လန်နာ နိုင်ငံတော်

လန်နာ (သို့မဟုတ်) လန်နား ဘုရင့်နိုင်ငံတော် (ᩋᩣᨱᩣᨧᩢᨠ᩠ᨠ᩼ᩃ᩶ᩣ᩠ᨶᨶᩣ)၊ ထိုင်း: อาณาจักรล้านนา) သည် ၁၃ ရာစုနှောင်းပိုင်းမှ ၁၈ ရာစုနှောင်းပိုင်းအထိ ထိုင်းနိုင်ငံမြောက်ဘက် တောင်တန်းဒေသတွင် တည်ရှိခဲ့သော သမိုင်းဝင် အင်အားကြီးနိုင်ငံတစ်ခု ဖြစ်သည်။

လန်နာ ဘုရင့်နိုင်ငံတော် ᩋᩣᨱᩣᨧᩢᨠ᩠ᨠ᩼ᩃ᩶ᩣ᩠ᨶᨶᩣ  (မြောက်ပိုင်းထိုင်း) อาณาจักรล้านนา  (ထိုင်း)
အမှတ်တံဆိပ်
လက်ရှိအခြေအနေ	တောင်ငူအင်ပါယာ၏ အစိတ်အပိုင်း (၁၅၅၈–၁၇၇၅)
မြို့တော်	ချင်းမိုင်မြို့
ရုံးသုံး ဘာသာစကားများ	ထိုင်းမြောက်ပိုင်းဘာသာစကား (၁၂၉၆–၁၅၇၉) ဗမာဘာသာစကား (၁၅၇၉–၁၇၇၅)
အခြား ဘာသာစကားများ	ယွန်း၊ ရှမ်း၊ ထိုင်း
ကိုးကွယ်မှု	ထေရဝါဒဗုဒ္ဓဘာသာ
အစိုးရ	Mandala kingdom
ငွေကြေး	Cowries

သမိုင်းကြောင်း

လန်နာနိုင်ငံကို ၁၂၉၂ ခုနှစ်တွင် မင်းကြီးမန်ရိုင် (King Mangrai) က တည်ထောင်ခဲ့သည်။ မန်ရိုင်သည် Ngoenyang ၏ အုပ်ချုပ်သူဖြစ်ပြီး မွန်လူမျိုးတို့၏ ဟရိပုဉ္စယ (Hariphunchai) နိုင်ငံကို တိုက်ခိုက်သိမ်းပိုက်ခဲ့သည်။ ၁၂၉၆ ခုနှစ်တွင် ဇင်းမယ်မြို့ ကို တည်ထောင်ကာ လန်နာနိုင်ငံ၏ မြို့တော်အဖြစ် သတ်မှတ်ခဲ့သည်။

၁၅ ရာစုအတွင်း မင်းကြီးတီလောကရတ် (King Tilokaraj) လက်ထက်တွင် လန်နာနိုင်ငံသည် အထွတ်အထိပ်သို့ ရောက်ရှိခဲ့သည်။ ထိုကာလတွင် ဗုဒ္ဓဘာသာ အလွန်ထွန်းကားခဲ့ပြီး ဇင်းမယ်မြို့၌ သတ္တမအကြိမ်မြောက် သံဂါယနာတင်ပွဲကို ကျင်းပခဲ့သည်။ လန်နာသည် အနီးနားရှိ ဆူခိုထိုင်းနိုင်ငံ နှင့် အယုဓျာနိုင်ငံ တို့နှင့် အပြိုင်အဆိုင် အင်အားကြီးမားခဲ့သည်။

၁၅၅၈ ခုနှစ်တွင် မြန်မာဘုရင် ဘုရင့်နောင် သည် ဇင်းမယ်ကို တိုက်ခိုက်သိမ်းပိုက်ခဲ့သည်။ ထိုအချိန်မှစ၍ နှစ်ပေါင်း ၂၀၀ ကျော်ကြာ လန်နာ (ဇင်းမယ်) သည် မြန်မာအင်ပါယာ၏ လက်အောက်ခံဖြစ်ခဲ့ရသည်။ မြန်မာတို့သည် ဇင်းမယ်ကို အခြေစိုက်စခန်းပြု၍ အယုဓျာနှင့် လာအိုဒေသများကို စစ်ချီခဲ့ကြသည်။

