အိုဒီယာဘာသာစကား

ဝီကီပီးဒီးယား မှ
အ​ညွှန်း​သို့ ခုန်ကူးရန် ရှာဖွေရန် ခုန်ကူးမည်
အိုရီရာ
Oriya: ଓଡ଼ିଆ
Odia.svg
အသံထွက်တမ်းပလိတ်:IPA-or
ဒေသခံIndia
ဒေသOdisha, Jharkhand
လူမျိုးစုOdias
ဒေသခံ ပြောဆိုသူများ
၃၅ million (၂၀၁၁–၂၀၁၉)[၁][၂]
L2 speakers: ၄ million[၁]
အင်ဒို ဥရောပ
အစောပိုင်းပုံစံများ
Prakrit
  • Magadhi Prakrit
    • Odra Prakrit
      (Proto-Odia)
      • အစောပိုင်းအိုဒီရာ
Odia Script
Odia Braille
တရားဝင် အခြေအနေ
ရုံးသုံး အဖြစ် အသုံးပြုမှု
 အိန္ဒိယ (Odisha[၃])
လူနည်းစု ဘာသာစကားအဖြစ်
အသိအမှတ်ပြုခြင်း
တရားဝင် ထိန်းသိမ်းသူOdisha Sahitya Akademi, Government of Odisha[၇])
ဘာသာစကားကုဒ်များ
ISO 639-1သို့မဟုတ်
ISO 639-2အရင်းအမြစ်
ISO 639-3အရင်းအမြစ်ပါဝင်သော ကုဒ်
သီးခြားကုဒ်များ:
အောရီ – Odia
spv – Sambalpuri
ort – Adivasi Odia (Kotia)
dso – Desiya (duplicate of [ort])[၈]
Glottologmacr1269  တစ်စိတ်တစ်ပိုင်းပွဲစဉ်[၉]
Linguasphere59-AAF-x

အိုဒီရာ ( ଓଡ଼ିଆ link=| ဒီအသံအကြောင်း ဤအသံ အကြောင်း Oṛiā ထို့အပြင်) အိုဒီရာ အဖြစ်ရိုမနိင် မှာလည်းယခင်ကအိုရီရာအဖြစ်လူသိများတစ်ခုဖြစ်ပါတယ် အင်ဒို အာရိယန်ဘာသာစကား ထဲမှာပြောပြီ အိန္ဒိယပြည်နယ် ဩရိဿပြည်နယ်

သူတို့သည်လူဦးရေ၈၂% ဘာသာစကားများကိုပြောဆိုသော ဩရိဿ (ယခင်အိုရိစာဟုလူသိများသော) [၁၀] တရားဝင်ဘာသာစကား ဖြစ်ပြီး [၁၁] အနောက်ဘင်္ဂလား ဒေသများတွင်လည်း [၁၂] ဂျာခံ၊ ချဒီစကာ့၊ [၁၃] အန္ဓရပြည်နယ် [၁၃] တွင်ပြောဆိုကြသည်။ အန္ဓရဒေသရှိ [၁၄] အိုဒီရာသည် အိန္ဒိယ၏တရားဝင်ဘာသာစကား များစွာအနက်မှတစ်ခုဖြစ်သည်။ သူတို့သည်အိုရိစာ၏တရားဝင်ဘာသာစကားနှင့်ဂျာခံ၏တရားဝင်ရုံးသုံးဘာသာစကားဖြစ်သည်။ [၁၅] [၁၆] [၁၇] ချဒီစကာ့တွင်အနည်းဆုံးလူ ၁ သန်းနေထိုင်သောလူဦးရေကလည်းထိုဘာသာစကားကိုပြောဆိုကြသည်။

အိုဒီရာသည်စာပေသမိုင်းကြောင်းရှည်လျားပြီးအခြားဘာသာစကားများမှကျယ်ကျယ်ပြန့်ပြန့်ငှားရမ်းခြင်းမရှိခြင်းအပေါ် အခြေခံ၍ အိန္ဒိယတွင်ဂန္ထဝင်ဘာသာစကား အဖြစ်သတ်မှတ်ခံရသည့်ဆဌမအိန္ဒိယဘာသာစကားဖြစ်သည်။ [၁၈] [၁၉] [၂၀] [၂၁] အိုဒီးယားတွင်အစောဆုံးသိရှိခဲ့သောကမ္ပည်းသည်အေဒီ ၁၀ ရာစုမှစတင်ခဲ့သည်။ [၂၂]

