အပူပိုင်း ဆိုင်ကလုန်း

အပူပိုင်း ဆိုင်ကလုန်း (tropical cyclone, 热带气旋) သည် ပင်လယ်ရေမျက်နှာပြင်၏ အပူချိန် ၂၆.၅ ဒီဂရီ စင်တီဂရိတ်ထက် ကျော်လွန်သည့် အခြေအနေများတွင် ဖြစ်ပေါ်လေ့ရှိသော ပြင်းထန်သည့် မုန်တိုင်းကြီးများ ဖြစ်သည်။ ၎င်းတို့သည် လေပြင်းများ တိုက်ခတ်ခြင်း၊ မိုးသည်းထန်စွာ ရွာသွန်းခြင်းနှင့် မုန်တိုင်း ဒီရေလှိုင်းကြီးများ ပါဝင်သော ပြင်းထန်သည့် မိုးလေဝသ အခြေအနေများကို ဖြစ်ပေါ်စေသည်။

အပူပိုင်း ဆိုင်ကလုန်းများကို ဒေသအလိုက် အမည်အမျိုးမျိုး ခေါ်ဝေါ်လေ့ရှိသည်။ ဥပမာ၊ မက္ကဆီကို ပင်လယ်ကွေ့နှင့် အနောက်အိန္ဒိယ ကျွန်းတစ်ဝိုက်တွင် "ဟာရီကိန်း"၊ တရုတ်ပင်လယ်နှင့် ဂျပန်နိုင်ငံတစ်ဝိုက်တွင် "တိုင်ဖွန်း"၊ ဖိလစ်ပိုင်ကျွန်းတဝိုက်တွင် "ဗားဂယို"၊ အာရေဗျပင်လယ်နှင့် ဘင်္ဂလားပင်လယ်အော်တွင် "ဆိုင်ကလုန်း" ဟု ခေါ်ဝေါ်သည်။

ဖြစ်ပေါ်ပုံ

အပူပိုင်း ဆိုင်ကလုန်းမုန်တိုင်းများသည် ပူနွေးသော သမုဒ္ဒရာ ရေမျက်နှာပြင်အထက်တွင် ဖြစ်ပေါ်လေ့ရှိသော မိုးကြိုးမုန်တိုင်းငယ်များမှ စတင်ဖြစ်ပေါ်သည်။ ဤမိုးကြိုးမုန်တိုင်းငယ်များသည် လေဖိအားနည်း ရပ်ဝန်းတစ်ခုအတွင်း ဖြစ်ပေါ်လာပါက၊ ထိုလေဖိအားနည်း ရပ်ဝန်းသည် ခရုပတ်ခွေကဲ့သို့ လည်ပတ်လာနိုင်သည်။

ပူနွေးစိုစွတ်သော လေများသည် သမုဒ္ဒရာမျက်နှာပြင်မှ အပေါ်သို့ မြင့်တက်လာသောအခါ လေဖိအားနည်းသော ရပ်ဝန်းတစ်ခု ဖြစ်ပေါ်လာပြီး၊ အနီးပတ်ဝန်းကျင်ရှိ လေဖိအားများသော လေများသည် ထိုနေရာသို့ လျင်မြန်စွာ ဝင်ရောက်နေရာယူသည်။ ဝင်ရောက်လာသော လေများသည် သမုဒ္ဒရာမျက်နှာပြင်မှ အပူဓာတ်ကို စုပ်ယူပြီး ပူနွေးစိုစွတ်လာကာ အပေါ်သို့ ပြန်လည်မြင့်တက်သည်။ ထိုလေထုသည် အေးမြလာပြီး အစိုဓာတ်သည် တိမ်တိုက်များနှင့် မိုးသက်မုန်တိုင်းများကို ဖန်တီးပေးသည်။ ဤသဘာဝဖြစ်စဉ်သည် သံသရာလည်နေပြီး၊ မိုးတိမ်များနှင့် မိုးသက်မုန်တိုင်းများသည် သမုဒ္ဒရာ၏ အပူချိန်ကို စုပ်ယူကာ ပိုမိုအားကောင်းလာသည်။

