ယူနစ်ဗက်တာ
ယူနစ်ဗက်တာ (unit vector) သည် ခွဲခြမ်းစိတ်ဖြာ ဂျီဩမေတြီ (analytic geometry) တွင် အလျား ၁ ရှိသော ဗက်တာဖြစ်သည်။ မျဉ်းဖြောင့် အက္ခရာသင်္ချာ (linear algebra) နှင့် ဖန်ရှင်နယ် ခွဲခြမ်းစိတ်ဖြာသင်္ချာ (functional analysis) တို့တွင် အလျားဟူသော သဘောတရားကို ယေဘုယျ ဗက်တာရပ်ဝန်းများ (vector spaces) ဆီသို့ စံနှုန်း (norm) သဘောတရားအဖြစ် ယေဘုယျပြုထားသည်။ စံနှုန်းသတ်မှတ်ထားသော ဗက်တာရပ်ဝန်း (normed vector space) တစ်ခုအတွင်းရှိ ဗက်တာတစ်ခု၏ စံနှုန်းသည် ၁ ဖြစ်လျှင် ၎င်းဗက်တာကို ယူနစ်ဗက်တာ သို့မဟုတ် ယူနစ်ဗက်တာပြုထားသော ဗက်တာ (normalized vector) ဟု ခေါ်ဆိုသည်။
အဓိပ္ပာယ်သတ်မှတ်ချက် (Definition)
[ပြင်ဆင်ရန်]စံနှုန်းသတ်မှတ်ထားသော ဗက်တာရပ်ဝန်း ၏ အစုဝင် (element) တစ်ခုအတွက် ဖြစ်လျှင် ၎င်းကို ယူနစ်ဗက်တာဟု ခေါ်ဆိုသည်။ ယူနစ်ဗက်တာများကို ဦးထုပ်ပုံသဏ္ဌာန် သင်္ကေတ ဖြင့် မကြာခဏ ဖော်ပြလေ့ရှိသည်။ အခြား သင်္ကေတအသုံးအနှုန်းများ (notation) အနေဖြင့် သို့မဟုတ် တို့ကိုလည်း အသုံးပြုကြသည်။[၁][၂]
နောက်ခံအကြောင်းအရာ (Context)
[ပြင်ဆင်ရန်]ပေးထားသော သုညဗက်တာ (zero vector) မဟုတ်သည့် ဗက်တာ တစ်ခုကို ၎င်း၏စံနှုန်းဖြင့် စားခြင်းအားဖြင့် ယူနစ်ဗက်တာတစ်ခုအဖြစ်သို့ ပြောင်းလဲနိုင်သည်။ စံနှုန်းဆိုသည်မှာ ၎င်းဗက်တာ၏ ပမာဏ (magnitude) ဖြစ်သည်။ ၎င်းညီမျှခြင်းကို အောက်ပါအတိုင်း ဖော်ပြနိုင်သည်။
ဤလုပ်ငန်းစဉ်ကို ယူနစ်ဗက်တာသတ်မှတ်ခြင်း (normalization) ဟု ခေါ်ဆိုသည်။ [၃] ရရှိလာသော ဗက်တာသည် နှင့် လားရာတူညီသော ယူနစ်ဗက်တာဖြစ်သည်။[၄] ၎င်းသည် ဥပမာအားဖြင့် ဂရမ်-ရွှမစ် ထောင့်မှန်ကျဖြစ်စေခြင်း လုပ်ငန်းစဉ် (Gram-Schmidt orthogonalization process) တွင် သို့မဟုတ် ဟက်ရှန် ပုံမှန်ပုံစံ (Hessian normal form) ကို တွက်ချက်ခြင်းတို့တွင် အရေးပါသော အခန်းကဏ္ဍမှ ပါဝင်သည်။ ပြောင်းပြန်အားဖြင့် မည်သည့်ဗက်တာကိုမဆို ၎င်း၏ အလျားနှင့် ၎င်းလားရာအတိုင်းရှိသော ယူနစ်ဗက်တာတို့၏ မြှောက်လဒ်အဖြစ် ရေးသားနိုင်သည်။ ၎င်းကို ဟု ဖော်ပြနိုင်သည်။