ပထဝီဝင်ဖြန့်ဖြူးခြင်း[ပြင်ဆင်ရန်]

အိန္ဒိယ[ပြင်ဆင်ရန်]

အိုဒီရာအဓိကအားအိုဒစ်စာပြည်နယ်အတွက်ပြောပြီဒါပေမယ့်ကဲ့သို့သောအိမ်နီးချင်းပြည်နယ်များအတွက်သိသာထင်ရှားသော အိုဒီရာစကားပြောလူဦးရေရှိနေသည် အန္ဓရဒေသပြည်နယ်မဇ္ဈဒေသ ပြည်နယ်၊ ဂျေဟာခန်းပြည်နယ်မှာ နှင့် ချဒီစကာ့ ။ [၂၃]

အလုပ်သမားအရေအတွက်တိုးများလာခြင်းကြောင့်အိန္ဒိယအနောက်ပိုင်း ဂူဂျာရတ် တွင် အိုဒီရာဟောပြောသူများလူဦးရေအများအပြားရှိသည်။ [၂၄] အိုဒီရာပီ၏သိသာထင်ရှားသောနံပါတ်များမြို့များတွင်လည်းတွေ့ရှိနိုင်ပါသည် ဝိဇာခ်ပတာနက်၊ ဟိုက်ဒရာဘတ်၊ ဖော်ဒဂျယ်လီ၊ ဘန်ဂလိုချင်နိုင်းဂိုအာ၊ မွန်ဘိုင်း၊ လိုက်ပို၊ ကျန်ခြစ်ပူရ၊ ဘိုတာ၊ အမယ်ဒါဘတ်၊ နယူးဒေလီဂိုဟားသီး ဂူဝါဟာတီ၊ ရှီလွန်၊ ဖုနာ၊ ခုခေါင်၊ ဂျာမူ၊ နှင့် ဆိုဘာဆာ [၂၅] ၂၀၁၁ ခုနှစ်သန်းခေါင်စာရင်းအရအိန္ဒိယအတွက်အိန္ဒိယလူမျိုး၏ ၃.၁% အိုဒီရာစပီကာများမှာ [၂၆] အိုဒစ်ဆာပိုင်ထားတဲ့ ၉၃% ၏။

နိုင်ငံခြားတိုင်းပြည်များ[ပြင်ဆင်ရန်]

ကမ္ဘာတစ်ဝှမ်းလုံးရှိအိုဒီရာစကားပြောသူဦး ရေသည်သန်း ၅၀ အထိရှိပြီးစုစုပေါင်းအရေအတွက်မှာကမ္ဘာတစ်ဝန်းရှိနိုင်ငံများစွာတွင်အများဆုံးဖြစ်သည်။ [၂၇] [၂၈] သူတို့အရှေ့ပိုင်းရှိ ထိုင်းအင်ဒိုနီးရှား ကဲ့သို့သောသိသာထင်ရှားသောနေရာများရှိသည်။ အဓိကအားဖြင့် ဆာဒါဘာ မှသယ်ဆောင်လာသည်။ အိုဒစ်ဆာမှရှေးဟောင်းကုန်သည်များသည်ယဉ်ကျေးမှုနှင့်အတူ ရှေးရိုးအရောင်းအဝယ်လုပ် စဉ်အတွင်း [၂၉] နှင့် အမေရိကန်ကနေဒါဩစတြေးလျ နှင့် အင်္ဂလန် ဩစဩေးလျ သည့်အနောက်နိုင်ငံများ။ ဘာသာစကားလည်းပျံ့နှံ့လျက်ရှိသည် မြန်မာနိုင်ငံမလေးရှားဖီဂျီမော်ရေးရှပ်, သီရိလင်္ကာနိုင်ငံ နှင့် အရှေ့အလယ်ပိုင်း နိုင်ငံများတွင်။ ဘင်္ဂလားဒေ့ရ်ှ အရှေ့မြောက်ရှိ ဘိုနက် အသိုင်းအဝိုင်းကယင်းကိုမိခင်ဘာသာစကားအဖြစ်ပြောဆိုကြသည်။ ဘင်္ဂလားဒေ့ရှ် ဘာသာစကားကို လေ့လာသင်ယူရန်ရွေးချယ်လေ့ရှိသော်လည်းအသုံးပြုမှုသည်တဖြည်းဖြည်းလျော့နည်းလာသည်။

အိုဒီရာပြောစံဖြစ်သော[ပြင်ဆင်ရန်]

