အပြန်အလှန် အကျိုးပြုခြင်း (ဇီဝဗေဒ)

အညမညသဟဇီဝန(Aññamañña-sahajīvana) သို့မဟုတ် အပြန်အလှန်အကျိုးပြု အတူတကွနေထိုင်ခြင်း(အင်္ဂလိပ်: Mutualism)ဆိုသည်မှာ မတူညီသော မျိုးစိတ်နှစ်ခု သို့မဟုတ် နှစ်ခုထက်ပိုသော ဇီဝရုပ်စုများအကြား အပြန်အလှန် အကျိုးပြု၍ ယှဉ်တွဲနေထိုင်ကြသည့် ဇီဝဗေဒဆိုင်ရာ ဆက်ဆံရေးမျိုးကို ဆိုလိုသည်။ ဤဆက်ဆံရေးတွင် ပါဝင်ကြသည့် သက်ရှိအားလုံးသည် တစ်ဦးထံမှတစ်ဦး အကျိုးကျေးဇူး အသီးသီး ရရှိကြသည်။

အမျိုးအစားများ

အညမညသဟဇီဝနကို ၎င်းတို့၏ မှီခိုမှု အတိုင်းအတာပေါ် မူတည်၍ အဓိကအားဖြင့် နှစ်မျိုးခွဲခြားနိုင်သည် -

မရှိမဖြစ် အညမညသဟဇီဝန (Obligate mutualism): ပါဝင်သော သက်ရှိများသည် တစ်ဦးကိုတစ်ဦး လုံးဝမှီခိုနေရပြီး ခွဲခြား၍ မရှင်သန်နိုင်သော အခြေအနေဖြစ်သည်။ ဥပမာ - မှိုနှင့် ရေညှိ ပေါင်းစပ်ထားသော လိုက်ကင် (Lichen)။
ရွေးချယ်ခွင့်ရှိသော အညမညသဟဇီဝန (Facultative mutualism): သက်ရှိများသည် အတူတကွ ရှင်သန်ခြင်းဖြင့် အကျိုးကျေးဇူး ရရှိသော်လည်း၊ တစ်ဦးတည်း သီးခြားရှင်သန်ရန်လည်း ဖြစ်နိုင်သော အခြေအနေဖြစ်သည်။

အပြန်အလှန် အကျိုးပြုပုံ နည်းလမ်းများ

သက်ရှိများ အပြန်အလှန် ဖလှယ်ကြသော အကျိုးကျေးဇူးများကို အောက်ပါအတိုင်း အမျိုးအစားခွဲခြားနိုင်သည် -

အာဟာရဆိုင်ရာ အညမညသဟဇီဝန (Resource-resource mutualism)

သက်ရှိနှစ်ခုစလုံးက အာဟာရဓာတ်များကို အပြန်အလှန် ဖလှယ်ကြခြင်း ဖြစ်သည်။ ဥပမာ - ပဲမျိုးရင်းဝင်အပင်များ၏ မြစ်ဖုများတွင် နေထိုင်သော ရိုင်ဇိုဘီယမ် (Rhizobium) ဗက်တီးရီးယားများသည် အပင်အတွက် လိုအပ်သော နိုက်ထရိုဂျင်ကို ဖမ်းယူပေးပြီး၊ အပင်က ဘက်တီးရီးယားအတွက် လိုအပ်သော ကာဗိုဟိုက်ဒရိတ် (သကြားဓာတ်) ကို ပြန်လည်ပေးအပ်သည်။

ဝန်ဆောင်မှုနှင့် အာဟာရဆိုင်ရာ အညမညသဟဇီဝန (Service-resource mutualism)

သက်ရှိတစ်ခုက ဝန်ဆောင်မှု (ဥပမာ - ကာကွယ်ပေးခြင်း၊ မျိုးပွားပေးခြင်း) ပေးပြီး ကျန်တစ်ခုက အာဟာရ ပြန်ပေးခြင်းဖြစ်သည်။

ဝတ်မှုံကူးခြင်း: ပျား၊ လိပ်ပြာနှင့် ငှက်များသည် ပန်းဝတ်ရည်ကို အစာအဖြစ် စားသုံးပြီး အပင်များ၏ မျိုးပွားခြင်း (ဝတ်မှုံကူးခြင်း) ကို ကူညီပေးသည်။
မျိုးစေ့ပြန့်ပွားခြင်း: သတ္တဝါများက အသီးများကို စားသုံးပြီးနောက် အခြားတစ်နေရာတွင် မစင်စွန့်ခြင်းဖြင့် အပင်များ၏ မျိုးစေ့ကို ပြန့်ပွားစေသည်။

ဝန်ဆောင်မှုဆိုင်ရာ အညမညသဟဇီဝန (Service-service mutualism)

နှစ်ဦးစလုံးက ဝန်ဆောင်မှု အပြန်အလှန်ပေးခြင်း ဖြစ်သည်။ ဥပမာ - ပင်လယ်မှော် (Sea Anemone) နှင့် လူကောင်ငါး (Clownfish) တို့၏ ဆက်ဆံရေးတွင် ငါးက မှော်ပင်ကို ရန်သူငါးများရန်မှ ကာကွယ်ပေးသကဲ့သို့၊ မှော်ပင်ကလည်း ငါးကို ဘေးကင်းရာ နေရာအဖြစ် ခွင့်ပြုထားသည်။

ဂေဟစနစ်အတွင်း အရေးပါပုံ

အညမညသဟဇီဝနသည် ကမ္ဘာ့ဂေဟစနစ်၏ အခြေခံအုတ်မြစ် ဖြစ်သည်။ ကမ္ဘာပေါ်ရှိ ကုန်းနေအပင်များ၏ ၈၀% ကျော်သည် မြေဆီလွှာအတွင်းရှိ မှိုများနှင့် အညမညသဟဇီဝန ပြုလုပ်ခြင်း (Mycorrhizae) အားဖြင့် အာဟာရ စုပ်ယူကြရသည်။ ထို့ပြင် သမုဒ္ဒရာအတွင်းရှိ သန္တာကျောက်တန်းများသည်လည်း တစ်ဆဲလ်တည်းရှိသော ရေညှိများနှင့် အပြန်အလှန် အကျိုးပြုခြင်းဖြင့်သာ တည်ဆောက်ထားခြင်း ဖြစ်သည်။