၁၈ ရာစုနှောင်းပိုင်းတွင် မြန်မာတို့ အင်အားနည်းပါးလာချိန်၌ ဇင်းမယ်မြို့စား ဖယားကျဗီလာ (Phraya Chaba) သည် ဘန်ကောက်ရှိ သွန်ဘူရီမင်းဆက် ဘုရင်တက်ဆင် (King Taksin) နှင့် ပူးပေါင်းကာ မြန်မာတို့ကို တိုက်ထုတ်ခဲ့သည်။ ၁၇၇၅ ခုနှစ်တွင် မြန်မာတို့ ဇင်းမယ်မှ လုံးဝဆုတ်ခွာခဲ့ရသည်။ ထို့နောက် လန်နာသည် ဆိုင်ယမ် (ထိုင်း) ၏ လက်အောက်ခံနိုင်ငံ (Vassal State) အဖြစ် ဆက်လက်တည်ရှိနေခဲ့ပြီး ၂၀ ရာစုအစောပိုင်းတွင် ထိုင်းနိုင်ငံ၏ ပြည်နယ်များအဖြစ် လုံးဝပူးပေါင်းခြင်း ခံခဲ့ရသည်။

၁၄ နှင့် ၁၅ ရာစုများအတွင်း လန်နာနိုင်ငံသည် ယဉ်ကျေးမှုနှင့် နိုင်ငံရေးအရ အထွန်းကားဆုံး အခြေအနေသို့ ရောက်ရှိခဲ့သည်။ လန်နာဘုရင်များသည် ဒေသတွင်းနိုင်ငံများဖြစ်သည့် လင်းဇင်းပြည် နှင့် ဒိုင်ဗီယက် (ဗီယက်နမ်) အပါအဝင် အိမ်နီးချင်းနိုင်ငံများနှင့် သံတမန်ဆက်ဆံရေး ထူထောင်ခဲ့ကြသည်။