အခြေအစု (basis) တစ်ခု၏ အစုဝင်များကို ယူနစ်ဗက်တာများအဖြစ် မကြာခဏ ရွေးချယ်လေ့ရှိသည်။ ယင်းတို့ကို အခြေအစု ဗက်တာများဟုလည်း ခေါ်ဆိုသည်။ အဘယ်ကြောင့်ဆိုသော် ယူနစ်ဗက်တာများကို အသုံးပြုခြင်းသည် တွက်ချက်မှုများစွာကို ရိုးရှင်းစေသောကြောင့် ဖြစ်သည်။ ဥပမာအားဖြင့် ယူကလစ် ရပ်ဝန်း (Euclidean space) တစ်ခုတွင် ယူနစ်ဗက်တာ နှစ်ခု၏ စံ အတွင်းမြှောက်လဒ် (inner product) သည် ၎င်းတို့နှစ်ခုကြားရှိ ထောင့်၏ ကိုဆိုင်းတန်ဖိုးနှင့် ညီမျှသည်။
အတိုင်းအတာအကန့်အသတ်ရှိသော အခြေအနေ (Finite-dimensional case)
[ပြင်ဆင်ရန်]
အတိုင်းအတာအကန့်အသတ်ရှိသော ကိန်းစစ် ဗက်တာရပ်ဝန်းများ (real vector spaces) တွင် အသုံးအများဆုံး စံအခြေအစုသည် စံ ယူနစ်ဗက်တာများ သို့မဟုတ် ပုံမှန် (canonical) ယူနစ်ဗက်တာများဖြင့် ဖွဲ့စည်းထားသည်။[၅]
ဤယူနစ်ဗက်တာများသည် သက်ဆိုင်ရာ ကိုဩဒိနိတ် ဝင်ရိုးများ၏ လားရာအတိုင်း ညွှန်ပြကြသည်။[၆]
ပုံမှန် ယူနစ်ဗက်တာများကို ကိန်းအုံ (matrix) တစ်ခုအတွင်း ပေါင်းစပ်လိုက်ပါက ရလဒ်အနေဖြင့် ထပ်တူရကိန်းအုံ (identity matrix) ကို ရရှိမည်ဖြစ်သည်။ ၏ ပုံမှန် ယူနစ်ဗက်တာများအစုသည် ပုံမှန် အတွင်းမြှောက်လဒ်အရ ထောင့်မှန်ကျယူနစ် အခြေအစု (orthonormal basis) ကို ဖွဲ့စည်းသည်။ မည်သည့် ပုံမှန် ယူနစ်ဗက်တာနှစ်ခုမဆို အချင်းချင်း ထောင့်မှန်ကျကြသည်။ ၎င်းတို့အားလုံးကို ယူနစ်ဗက်တာသတ်မှတ်ပြီးဖြစ်သည်။ ထို့ကြောင့် ၎င်းတို့သည် အခြေအစုတစ်ခုကို ဖွဲ့စည်းကြသည်။
ဥပမာ (Example)
[ပြင်ဆင်ရန်]အတိုင်းအတာသုံးခုရှိသော ဗက်တာရပ်ဝန်း ၏ ပုံမှန် ယူနစ်ဗက်တာ သုံးခုကို ဟုလည်း ဖော်ပြကြသည်။
- ။
စာပေများတွင် ဦးထုပ်ပုံသဏ္ဌာန် သင်္ကေတများဖြစ်သော အပြင် စာလုံးမည်းဖြင့် ဟုရေးသားခြင်းသည်လည်း ကျယ်ကျယ်ပြန့်ပြန့် ရှိနေသည်။ စာလုံးမည်းသင်္ကေတများကို တစ်ခါတစ်ရံတွင် ဦးထုပ်ပုံသဏ္ဌာန်များနှင့် တွဲဖက်၍လည်း အသုံးပြုလေ့ရှိသည်။