လက္ခဏာများ

အပူပိုင်း ဆိုင်ကလုန်းမုန်တိုင်းများ၏ သက်တမ်းသည် ရက်ပေါင်းများစွာမှ သီတင်းပတ်ပေါင်းများစွာအထိ ကြာမြင့်နိုင်သည်။ ဥပမာ၊ ဘင်္ဂလားပင်လယ်အော်ရှိ ဆိုင်ကလုန်းများ၏ သက်တမ်းသည် များသောအားဖြင့် တစ်ပတ်ထက် မပိုပါ။ ၎င်းတို့၏ လမ်းကြောင်းသည် ပုံမှန်အတိအကျ မရှိဘဲ မကြာခဏ ပြောင်းလဲလေ့ရှိသည်။ ကုန်းမြေသို့ ဝင်ရောက်သွားလျှင်ဖြစ်စေ၊ အေးမြသော သမုဒ္ဒရာပေါ်သို့ ရောက်ရှိသွားလျှင်ဖြစ်စေ အားပျော့ပြီး ပျက်ပြယ်သွားလေ့ရှိသည်။ သို့သော် ကုန်းတွင်းပိုင်းသို့ ဝင်ရောက်ပြီးနောက်တွင်ပင် မိုးရွာသွန်းမှုသည် မိုင်ရာပေါင်းများစွာအထိ ဆက်လက်သည်းထန်စွာ ရွာသွန်းနိုင်ပြီး ရေကြီးမှုများကို ဖြစ်ပေါ်စေသည်။

မုန်တိုင်း၏ ဗဟိုချက် (မျက်စိ) ထဲသို့ ဝင်ရောက်သွားချိန်တွင် လေတိုက်နှုန်း လျော့ကျသွားပြီး ကောင်းကင် ကြည်လင်လာသည်။ သို့သော် ၎င်းသည် ခေတ္တခဏသာ ဖြစ်ပြီး ဗဟိုချက် ဖြတ်ကျော်သွားသည်နှင့် လေပြင်းများ ပြန်လည်တိုက်ခတ်လာမည်ဖြစ်သည်။

အမည်ပေးပုံ

အပူပိုင်း ဆိုင်ကလုန်းများကို နာမည်ပေးရာတွင် အိန္ဒိယသမုဒ္ဒရာ မြောက်ပိုင်းရှိ ပင်လယ်အနားသတ် နိုင်ငံများ (ဘင်္ဂလားဒေ့ရှ်၊ အိန္ဒိယ၊ အီရန်၊ မော်လ်ဒိုက်၊ မြန်မာ၊ အိုမန်၊ ပါကစ္စတန်၊ ကာတာ၊ ဆော်ဒီအာရေဗျ၊ သီရိလင်္ကာ၊ ထိုင်း၊ အာရပ်စော်ဘွားများ သမ္မတနိုင်ငံ၊ ယီမင်) မှ မုန်တိုင်းအမည်များကို ရွေးချယ်ပြီး ကမ္ဘာ့မိုးလေဝသဌာန (WMO) သို့ ကြိုတင်ပေးထားရသည်။ မြန်မာနိုင်ငံသည် ဘင်္ဂလားပင်လယ်အော်နှင့် ကပ္ပလီပင်လယ် အနားသတ် ကမ်းရိုးတန်းနိုင်ငံဖြစ်သဖြင့် မုန်တိုင်းအမည်ပေးရမည့် နိုင်ငံစာရင်းတွင် ပါဝင်သည်။

