အံရီ လွီ လ’ရှာတလျေ

အံရီ လွီ လ ရှာတလျေ Henry Louis Le Châtelier
၁၉၁၀ ပြည့်နှစ်ဝန်းကျင်က တွေ့ရသော လ ရှာတလျေ
မွေးဖွား	(1850-10-08)အောက်တိုဘာ ၈၊ ၁၈၅၀ ပြင်သစ်နိုင်ငံ၊ ပါရီမြို့
ဆုံးပါး	စက်တင်ဘာ ၁၇၊ ၁၉၃၆(1936-09-17) (အသက် ၈၅) ပြင်သစ်နိုင်ငံ၊ မိုဇဲလ်၊ ဗီဇေးမြို့
နိုင်ငံလူမျိုး	ပြင်သစ်
နယ်ပယ်	ဓာတုဗေဒ၊ သတ္တုဗေဒ
မိခင်ကျောင်း	École Polytechnique École des Mines de Paris
ကျော်ကြားမှုအရင်းခံ	လ ရှာတလျေ၏ နိယာမ Thermoelectric pyrometer
ထင်ပေါ်ကျော်ကြား ဆုတံဆိပ်များ	Copley Medal (1916) Legion of Honour

အံရီ လွီ လ ရှာတလျေ (ပြင်သစ်: Henry Louis Le Châtelier; ၈ အောက်တိုဘာ ၁၈၅၀ – ၁၇ စက်တင်ဘာ ၁၉၃၆) သည် ပြင်သစ်လူမျိုး ဓာတုဗေဒပညာရှင်နှင့် သတ္တုဗေဒပညာရှင်တစ်ဦး ဖြစ်ပြီး ဓာတုဗေဒနယ်ပယ်တွင် အရေးပါလှသည့် "လ ရှာတလျေ၏ နိယာမ" (Le Châtelier's principle) ကြောင့် ကမ္ဘာတစ်ဝန်းတွင် လူသိများထင်ရှားသည်။ ၎င်း၏ နိယာမသည် ဓာတုဗေဒ တုံ့ပြန်မှုများတွင် မျှခြေ (Chemical Equilibrium) ရှိနေပုံကို နားလည်သဘောပေါက်စေရန် အခြေခံအုတ်မြစ် ချပေးခဲ့ပြီး စက်မှုဓာတုဗေဒ လုပ်ငန်းစဉ်များ ဖွံ့ဖြိုးတိုးတက်ရေးအတွက် များစွာ အထောက်အကူပြုခဲ့သည်။

ငယ်စဉ်ဘဝနှင့် ပညာရေး

အံရီ လွီ လ ရှာတလျေကို ၁၈၅၀ ပြည့်နှစ်၊ အောက်တိုဘာလ ၈ ရက်နေ့တွင် ပြင်သစ်နိုင်ငံ၊ ပါရီမြို့၌ မွေးဖွားခဲ့သည်။ ၎င်း၏ ဖခင်ဖြစ်သူ လူးဝစ် လ ရှာတလျေ (Louis Le Châtelier) သည် အင်ဂျင်နီယာတစ်ဦးဖြစ်ပြီး ပြင်သစ်နိုင်ငံ၏ အစောပိုင်း အလူမီနီယံနှင့် ဘိလပ်မြေ ထုတ်လုပ်မှု လုပ်ငန်းများတွင် ပါဝင်ပတ်သက်ခဲ့သူ ဖြစ်သည်။ မိခင်ဖြစ်သူမှာ ဘာသာရေးကိုင်းရှိုင်းပြီး သားသမီးများကို စနစ်တကျ ပြုစုပျိုးထောင်ခဲ့သည်။ ဖခင်ဖြစ်သူ၏ အလုပ်အကိုင်နှင့် သိပ္ပံပညာအပေါ် စိတ်ဝင်စားမှုများသည် လ ရှာတလျေအား နောင်တစ်ချိန်တွင် အင်ဂျင်နီယာနှင့် သိပ္ပံပညာရှင်တစ်ဦး ဖြစ်လာစေရန် များစွာ လွှမ်းမိုးခဲ့သည်။

၎င်းသည် ပြင်သစ်နိုင်ငံ၏ နာမည်ကြီး သိပ္ပံနှင့် နည်းပညာတက္ကသိုလ်တစ်ခုဖြစ်သော École Polytechnique တွင် ပညာသင်ကြားခဲ့ပြီး၊ ၁၈၇၃ ခုနှစ်တွင် École des Mines de Paris (ပါရီသတ္တုတွင်းကျောင်း) မှ သတ္တုတွင်းအင်ဂျင်နီယာဘွဲ့ကို ရရှိခဲ့သည်။