ဇင်းမယ်ပြည်

လန်နာ (Lanna) သို့မဟုတ် မြန်မာရာဇဝင်များတွင် "ဇင်းမယ်ပြည်" ဟု ခေါ်ဝေါ်သော ဒေသနှင့် မြန်မာမင်းနေပြည်တော်တို့၏ ဆက်ဆံရေးသည် အေဒီ ၁၆ ရာစု ဘုရင့်နောင်မင်းတရားကြီးလက်ထက်မှစ၍ ကုန်းဘောင်ခေတ်နှောင်းပိုင်းအထိ ရာစုနှစ်ပေါင်းများစွာ ကြာမြင့်ခဲ့သော ပဒေသရာဇ်သစ္စာခံမှုနှင့် ယဉ်ကျေးမှု ကူးလူးယှက်နွယ်မှု သမိုင်းကြောင်းပင် ဖြစ်သည်။ ဘုရင့်နောင်မင်းတရားကြီးသည် အေဒီ ၁၅၅၈ ခုနှစ်တွင် ဇင်းမယ်ကို အောင်နိုင်ခဲ့ပြီးနောက် လန်နာဒေသကို မြန်မာ့အင်ပါယာ၏ အရေးပါသော လက်အောက်ခံ ပဒေသရာဇ်ပြည်နယ်တစ်ခုအဖြစ် သတ်မှတ်ကာ မြန်မာအုပ်ချုပ်ရေးယန္တရားနှင့် အနုပညာရပ်များကို စတင်မျိုးစေ့ချခဲ့သည်။ ဤဆက်ဆံရေးတွင် ဇင်းမယ်စော်ဘွားများသည် မြန်မာဘုရင်အား မိမိတို့၏ အရှင်သခင်အဖြစ် အသိအမှတ်ပြုကာ ရွှေပန်းငွေပန်း ဆက်သခြင်း၊ စစ်မက်ဖြစ်ပွားချိန်တွင် စစ်ကူပေးခြင်းနှင့် မင်းညီမင်းသားများကို နေပြည်တော်၌ ပညာသင်ကြားစေခြင်းတို့ဖြင့် သစ္စာခံခဲ့ကြရသည်။ မြန်မာ့နေပြည်တော်သည် ဇင်းမယ်နယ်တွင် မြန်မာဗိုလ်မှူးများနှင့် တပ်ရုံးများ ထားရှိကာ ဩဇာအာဏာကို ထိန်းညှိခဲ့သလို၊ "အိမ်ထောင်ဖက်ဖလှယ်ခြင်း" နည်းဗျူဟာကို အသုံးပြု၍ လန်နာမင်းသမီးများကို မြန်မာ့နန်းတွင်းသို့ ကောက်ယူကာ ဆွေမျိုးတော်စပ်ခြင်းဖြင့် နိုင်ငံရေးအရ ပိုမိုခိုင်မာအောင် ပြုလုပ်ခဲ့သည်။ ယဉ်ကျေးမှုအရ လွှမ်းမိုးမှုမှာ အလွန်နက်ရှိုင်းခဲ့ရာ လန်နာဒေသရှိ ဝတ်စားဆင်ယင်မှု၊ ဗိသုကာလက်ရာနှင့် ဘာသာရေးဆိုင်ရာ ထုံးတမ်းစဉ်လာများတွင် မြန်မာ့ဟန်ပန်များ သိသာစွာ ပါဝင်လာခဲ့သည်။ ဇင်းမယ်ဒေသရှိ ဘုရားကျောင်းကန်များတွင် မြန်မာ့ဗိသုကာလက်ရာဖြစ်သော "ပြာသာဒ်" ပုံစံများနှင့် ကနုတ်ပန်းအနုစိတ်များကို ယနေ့တိုင် တွေ့မြင်နိုင်သလို၊ လန်နာတို့၏ ဝတ်စားဆင်ယင်မှုတွင်လည်း မြန်မာ့နန်းတွင်းသုံး အဝတ်အထည်နှင့် ဆင်ယင်ထုံးဖွဲ့မှုများ လွှမ်းမိုးခဲ့သည်။ ထို့ပြင် မြန်မာသက္ကရာဇ်နှင့် ဗေဒင်လက်္ခဏာရပ်များ၊ အကပဒေသာနှင့် ဂီတဆိုင်ရာ တူရိယာများသည်လည်း လန်နာယဉ်ကျေးမှု၏ အစိတ်အပိုင်းများ ဖြစ်လာခဲ့သည်။ ထို့ကြောင့် လန်နာနှင့် မြန်မာ့နေပြည်တော်၏ ဆက်ဆံရေးသည် စစ်ရေးအရ အုပ်ချုပ်မှုသက်သက်မဟုတ်ဘဲ "ယွန်း" ယဉ်ကျေးမှုနှင့် မြန်မာ့ယဉ်ကျေးမှုတို့ ရောယှက်ကာ ထူးခြားသော အရှေ့တောင်အာရှ ယဉ်ကျေးမှုနယ်ပယ်တစ်ခုကို ဖန်တီးပေးခဲ့ခြင်း ဖြစ်သော်လည်း၊ ၁၈ ရာစုနှောင်းပိုင်းတွင် ဗဟိုအစိုးရ အာဏာစက် အားနည်းလာမှုနှင့်အတူ လန်နာဒေသသည် ဘန်ကောက်အခြေစိုက် စယာမ် (ထိုင်း) တို့၏ ဩဇာအောက်သို့ တဖြည်းဖြည်း ရောက်ရှိသွားခဲ့လေသည်။

ယဉ်ကျေးမှုအမွေအနှစ်

ယနေ့ခေတ်တွင် လန်နာနိုင်ငံတော်၏ အမွေအနှစ်များကို ၎င်း၏ ထူးခြားသော မြောက်ပိုင်းသား (ယွန်း) ယဉ်ကျေးမှု၊ ဗုဒ္ဓဘာသာ ဘုရားကျောင်းများနှင့် ရိုးရာဓလေ့များတွင် တွေ့မြင်နိုင်ဆဲဖြစ်သည်။ လန်နာ၏ သမိုင်းဝင်မြို့တော် ချင်းမိုင်မြို့သည် ယနေ့တိုင် ထိုင်းနိုင်ငံမြောက်ပိုင်း၏ အရေးပါသော ယဉ်ကျေးမှုနှင့် စီးပွားရေးအချက်အခြာအဖြစ် တည်ရှိနေပါသည်။