အဆင့်သတ်မှတ်ချက်

အပူပိုင်း ဆိုင်ကလုန်းမုန်တိုင်းများကို ၎င်းတို့၏ အပြင်းဆုံး လေတိုက်နှုန်းအပေါ် မူတည်၍ အားအပျော့ဆုံး အဆင့် (၁) မှ အားအကောင်းဆုံး အဆင့် (၅) အထိ ခွဲခြားထားသည်။ အဆင့် (၃) နှင့် အထက်ရှိသော မုန်တိုင်းများကို "အဓိက ဆိုင်ကလုန်းမုန်တိုင်းများ" အဖြစ် သတ်မှတ်ပြီး ကြီးမားစွာ ဖျက်ဆီးနိုင်စွမ်းရှိသည်။

• အဆင့် (၁): ပျမ်းမျှ လေတိုက်နှုန်း ၆၃-၈၈ ကီလိုမီတာ/နာရီ၊ အမြင့်ဆုံး လေတိုက်နှုန်း ၁၂၅ ကီလိုမီတာ/နာရီ အောက်။ အိမ်များ ပျက်စီးမှု မရှိသလောက်ဖြစ်ပြီး အပင်များနှင့် စိုက်ပျိုးသီးနှံများ ပျက်စီးနိုင်သည်။
• အဆင့် (၂): ပျမ်းမျှ လေတိုက်နှုန်း ၈၉-၁၁၇ ကီလိုမီတာ/နာရီ၊ အမြင့်ဆုံး ၁၂၅-၁၆၄ ကီလိုမီတာ/နာရီ။ အိမ်များကို အနည်းငယ် ပျက်စီးစေနိုင်ပြီး လျှပ်စစ်ဓာတ်အား ပြတ်တောက်မှုနှင့် စိုက်ပျိုးသီးနှံများ ဆိုးဝါးစွာ ပျက်စီးနိုင်သည်။
• အဆင့် (၃): ပျမ်းမျှ လေတိုက်နှုန်း ၁၁၈-၁၅၉ ကီလိုမီတာ/နာရီ၊ အမြင့်ဆုံး ၁၆၅-၂၂၄ ကီလိုမီတာ/နာရီ။ ကြီးမားသော ပျက်စီးဆုံးရှုံးမှုများ ဖြစ်ပေါ်နိုင်ပြီး အိမ်များ၏ အမိုးလွင့်သွားနိုင်သည်။
• အဆင့် (၄): ပျမ်းမျှ လေတိုက်နှုန်း ၁၆၀-၁၉၉ ကီလိုမီတာ/နာရီ၊ အမြင့်ဆုံး ၂၂၅-၂၇၉ ကီလိုမီတာ/နာရီ။ အိမ်ရာများ ကြီးမားစွာ ပျက်စီးနိုင်ပြီး ကျယ်ပြန့်သော လျှပ်စစ်ဓာတ်အား ပြတ်တောက်မှု ဖြစ်ပေါ်နိုင်သည်।
• အဆင့် (၅): လေတိုက်နှုန်း ၂၅၂ ကီလိုမီတာ/နာရီ နှင့် အထက်။ ဆက်ဖာဆင်ပ်ဆွန်စကေး (Saffir-Simpson Scale) အရ အဆင့် ၃ မှ ၅ အထိ မုန်တိုင်းများသည် ကပ်ဘေးဖြစ်သည်အထိ ဆိုးရွားစွာ ပျက်စီးနိုင်ပြီး အသက်ဆုံးရှုံးမှု ဖြစ်ပေါ်နိုင်သည်။

တွဲဖက်ပါလာသော အန္တရာယ်များ

အပူပိုင်း ဆိုင်ကလုန်းမုန်တိုင်းများသည် လေပြင်း၊ မိုးသည်းထန်စွာ ရွာသွန်းခြင်းနှင့် မုန်တိုင်းဒီရေတက်ခြင်း ဟူသည့် အဓိက အဖျက်စွမ်းအား သုံးမျိုးကို သယ်ဆောင်လာသည်။