အနန္တအတိုင်းအတာရှိသော အခြေအနေ (Infinite-dimensional case)
[ပြင်ဆင်ရန်]အနန္တအတိုင်းအတာရှိသော အတွင်းမြှောက်လဒ် ရပ်ဝန်းများတွင် ပုံမှန် ယူနစ်ဗက်တာများ၏ အနန္တအစုသည် ထောင့်မှန်ကျယူနစ် စနစ်တစ်ခုကို ဖွဲ့စည်းထားဆဲဖြစ်သည်။ အတွင်းမြှောက်လဒ် ရပ်ဝန်းများဆိုသည်မှာ အတွင်းမြှောက်လဒ်တစ်ခုပါဝင်သော ဗက်တာရပ်ဝန်းများဖြစ်သည်။ သို့သော် ၎င်းသည် ဗက်တာရပ်ဝန်း အခြေအစုတစ်ခုဖြစ်ရန် မလိုအပ်ပေ။ သို့ရာတွင် ဟီလ်ဘတ် ရပ်ဝန်းများ (Hilbert spaces) ၌ အနန္တပေါင်းလဒ်များကို ခွင့်ပြုခြင်းအားဖြင့် ရပ်ဝန်း၏ ဗက်တာတိုင်းကို ကိုယ်စားပြုဖော်ပြရန် ဖြစ်နိုင်ပေသည်။ ထို့ကြောင့် ထောင့်မှန်ကျယူနစ် အခြေအစု ဟူသော ဝေါဟာရကို အသုံးပြုဆဲဖြစ်သည်။
ကိုးကား
[ပြင်ဆင်ရန်]- ↑ Serway၊ Raymond A.; Jewett၊ John W. (2006)၊ Principles Of Physics: A Calculus-based Text၊ 1၊ Cengage Learning၊ p. 19၊ ISBN 978-0-534-49143-7
- ↑ Bronstein၊ I. N.; Semendjajew၊ K. A. (2001)၊ Taschenbuch der Mathematik (ဂျာမန်ဘာသာစကားဖြင့်) (5. ed.)၊ Thun / Frankfurt am Main: Verlag Harri Deutsch၊ p. 187၊ ISBN 3-8171-2005-2
- ↑ Arens၊ Tilo; Hettlich၊ Frank; Karpfinger၊ Christian; Kockelkorn၊ Ulrich; Lichtenegger၊ Klaus; Stachel၊ Hellmuth (2022)၊ Mathematik (ဂျာမန်ဘာသာစကားဖြင့်) (5. ed.)၊ Berlin / Heidelberg: Springer၊ p. 703၊ ISBN 978-3-662-64388-4
- ↑ Walz၊ Guido, ed. (2017)၊ "Einheitsvektor"၊ Lexikon der Mathematik: Band 2: Eig bis Inn (ဂျာမန်ဘာသာစကားဖြင့်) (2. ed.)၊ Berlin / Heidelberg: Springer Spektrum၊ p. 13၊ ISBN 978-3-662-53503-5
- ↑ Jänich၊ Klaus (2005)၊ Mathematik 1 (ဂျာမန်ဘာသာစကားဖြင့်) (2. ed.)၊ Berlin / Heidelberg: Springer၊ p. 144၊ ISBN 3-540-21392-9
- ↑ Westermann၊ Thomas (2024)၊ Mathematik für Ingenieure 1 (ဂျာမန်ဘာသာစကားဖြင့်) (9. ed.)၊ Berlin / Heidelberg: Springer၊ p. 48၊ ISBN 978-3-662-69657-6