မာတိကာသို့ ခုန်သွားရန်

အင်ဗော်လူးရှင်း

ဝီကီပီးဒီးယား မှ

သင်္ချာဘာသာရပ်တွင် အင်ဗော်လူးရှင်း (Involution) ဆိုသည်မှာ မိမိကိုယ်တိုင် ပြောင်းပြန်လှန်နိုင်သော (self-inverse) ပုံဖော်မှု (mapping) တစ်ခုကို ဆိုလိုသည်။

အဓိပ္ပာယ်သတ်မှတ်ချက်

[ပြင်ဆင်ရန်]

အရင်းအမြစ် (domain) နှင့် ပစ်မှတ် (codomain) နှစ်ခုစလုံးသည် တူညီသော အစု A ဖြစ်နေသည့် ပုံဖော်မှု f:A→A တစ်ခုကို အင်ဗော်လူးရှင်း ဟုခေါ်ဆိုရန်အတွက် မည်သည့် x∈A အတွက်မဆို အောက်ပါသတ်မှတ်ချက်နှင့် ပြည့်စုံရမည်-

 f(f(x))=x

ဤသတ်မှတ်ချက်ကို f∘f=idA သို့မဟုတ် f2=idA အဖြစ် ပိုမိုကျစ်လျစ်စွာ ရေးသားဖော်ပြနိုင်သည်။

ဤတွင် idA သည် A ပေါ်ရှိ ထပ်တူကျ ပုံဖော်မှု (identity mapping) ကို ကိုယ်စားပြုသည်။

ဂုဏ်သတ္တိများ

[ပြင်ဆင်ရန်]
  • အင်ဗော်လူးရှင်းတိုင်းသည် ဘိုင်ဂျက်ရှင်း (bijection) တစ်ခုဖြစ်ပြီး f−1=f ဖြစ်သည်။
  • f:A→A နှင့် g:A→A တို့သည် အင်ဗော်လူးရှင်းများ ဖြစ်ကြပါက f∘g=g∘f ဖြစ်မှသာလျှင် ၎င်းတို့၏ ပေါင်းစပ်ခြင်း f∘g သည် အင်ဗော်လူးရှင်းတစ်ခု ဖြစ်လာမည်ဖြစ်သည်။
  • f:A→A သည် အင်ဗော်လူးရှင်းတစ်ခုဖြစ်ပြီး g:A→A သည် ဘိုင်ဂျက်ရှင်းတစ်ခု ဖြစ်ပါက ပေါင်းစပ်ခြင်း g∘f∘g−1 သည်လည်း အင်ဗော်လူးရှင်းတစ်ခုပင် ဖြစ်သည်။ ဤဂုဏ်သတ္တိကို အသုံးပြု၍ အင်ဗော်လူးရှင်း အသစ်များကို ဖန်တီးနိုင်သည်။

ဗက်တာရပ်ဝန်းများပေါ်ရှိ အင်ဗော်လူးရှင်းများ

[ပြင်ဆင်ရန်]

V သည် ဖီးလ်ဒ် (field) K အပေါ်ရှိ အတိုင်းအတာအကန့်အသတ်ရှိသော (finite dimensional) ဗက်တာရပ်ဝန်း (vector space) တစ်ခု ဖြစ်သည်ဆိုပါစို့။

  • အန်ဒိုမော်ဖစ်ဇင် (endomorphism) f∈End⁡(V) တစ်ခု၏ အငယ်ဆုံး ပိုလီနိုမီရယ် (minimal polynomial) သည် x2−1, x−1 သို့မဟုတ် x+1 ပုံစံရှိမှသာလျှင် f သည် အင်ဗော်လူးရှင်းတစ်ခု ဖြစ်သည်။ ယင်းအချက်မှ ဆင်းသက်လာသော အထူးဂုဏ်သတ္တိများမှာ
    • အခြေခံဖီးလ်ဒ် K ၏ ဝိသေသတန်ဖိုး (characteristic) သည် ၂ မဟုတ်ပါက အင်ဗော်လူးရှင်းဖြစ်သောအန်ဒိုမော်ဖစ်ဇင် တိုင်းကို ဒိုင်ယာဂွန်နယ်ပုံစံပြောင်းနိုင်ပြီး (diagonalizable) ၎င်း၏ ကိုယ်ပိုင်တန်ဖိုးများ (eigenvalues) အားလုံးသည် {−1,1} အတွင်း တည်ရှိသည်။
    • အင်ဗော်လူးရှင်း f∈End⁡(V) တိုင်းသည် ယေဘုယျ မျဉ်းဖြောင့်အုပ်စု GL⁡(V) အတွင်းရှိ ℤ/2ℤ အုပ်စု၏ ကိုယ်စားပြုဖော်ပြမှု (representation) တစ်ခုဖြစ်သည်။
    • ဝိသေသတန်ဖိုး ၂ ရှိသော ဖီးလ်ဒ် K များအပေါ်တွင် ဒိုင်ယာဂွန်နယ်ပုံစံပြောင်း၍မရသော အင်ဗော်လူးရှင်းဖြစ်သည့် အန်ဒိုမော်ဖစ်ဇင်များ ရှိသည်။ ဥပမာအားဖြင့် အတိုင်းအတာနှစ်ခုရှိသော ဗက်တာရပ်ဝန်း 𝔽22 တွင် ကိန်းအုံ (1101) သည် ဒိုင်ယာဂွန်နယ်ပုံစံပြောင်း၍မရသော အင်ဗော်လူးရှင်းတစ်ခု ဖြစ်သည်။