မြန်မာ့ယဉ်ကျေးမှုနှင့် ဓလေ့ထုံးတမ်းများ လန်နာနိုင်ငံတော် (ယနေ့ ထိုင်းနိုင်ငံမြောက်ပိုင်း၊ ဇင်းမယ်ဒေသ) သို့ ယနေ့ထက်တိုင်တည်ရှိနေစဲဖြစ်သည်။ လန်နာနိုင်ငံတော် (Lan Na) သို့ မြန်မာ့ယဉ်ကျေးမှုနှင့် ဓလေ့ထုံးစံများ အခိုင်အမာရောက်ရှိခဲ့သည်မှာ တောင်ငူမင်းဆက် ဘုရင့်နောင်မင်းတရားကြီးက အေဒီ ၁၅၅၈ ခုနှစ်တွင် ဇင်းမယ် (Chiang Mai) ကို အောင်နိုင်ခဲ့သည့် အချိန်မှစတင်သည်။ ထိုအချိန်မှစ၍ နှစ်ပေါင်း ၂၀၀ ကျော်ကြာ မြန်မာတို့ လွှမ်းမိုးခဲ့သည့်ကာလအတွင်း ဘာသာရေး၊ အုပ်ချုပ်ရေးနှင့် အနုပညာဆိုင်ရာ ဓလေ့များစွာ စိမ့်ဝင်ပျံ့နှံ့ခဲ့သည်။

မြန်မာတို့သည် လန်နာဒေသသို့ ၎င်းတို့၏ ကောဇာသက္ကရာဇ် တွက်ချက်ပုံစနစ်ကို ယူဆောင်သွားခဲ့ကြသည်။ ၎င်းစနစ်ကို လန်နာတွင် "မဟာသက္ကရာဇ်" (Chulasakarat) ဟု ခေါ်ဆိုကာ နန်းသုံးပြက္ခဒိန်အဖြစ် အသုံးပြုခဲ့ကြသည်။ ထို့ပြင် မြန်မာဗုဒ္ဓဘာသာ၏ ထုံးတမ်းစဉ်လာများဖြစ်သော ဝါတွင်းကာလ သတ်မှတ်ချက်များနှင့် သင်္ကြန်ပွဲတော် ကျင်းပပုံများသည်လည်း လန်နာရိုးရာ (Songkran) အပေါ်တွင် များစွာ လွှမ်းမိုးခဲ့သည်။

လန်နာဒေသရှိ ဘုန်းကြီးကျောင်း များ၏ ဗိသုကာလက်ရာများတွင် မြန်မာ့ဟန်များကို ယနေ့တိုင် တွေ့မြင်နိုင်သည်။ ရွှေတိဂုံစေတီတော်ပုံစံကို အခြေခံထားသော စေတီတော်များ၊ ကျောင်းဆောင်များ၏ အမိုးအဆင့်ဆင့်နှင့် ခြင်္သေ့ ရုပ်များ နှင့် မြန်မာ ဝတ်စားဆင်ယင်မှုပုံစံအချို့တို့ပင်ဖြစ်သည်။

မြန်မာမင်းများ အုပ်ချုပ်စဉ်ကာလအတွင်း မြန်မာ့ဓမ္မသတ် (Legal Codes) များကို လန်နာဒေသ၏ တရားစီရင်ရေးတွင် အခြေခံအဖြစ် အသုံးပြုခဲ့သည်။ ၎င်းသည် ဒေသခံ လန်နာဥပဒေများနှင့် ပေါင်းစပ်သွားကာ အရှေ့တောင်အာရှ တိုက်မကြီး၏ ထူးခြားသော ဥပဒေစနစ်တစ်ခု ဖြစ်ပေါ်လာစေခဲ့သည်။

ယနေ့ ထိုင်းမြောက်ပိုင်း၏ ကျော်ကြားသော အစားအစာတစ်ခုဖြစ်သည့် "ခေါက်စွိုင်" (Khao Soi) သည် မြန်မာ့အုန်းနို့ခေါက်ဆွဲမှ ဆင်းသက်လာသည်ဟု သမိုင်းပညာရှင်များက ယူဆကြသည်။ ထို့ပြင် ပုဂံခေတ်ကတည်းက အခြေခိုင်ခဲ့သော မြန်မာ့အတာသင်္ကြန် ဓလေ့သည်လည်း လန်နာယဉ်ကျေးမှု၏ အနှစ်သာရတစ်ခု ဖြစ်လာခဲ့သည်။