သညာ (စိတ္တဗေဒ)

သညာ(saññā, အင်္ဂလိပ်: perception; လက်တင်: perceptio)ဟူသည် ပတ်ဝန်းကျင်မှ ရရှိလာသော အာရုံခံသတင်းအချက်အလက်များကို ရွေးချယ်ခြင်း(Selection)၊ စုစည်းခြင်း(Organization)နှင့် အဓိပ္ပာယ်ဖွင့်ဆိုခြင်း(Identification / Interpretation)တို့မှ တစ်ဆင့် မိမိတို့ ရောက်ရှိနေသော ပတ်ဝန်းကျင်ကို နားလည်နိုင်ရန် လုပ်ဆောင်သည့် စိတ်ပိုင်းဆိုင်ရာ ဖြစ်စဉ်တစ်ခု ဖြစ်သည်။ သညာ၏ ဖြစ်စဉ်အားလုံးသည် အာရုံခံအင်္ဂါများမှတစ်ဆင့် အာရုံကြောစနစ်သို့ အချက်ပြမှုများ ပေးပို့ခြင်းမှ စတင်သည်။ ဥပမာအားဖြင့် မြင်ရခြင်း(Vision)သည် မျက်လုံး၏ မြင်လွှာ(Retina)ပေါ်သို့ အလင်းကျရောက်ခြင်းမှ စတင်ပြီး၊ ကြားရခြင်း(Hearing)သည် အသံလှိုင်းများကြောင့် နားအတွင်းရှိ တုန်ခါမှုများမှ စတင်သည်။ သို့သော် သညာသည် အဆိုပါ အာရုံခံစားမှု(Sensation) သက်သက်မျှသာ မဟုတ်ဘဲ ထိုအချက်အလက်များကို ဦးနှောက်က သင်ယူထားသော ဗဟုသုတ၊ မှတ်ဉာဏ်၊ မျှော်လင့်ချက်များနှင့် ပေါင်းစပ်ကာ အဓိပ္ပာယ်ဖော်ထုတ်ခြင်း ဖြစ်သည်။

သညာ ဖြစ်စဉ်

စိတ္တဗေဒပညာရှင်များက သညာဖြစ်ပေါ်လာပုံကို အခြေခံအားဖြင့် အဆင့် ၂ ဆင့်ဖြင့် ခွဲခြားပြလေ့ရှိသည် -

အောက်ခြေမှ အထက်သို့ ဖြစ်စဉ် (Bottom-up processing): အာရုံခံအင်္ဂါများမှ ရရှိလာသော အချက်အလက်အကြမ်းစားများ (ဥပမာ - အရောင်၊ အလင်း၊ အသံ) ကို စုစည်းပြီး ပုံရိပ်တစ်ခု ဖော်ဆောင်ခြင်း။

အထက်မှ အောက်ခြေသို့ ဖြစ်စဉ် (Top-down processing): လူတစ်ဦး၏ ရှိရင်းစွဲ ဗဟုသုတ၊ အတွေ့အကြုံနှင့် မျှော်လင့်ချက်များအပေါ် မူတည်၍ ရရှိလာသော အာရုံကို ပုံဖော်ခြင်း။

Gestalt သညာ နိယာမများ

ဂျာမန်စိတ္တဗေဒပညာရှင်များ ဖော်ထုတ်ခဲ့သော Gestalt နိယာမများအရ လူတို့သည် အရာဝတ္ထုများကို အစိတ်အပိုင်းများအဖြစ် မမြင်ဘဲ စုစည်းမှုတစ်ခု (A unified whole) အဖြစ် မြင်တတ်ကြသည်။ ၎င်းတို့မှာ -

နီးစပ်မှု နိယာမ (Law of Proximity): အချင်းချင်း နီးကပ်နေသော အရာများကို အုပ်စုတစ်ခုတည်းအဖြစ် မြင်ခြင်း။
တူညီမှု နိယာမ (Law of Similarity): ပုံစံ သို့မဟုတ် အရောင် တူညီသောအရာများကို စုပေါင်း၍ မြင်ခြင်း။
ပိတ်ဆို့မှု နိယာမ (Law of Closure): မပြည့်စုံသော ပုံရိပ်တစ်ခုကို ဦးနှောက်က အလိုအလျောက် ဖြည့်စွက်၍ အပြည့်အစုံအဖြစ် မြင်ခြင်း။
ဆက်စပ်မှု နိယာမ (Law of Continuity): အရာဝတ္ထုများကို ပြတ်တောက်နေသော အပိုင်းများအဖြစ် မမြင်ဘဲ ချောမွေ့သော လမ်းကြောင်းတစ်ခုအဖြစ် မြင်ခြင်း။

သညာကို လွှမ်းမိုးသော အကြောင်းရင်းများ

သညာသည် လူတစ်ဦးချင်းစီအပေါ် မူတည်၍ ကွဲပြားနိုင်ပြီး အောက်ပါအချက်များက ပြုပြင်ပြောင်းလဲစေနိုင်သည် -

စိတ်သတ်မှတ်ချက် (Perceptual Set): မိမိက ကြိုတင်မျှော်လင့်ထားသည့်အတိုင်းသာ မြင်တတ်ခြင်း။
ယဉ်ကျေးမှု (Culture): လူမှုပတ်ဝန်းကျင်၏ သွန်သင်မှုနှင့် ဓလေ့များအရ အရာဝတ္ထုများအပေါ် အဓိပ္ပာယ်ဖွင့်ဆိုပုံ ကွာခြားခြင်း။
လှုံ့ဆော်မှု (Motivation): မိမိ လိုလားတောင့်တနေသော အရာကို ပိုမို ထင်ရှားစွာ မြင်ရခြင်း (ဥပမာ - ဆာလောင်နေသူအတွက် အစားအစာပုံရိပ်များ ပို၍ ထင်ရှားခြင်း)။

သညာလွဲမှားခြင်း (Perceptual Illusions)

အာရုံခံစားမှုဆိုင်ရာ အချက်အလက်များကို ဦးနှောက်က မှားယွင်းစွာ အဓိပ္ပာယ်ဖွင့်ဆိုမိသောအခါ သညာလွဲမှားခြင်း ဖြစ်ပေါ်သည်။ အထင်ရှားဆုံး ဥပမာမှာ Müller-Lyer Illusion(မျဉ်းဖြောင့်နှစ်ကြောင်း တူညီသော်လည်း မြှားခေါင်းပုံစံကြောင့် အတိုအရှည် ကွဲပြားသည်ဟု ထင်ရခြင်း) ဖြစ်သည်။

ဆက်စပ်ကြည့်ရှုရန်

ကိုးကား

Goldstein, E. B. (2009). Sensation and Perception.
Myers, D. G. (2012). Psychology (10th Edition).