လေပြင်းတိုက်ခတ်ခြင်း: မုန်တိုင်း၏ အဓိက အဖျက်စွမ်းအား တစ်ခုဖြစ်ပြီး၊ မြန်မာ့ကမ်းရိုးတန်းသို့ မုန်တိုင်းဖြတ်ကျော်ပါက အများဆုံး လေတိုက်နှုန်း ၁၂၀-၁၃၀ မိုင်/နာရီ အထိ ရှိနိုင်သည်။ မိုးသည်းထန်စွာ ရွာသွန်းခြင်း: ရေကြီးမှုများကို ဖြစ်ပေါ်စေပြီး၊ မုန်တိုင်းအားပျော့သွားပြီးနောက်တွင်ပင် ကုန်းတွင်းပိုင်း မိုင်ရာပေါင်းများစွာအထိ ဆက်လက်ရွာသွန်းနိုင်သည်။ မုန်တိုင်းဒီရေ/လှိုင်းကြီးများ: ကမ်းခြေသို့ ဦးတည်တိုက်ခတ်သော လေပြင်းကြောင့် ဖြစ်ပေါ်ပြီး၊ ၁၀ ပေကျော် (၃ မီတာကျော်) အထိ မြင့်တက်နိုင်သည်။ မုန်တိုင်းဒီရေသည် ကမ်းရိုးတန်းမြစ်ဝများမှတစ်ဆင့် ကုန်းတွင်းပိုင်းအထိ ဝင်ရောက်နိုင်သည်။

ရာသီဥတုပြောင်းလဲမှု၏ သက်ရောက်မှု

ရာသီဥတုပြောင်းလဲမှုသည် အင်အားကြီးမားသော အပူပိုင်း ဆိုင်ကလုန်းမုန်တိုင်းများ ဖြစ်ပေါ်နိုင်ခြေကို တိုးမြင့်စေသည်။ ကျောက်မီးသွေး၊ စက်သုံးဆီနှင့် ဓာတ်ငွေ့များ လောင်ကျွမ်းမှုမှ ထွက်ရှိသော ဖန်လုံအိမ်ဓာတ်ငွေ့များသည် ရာသီဥတုပြောင်းလဲမှု၏ အဓိက အကြောင်းရင်းဖြစ်သည်။

ကမ္ဘာ့ပျမ်းမျှ ပင်လယ်ပြင် အပူချိန်သည် ၁၈၅၀-၁၉၀၀ နှင့် ၂၀၁၁-၂၀၂၀ ကြားတွင် ၀.၈၈ ဒီဂရီ စင်တီဂရိတ် မြင့်တက်ခဲ့ပြီး၊ ၁၉၈၀-၂၀၂၀ အတွင်း ၀.၆၀ ဒီဂရီ စင်တီဂရိတ် မြင့်တက်ခဲ့သည်။ အပူချိန်မြင့်မားလာခြင်းသည် ရေငွေ့ပျံနှုန်းကို မြန်ဆန်စေပြီး မုန်တိုင်းများသည် ပိုမိုပူနွေးသော သမုဒ္ဒရာများမှ အပူဓာတ်နှင့် ရေငွေ့ကို စုဆောင်းကာ လေတိုက်နှုန်း ပိုမိုပြင်းထန်လာပြီး မိုးသည်းထန်စွာ ရွာသွန်းမှုများ ဖြစ်ပေါ်စေသည်।

သိပ္ပံပညာရှင်များအကြား ရာသီဥတုပြောင်းလဲမှု၏ သက်ရောက်မှုအပေါ် ဘုံသဘောတူညီမှု မရှိသေးသော်လည်း၊ မုန်တိုင်း၏ ဖြစ်ပေါ်ပုံ၊ အားကောင်းလာပုံနှင့် ဝိသေသလက္ခဏာများအပေါ် ရိုက်ခတ်မှုရှိကြောင်း လက်ခံထားသည်။