သိပ္ပံပညာဆိုင်ရာ အောင်မြင်မှုများ

လ ရှာတလျေ၏ နိယာမ

အကျယ်တဝင့် ဖော်ပြထားသောဆောင်းပါး - လ ရှာတလျေ၏ နိယာမ

လ ရှာတလျေ၏ အထင်ရှားဆုံးသော ရှာဖွေတွေ့ရှိမှုမှာ ၁၈၈၄ ခုနှစ်တွင် ထုတ်ပြန်ခဲ့သည့် ဓာတုမျှခြေနှင့် သက်ဆိုင်သော နိယာမဖြစ်သည်။ အဆိုပါ နိယာမတွင် အောက်ပါအတိုင်း ဖော်ပြထားသည် -

မျှခြေတစ်ခုတွင်ရှိနေသော စနစ်တစ်ခုအား အပူချိန်၊ ဖိအား သို့မဟုတ် ဒြပ်ပစ္စည်းပမာဏ (Concentration) စသည့် အခြေအနေတစ်ခုခုကို ပြောင်းလဲပေးခြင်းဖြင့် အနှောင့်အယှက်ပေးလျှင်၊ ထိုစနစ်သည် အဆိုပါအပြောင်းအလဲ၏ သက်ရောက်မှုကို လျော့နည်းသွားစေမည့် ဘက်သို့ ဦးတည်၍ ပြောင်းလဲခြင်းဖြင့် မျှခြေအသစ်တစ်ခုကို ပြန်လည် တည်ဆောက်သည်။

ဤနိယာမသည် ဓာတုဗေဒတွင် အလွန်အရေးပါပြီး စက်မှုလုပ်ငန်းများတွင် လိုချင်သော ဓာတုပစ္စည်း (ဥပမာ - ဟေဘာလုပ်ငန်းစဉ်ဖြင့် အမိုးနီးယား ${\ce {NH3}}$ ထုတ်လုပ်ခြင်း) ကို အများဆုံး ရရှိနိုင်မည့် အခြေအနေများကို တွက်ချက်ဖန်တီးရာ၌ မရှိမဖြစ် အသုံးပြုကြသည်။

အပူချိန်တိုင်းတာခြင်းနှင့် အခြားသုတေသနများ

လ ရှာတလျေသည် မြင့်မားသောအပူချိန်များကို တိကျစွာ တိုင်းတာနိုင်ရန်အတွက်လည်း သုတေသနပြုခဲ့သည်။ ၎င်းသည် Thermoelectric Pyrometer (အပူလျှပ်စစ်ပမာဏတိုင်းကိရိယာ) ကို ပိုမိုကောင်းမွန်အောင် တီထွင်ခဲ့ပြီး၊ အလွန်မြင့်မားသော မီးဖိုများ၏ အပူချိန်ကို တိုင်းတာနိုင်စေခဲ့သည်။ ထို့အပြင် ဘိလပ်မြေ၊ ကြွေထည် မြေထည်များနှင့် သတ္တုစပ် (Alloys) များ၏ သဘာဝကိုလည်း နက်နက်ရှိုင်းရှိုင်း လေ့လာခဲ့သည်။

ဂုဏ်ပြုခံရမှုများနှင့် ဘဝနိဂုံး

လ ရှာတလျေသည် ၎င်း၏ သိပ္ပံပညာဆိုင်ရာ ပြောင်မြောက်သော စွမ်းဆောင်ချက်များကြောင့် ပြင်သစ်သိပ္ပံအကယ်ဒမီ (French Academy of Sciences) ၏ အဖွဲ့ဝင်အဖြစ် ရွေးချယ်ခံခဲ့ရပြီး၊ ၁၉၁၆ ခုနှစ်တွင် ဗြိတိန်တော်ဝင်အသင်း (Royal Society) မှ ချီးမြှင့်သော Copley Medal ကို ရရှိခဲ့သည်။ ၎င်းသည် ပြင်သစ်နိုင်ငံ၏ အမြင့်ဆုံး အရပ်ဘက်ဂုဏ်ထူးဆောင်တံဆိပ်ဖြစ်သော Legion of Honour ကိုလည်း ရရှိခဲ့သည်။

အံရီ လွီ လ ရှာတလျေသည် အသက် ၈၅ နှစ်အရွယ်၊ ၁၉၃၆ ခုနှစ် စက်တင်ဘာလ ၁၇ ရက်နေ့တွင် ပြင်သစ်နိုင်ငံ၊ ဗီဇေး (Vigy) မြို့၌ ကွယ်လွန်ခဲ့သည်။ ၎င်း ချန်ထားရစ်ခဲ့သော သိပ္ပံပညာဆိုင်ရာ ရှာဖွေတွေ့ရှိမှုများနှင့် နိယာမများသည် ယနေ့တိုင် ကမ္ဘာတစ်ဝန်းရှိ ဓာတုဗေဒ ပြဋ္ဌာန်းစာအုပ်တိုင်းတွင် အခြေခံအဖြစ် သင်ကြားလျက်ရှိနေဆဲဖြစ်သည်။

ဆက်စပ်ကြည့်ရှုရန်

• ဓာတုမျှခြေ
• ဟေဘာ လုပ်ငန်းစဉ်
• အမိုးနီးယား

ပြင်ပလင့်ခ်များ

• ၌ ဖော်ပြထားသော အံရီ လွီ လ ရှာတလျေ အကြောင်း