အိုဒီရာ၏ပြောသောစံသည် အိုဒီရာစာပေစံနှုန်းနှင့်မတူပါ။ သူတို့သည်မတူကွဲပြားသောမျိုးနွယ်စုစကားပြောသူများအကြားစာပေနှင့်ဆက်သွယ်ရေးတွင်အသုံးပြုသည်။ ၎င်းကိုအဓိကအားဖြင့်အိုရိဆာပြည်နယ်အရှေ့ပိုင်းတစ်ဝက်၊ ခိုတာ၊ ပူရီ၊ နာယဂါ၊ ခုတ်တုတ်၊ ဂျာပို၊ ဂျာကဆင်ငပူရ၊ ခံရာပါရာ နှင့် ဒီအေချင်ခါနောင်၊ ခရိုင်များ၌ကွဲပြားမှုများစွာမရှိပဲ ပြောဆိုကြသည် ။ [၃၀]

သမိုင်း[ပြင်ဆင်ရန်]

အရှေ့မက်ဂဒန်ဘာသာစကား၏ပရိုတိုဘာသာစကားများ။ Proto-Odia (Odra Prakrit) ကိုကွဲလိုက်တဲ့ Proto-Magadhan (Magadhi Prakrit) မှမြင်နိုင်ပါတယ်။
အိုဒစ်ဆာ၊ ရစ်နာဂျီရီ ပြတိုက်မှာပြထားတဲ့အတိုင်း အိုဒီရာဇာတ်ညွှန်း၏ဆင့်ကဲဖြစ်စဉ်ကိုသရုပ်ဖော်ထားတဲ့အသေးစိတ်ဇယား

အိုဒီရာသည် အင်ဒိုအာရိယန်ဘာသာစကားမိသားစုမှပိုင်ဆိုင်သော အရှေ့ အင်ဒိုအာရိယန် ဘာသာစကားဖြစ်သည်။ ၎င်းသည်လွန်ခဲ့သောနှစ်ပေါင်း ၁,၅၀၀ ကျော်ကအိန္ဒိယအရှေ့ပိုင်းတွင်ပြောဆိုခဲ့သောအိုဒီရာပရာခရစ်မှတိုက်ရိုက်ဆင်းသက်လာခြင်းဖြစ်သည်ဟုယူဆပြီးအစောပိုင်း ဂျိန်း ကျမ်းများတွင်အဓိကအသုံးပြုသည်။ [၃၁] အိုဒီရာသည်အခြားမြောက်အိန္ဒိယအင်ဒီးယန်းဘာသာများနှင့်နှိုင်းယှဉ်လျှင် ပါရှန်း နှင့် အာရဗီ တို့၏လွှမ်းမိုးမှုအနည်းငယ်သာရှိသည်။

အိုဒီရာဘာသာစကား၏သမိုင်းကိုခေတ်ကာလအပိုင်းအခြားခွဲခြားထားသည်။

[ ကိုးကားရန်လိုအပ်သည် ]

သိပ္ပံပညာ[ပြင်ဆင်ရန်]

အိုဒီရာအက္ခရာ၏အသံထွက်

အိုဒီရာတွင်ဗျည်း ၂၁ လုံး၊ တဝက် ၂ ခုနှင့်သရသံ ၆ ခုရှိသည်။

အိုဒီရာသရသံဖုန်းနံပါတ်
ရှေ့ နောက်သို့
အမြင့် i u
နှစ်လယ် e o
အနိမ့် a ɔ

ရှည်လျားသောသရသံများမရှိပါ။ /o/ မှအပအက္ခရာများအားလုံးတွင် နှာသီး ပါ ၀ င်သော်လည်း၎င်းသည်အမြဲတမ်းခြားနားခြင်းမရှိပါ။ နောက်ဆုံးသရအက္ခရာများကိုစံဘာသာစကားဖြင့်အသံထွက်သည် ဘင်္ဂါလီ [pʰul] "ပန်းပွင့်" အိုဒီရာ [pʰulɔ] contra ။

အရေးအသားစနစ်[ပြင်ဆင်ရန်]

အိုဒီရာဘာသာစကားသည်အိုဒီရာလက်ရေး ကိုအသုံးပြုသည်။ အဓိကအားဖြင့်အိုဒီရာ ဘာသာစကားနှင့်မကြာခဏ ကွီး၊ ဆံတာလီ၊ယိုနှင့် ချဒစ်စကာ့ရီမကြာခဏရေးသားလေ့ရှိသည့်ဗြဟ္မာအက္ခရာဖြစ်သည်။ အဆိုပါဇာတ်ညွှန်းနှစ်ပေါင်း၁၀၀၀ကျော်ကျော်တီထွင်ခဲ့သည်။ အစောဆုံးလက်ရေးသဲလွန်စကိုအေဒီ ၁၀၅၁ မှစတင်ခဲ့သည်။ ၎င်းသည်သာသနာအက္ခရာသို့မဟုတ်အာဘုကီတာဖြစ်ပြီးဗျည်းအက္ခရာများအားလုံးတွင်အတွင်း၌သရအက္ခရာများပါရှိသည်။