မြန်မာနိုင်ငံတွင် ဖြစ်ပွားခဲ့သော မုန်တိုင်းများ

မြန်မာနိုင်ငံသည် ဆိုင်ကလုန်း၊ ငလျင်၊ ရေလွှမ်းမိုးခြင်းနှင့် မီးလောင်ခြင်း စသည့် သဘာဝဘေးအန္တရာယ်များကို ရင်ဆိုင်နေရသည်။ ဆိုင်ကလုန်းမုန်တိုင်းများသည် ပျမ်းမျှအားဖြင့် သုံးနှစ်တစ်ကြိမ် ဖြစ်ပေါ်သော်လည်း ၂၀၀၀ ပြည့်နှစ်နောက်ပိုင်းတွင် နှစ်စဉ်လိုလို ဝင်ရောက်နေသည်။ မေလသည် မုန်တိုင်းဝင်ရောက်နိုင်ခြေ အများဆုံးကာလ ဖြစ်သည်။

• နာဂစ်မုန်တိုင်း (၂၀၀၈): လူပေါင်း ၈၄၅၃၇ ဦး သေဆုံးပြီး ၅၃၈၃၆ ဦး ပျောက်ဆုံးကာ အမေရိကန်ဒေါ်လာ ၄.၁ ဘီလီယံ တန်ဖိုးရှိ ပျက်စီးဆုံးရှုံးမှု ဖြစ်ပေါ်ခဲ့သည်။ မုန်တိုင်းဒီရေလှိုင်းသည် ၇.၀၂ မီတာ မြင့်တက်ခဲ့သည်။
• မာလာမုန်တိုင်း (၂၀၀၆): လူပေါင်း ၃၇ ဦး သေဆုံးစေခဲ့ပြီး မုန်တိုင်းဒီရေလှိုင်း ၄.၅၇ မီတာ မြင့်တက်ခဲ့သည်။
• ဂွမုန်တိုင်း (၁၉၈၀): ပုံမှန်လမ်းကြောင်းနှင့် သွေဖည်ခဲ့သည်။
• ယာဂီမုန်တိုင်း (၂၀၂၄): အာရှ၏ တစ်နှစ်တာ အားအပြင်းဆုံး မုန်တိုင်းအဖြစ် သတ်မှတ်ခံရပြီး ရာနှင့်ချီသော လူသေဆုံးမှုနှင့် အမေရိကန်ဒေါ်လာ ၁.၆ ဘီလီယံ ထိခိုက်ဆုံးရှုံးမှု ဖြစ်ပေါ်ခဲ့သည်။
• ကာဂျီကီမုန်တိုင်း: ဗီယက်နမ်နှင့် လာအိုသို့ ဝင်ရောက်ပြီး လေတိုက်နှုန်း ၁၀၃ မိုင်/နာရီမှ ၈၃ မိုင်/နာရီအထိ ကျဆင်းခဲ့သည်။

ကြိုတင်ပြင်ဆင်မှုနှင့် ဘေးကင်းရေး

မုန်တိုင်းအန္တရာယ်ကို ရင်ဆိုင်ရန် အောက်ပါ ကြိုတင်ပြင်ဆင်မှုများ လိုအပ်သည်။

မုန်တိုင်းမတိုက်ခတ်မီ

• မိုးလေဝသသတင်းများကို ဂရုစိုက်နားထောင်ရန်။
• မုန်တိုင်းခိုအဆောက်အဦနှင့် ဘေးကင်းလမ်းကြောင်းကို ကြိုတင်သတ်မှတ်ထားရန်။
• အရေးပေါ်လက်စွဲအသုံးအဆောင်ကို ပြင်ဆင်ထားရန် (ငွေသား၊ စာရွက်စာတမ်းများ၊ ဖုန်းနံပါတ်များ)။
• အိမ်များကို ခိုင်ခံ့အောင် ပြုပြင်ထားရန်။
• လျှပ်စစ်မီး၊ ဂတ်စ်နှင့် ရေဝန်ဆောင်မှုများကို ပိတ်ရန်။

