetic evidence for Sino-Tibetan origin in northern China in the Late Neolithic". Nature, 569(7754), 112–115.
- 1 2 Bradley, David (1997). "Tibeto-Burman languages and classification". Papers in Southeast Asian Linguistics No. 14, 1–72.
- ↑ Twitchett, Denis and Loewe, Michael (1986). The Cambridge History of China: Volume 1, The Ch'in and Han Empires, 221 B.C.–A.D. 220. Cambridge University Press.
- ↑ Luce, G. H. (1985). Phases of Pre-Pagán Burma: Languages and History. Oxford University Press.