အိုဒီရာဆိုသည်မှာစာလုံးအက္ခရာတစ်ခုသို့မဟုတ်အာဘုကီတာဖြစ်ပြီးဗျည်းအက္ခရာများအားလုံးတွင်အတွင်း၌သရအက္ခရာများပါ ဝင်သည်။ တိုက်ရိုက် (အထက်၊ အောက်၊ မတိုင်မီသို့မဟုတ်သူတို့နှင့်သက်ဆိုင်သောဗျည်းအက္ခရာပြီးနောက်) ပေါ်လွင်သောသရသံပုံစံကိုပြောင်းလဲရန်အသုံးပြုသည်။ သရအက္ခရာ၏အစတွင်သရအက္ခရာများပေါ်လာပါကသူတို့သည်သီးခြားအက္ခရာများအဖြစ်ရေးသည်။ အချို့သောဗျည်းများအတူတကွဖြစ်ပေါ်သည့်အခါ၊ အထူးတွဲဖက်သင်္ကေတများကိုဗျည်းအက္ခရာတစ်ခုစီ၏မရှိမဖြစ်လိုအပ်သောအစိတ်အပိုင်းများကိုပေါင်းစပ်ရန်အသုံးပြုသည်။

အိုဒီရာအက္ခရာ၏ကွေးသောပုံပန်းသဏ္ဌာန်သည်စွန်ပလွံပင်များပေါ်တွင်ရေးသားခြင်း၏ရလဒ်တစ်ခုဖြစ်သည်၊ အကယ်၍ သင်သည်မျဉ်းဖြောင့်များစွာကိုအသုံးပြုပါကမျက်ရည်ယိုလေ့ရှိသည်။ [၃၂]

အိုဒီရာပေးစာ[ပြင်ဆင်ရန်]

တိုက်ရိုက် ଼ ଽ ା ି ୀ ୁ ୂ ୃ ୄ େ ୈ ୋ ୌ ୍ ଁ ଂ ଃ

ဂဏန်း

୦୧୨୩୪୫୬୭୮୯

သရ

ଅଆଇଈଉଊଋୠ ଌୡଏଐଓଔଓଁ [ସ୍ୱରବର୍ଣ୍ଣ]

ဗျည်း

କଖଗଘଙଚଛଜ ଝଞଟଠଡ (ଡ଼) ଢ (ଢ଼) ଣତଥଦଧନପଫ ବଭମଯରଳଵଶଷସହକ୍ଷୟଲୱଜ୍ଞ [ବ୍ୟଞ୍ଜନବର୍ଣ୍ଣ]

ဘာသာစကားနမူနာ[ပြင်ဆင်ရန်]

အပြည်ပြည်ဆိုင်ရာလူ့အခွင့်အရေးကြေငြာစာတမ်း၏ ပထမဆောင်းပါး

Odia တွင်ရေးသားခဲ့သည်:୍ଛେଦଏକ: ସବୁମନୁଷ୍ୟଜନ୍ମକାଳରୁସ୍ୱାଧୀନ။ ସେମାନଙ୍କରମର୍ଯ୍ୟାଦାଓଅଧିକାରସମାନ။ ସେମାନଙ୍କଠାରେପ୍ରଜ୍ଞାଓବିବେକନିହିତଅଛି။ ପରସସେମାନେପରପରପପରତିରତିରାତୃଭାବଭରାତୃଭାବରାତୃଭାବକାରପରସପରସପରସ

အိုဒီရာတွင်ပြောဆိုသည် အင်္ဂလိပ်ဘာသာဖြင့်ရေးသားခဲ့သည် - လူသားအားလုံးသည်လွတ်လပ်စွာတန်းတူညီမျှဂုဏ်သိက္ခာရှိစွာမွေးဖွားလာကြသည်။ ၎င်းတို့သည်ဆင်ခြင်တုံတရားနှင့်ကိုယ်ကိုကိုယ်သိသောစိတ်ရှိပြီး၎င်းတို့သည်ညီအစ်ကိုအသင်းအပင်း၏စိတ်ထားနှင့်တစ်ဦးကိုတစ် ဦး ပြုမူဆက်ဆံသင့်သည်။