မုန်တိုင်းတိုက်ခတ်နေစဉ်

• အဆောက်အဦ၏ အခိုင်ခံ့ဆုံး အစိတ်အပိုင်းတွင် ခိုလှုံရန်။
• ဓာတ်ခဲအားသုံး ရေဒီယိုဖြင့် သတင်းများကို နားထောင်ရန်။
• မုန်တိုင်း၏ ဗဟိုချက် (လေငြိမ်ရပ်) ကို သတိထားရန်။
• မလိုအပ်ဘဲ ရေထဲတွင် လှုပ်ရှားခြင်း မပြုရန်။

မုန်တိုင်းတိုက်ခတ်ပြီးနောက်

• တရားဝင် "အန္တရာယ်ကင်းရှင်းကြောင်း" ကြေညာမှုကို စောင့်ဆိုင်းရန်။
• ပြိုလဲနေသော ဓာတ်မီးကြိုးများမှ ဝေးဝေးနေရန်။
• ရေစိုနေသော နေရာများကို အခြောက်ခံပြီး သန့်ရှင်းရေးလုပ်ရန်။
• ကလေးများတွင် စိတ်ခံစားမှုဆိုင်ရာ လက္ခဏာများကို စောင့်ကြည့်ပြီး လိုအပ်ပါက ဆရာဝန်ထံ ဆက်သွယ်ရန်။

မြန်မာနိုင်ငံတွင် မုန်တိုင်းဒဏ်ခံရနိုင်သော ဒေသများ

မြန်မာနိုင်ငံ၏ ပထဝီဝင်အနေအထားအရ မုန်တိုင်းဒဏ်၊ မိုးသည်းထန်စွာရွာသွန်းခြင်းနှင့် ပင်လယ်လှိုင်းဒဏ်ကို ရင်ဆိုင်နေရသည်။

• ရခိုင်ကမ်းရိုးတန်းနှင့် မြစ်ဝကျွန်းပေါ်ဒေသများ: မုန်တိုင်းဘေးအန္တရာယ်ရှိသော ဒေသများဖြစ်သည်။ ရခိုင်မြောက်ပိုင်းတွင် ဒီရေတောများက မုန်တိုင်းလှိုင်းဒဏ်မှ တစ်စိတ်တစ်ပိုင်း ကာကွယ်ပေးသော်လည်း၊ မြစ်ဝများက အန္တရာယ်ကို မြင့်တက်စေသည်။
• ဧရာဝတီ မြစ်ဝကျွန်းပေါ်ဒေသ: ပင်လယ်ရေမျက်နှာပြင်မှ အမြင့်နည်းပါးခြင်း၊ မြစ်ခွဲများနှင့် ခေါင်းလောင်းပုံ မြစ်ဝကျယ်များ ရှိခြင်းကြောင့် မုန်တိုင်းဒီရေလှိုင်းဒဏ် ခံရနိုင်ခြေ အမြင့်ဆုံးဖြစ်သည်။
• အခြားဒေသများ: ချင်းပြည်နယ်၊ ရှမ်းပြည်နယ်၊ မကွေးတိုင်း၊ မန္တလေးတိုင်း၊ စစ်ကိုင်းတိုင်းနှင့် မွန်ပြည်နယ်တို့သည် မိုးကြီးခြင်းနှင့် လျပ်တပြက်ရေကြီးခြင်း ကြုံတွေ့ရနိုင်သည်။ တနင်္သာရီကမ်းရိုးတန်းသည် မုန်တိုင်းဒဏ်ခံရနိုင်ခြေ အတန်အသင့်နည်းပါးသော်လည်း၊ နာဂစ်ကဲ့သို့ လမ်းကြောင်းရွှေ့ပြောင်းမှုများက အန္တရာယ်ကို တိုးမြင့်စေနိုင်သည်။