ဆော့ဝဲ[ပြင်ဆင်ရန်]

ဂူဂယ်လ်က၂၀၂၀ခုနှစ်တွင်အတွက်အိုဒီရာ များအတွက်ပထမဦးဆုံးအလိုအလျောက် ဘာသာပြန်ဆိုသူမိတ်ဆက် [၃၃]

ကြည့်ရှုပါ[ပြင်ဆင်ရန်]

ကိုးကားချက်များ[ပြင်ဆင်ရန်]

  1. ၁.၀ ၁.၁ တမ်းပလိတ်:E22
  2. Scheduled Languages in descending order of speaker's strength – 2011Registrar General and Census Commissioner of India
  3. https://www.gaodisha.gov.in/node/2100
  4. "Jharkhand gives second language status to Magahi, Angika, Bhojpuri and Maithili"၊ The Avenue Mail၊ 21 March 2018။ 
  5. West Bengal Official Language Act, 1961
  6. Roy, Anirban (28 February 2018). Kamtapuri, Rajbanshi make it to list of official languages in. India Today. Archived from the original on 30 March 2018. Retrieved 30 March 2018.  Unknown parameter |url-status= ignored (help)
  7. Odisha Sahitya Academy။ Department of Culture, Government of Odisha။ 9 March 2016 တွင် ပြန်စစ်ပြီး။
  8. Hammarström (2015) Ethnologue 16/17/18th editions: a comprehensive review: online appendices
  9. (2013) "အိုဒီရာ", Glottolog. Leipzig: Max Planck Institute for Evolutionary Anthropology။ 
  10. "Constitution amended: Orissa is Odisha, Oriya is Odia"၊ hindustantimes.com/၊ 2011-09-06။ 2018-01-31 တွင် ပြန်စစ်ပြီး 
  11. Linguistic Survey of India: Orissa။ 20 February 2014 တွင် ပြန်စစ်ပြီး 
  12. Ordeal of Oriya-speaking students in West Bengal to end soonThe Hindu (21 May 2009)။ 30 January 2019 တွင် ပြန်စစ်ပြီး။
  13. ၁၃.၀ ၁၃.၁ Govt to provide study facility to Odia-speaking people in StateThe Pioneer။ 30 January 2019 တွင် ပြန်စစ်ပြီး။
  14. Archived copy။ 9 December 2018 တွင် ပြန်စစ်ပြီး။
  15. Oriya gets its due in neighbouring state- Orissa- IBNLiveIbnlive.in.com (2011-09-04)။ 2012-11-29 တွင် ပြန်စစ်ပြီး။
  16. Oriya second language in JharkhandThe Times of India (2011-09-01)။
  17. Bengali, Oriya among 12 dialects as 2nd language in Jharkhand (2011-08-31)။ 2012-11-29 တွင် ပြန်စစ်ပြီး။
  18. Archived copy
  19. "Odia gets classical language status"။ 
  20. Odia becomes sixth classical language
  21. Milestone for state as Odia gets classical language status
  22. Classical Odia 
  23. James Minahan (2012). Ethnic Groups of South Asia and the Pacific: An Encyclopedia. ABC-CLIO, 233. ISBN 978-1-59884-659-1 
  24. A Little Orissa in the heart of Surat – Ahmedabad News
  25. Danesh Jain (2007). The Indo-Aryan Languages. Routledge, 445. ISBN 978-1-135-79711-9 
  26. Number of Odia speaking people declines: Census report။ sambad။
  27. Oriya language။ “Oriya language, also spelled Odia, Indo-Aryan language with some 50 million speakers.”
  28. Man and Life 
  29. Construction of an identity discourse: Oriya literature and the Jagannath cult (1866–1936) 
  30. Oriya at Ethnologue (18th ed., 2015)
  31. Misra, Bijoy (11 April 2009). Oriya Language and Literature (PDF) (Lecture). Languages and Literature of India. Harvard University.
  32. Caldwell, R. (1998). A Comparative Grammar of the Dravidian Or South-Indian Family of Languages. Asian Educational Services, 125. ISBN 978-81-206-0117-8 
  33. Google Translate supports new languages for the first time in four years, including Uyghur (in en) (26 February 2020)။ 27 February 2020 တွင် ပြန်စစ်ပြီး။

ပြင်ပလင့်များ[ပြင်ဆင်ရန်]

ကိုးကား[ပြင်ဆင်ရန်]