မျောက်ကျောက်ရောဂါ

မျောက်ကျောက် ကပ်ရောဂါ Mpox
မျောက်ကျောက်ရောဂါကူးစက်ခံထားရသည့် ကလေးငယ်၏ ပုံ (၁၉၇၁)
အသံထွက်	အမ်ပေါက်စ်
အထူးပြု	ကူးစက်ရောဂါ
လက္ခဏာများ	ဖျားခြင်း၊ ခေါင်းအရမ်းကိုက်ခြင်း၊ ကြွက်သားနာကျင်ခြင်း၊ ခါးနာခြင်း၊ အားအင်ကုန်ခမ်းခြင်း၊ ပြန်ရည်အိပ် (Lymph node) များ ရောင်ရမ်းခြင်းနှင့် အရေပြားပေါ်တွင် အနီကွက်များ ထွက်ခြင်း သို့မဟုတ် အဖုအပိန့်များ၊ အရည်ကြည်ဖုများထွက်ခြင်း။
ရှုပ်ထွေးမှုများ	secondary infections, pneumonia, sepsis, encephalitis, and loss of vision with severe eye infection
Usual onset	3–17 days post exposure
ကာလ	မျောက်ကျောက် ရောဂါလက္ခဏာခံစားနေရသူထံ မှ (ပုံမှန်အားဖြင့် (၂) ပတ်မှ (၄) ပတ်အတွင်း) တွင် အခြားသူကို ကူးစက်စေနိုင်သည်။ ရောဂါလက္ခဏာ ပြသခြင်းမရှိသည့်သူများမှ ကူးစက်စေခြင်း ရှိ၊မရှိကိုမူ ရှင်းရှင်းလင်းလင်း မသိရှိရသေးပေ။
အမျိုးအစား	ကလပ် ဝမ်း နှင့် ကလပ် တူး
အကြောင်းရင်း	မျောက်ကျောက် (Monkeypox) ဗိုင်းရပ်စ်ပိုးကြောင့်ဖြစ်ပွားသည့် ရောဂါတစ်မျိုး
စမ်းသပ်နည်း	ဗိုင်းရပ်အားစစ်ဆေးခြင်း
ကွဲပြားသောစမ်းသပ်နည်း	Chickenpox, smallpox
ကာကွယ်ခြင်း	သံသယ သို့မဟုတ် အတည်ပြု မျောက်ကျောက်ရောဂါဖြစ်ပွားနေသူများနှင့် ကိုင်တွယ်ထိတွေ့မှုကို ရှောင်ရှားခြင်း၊ဆေးရုံသုံးနှာခေါင်းစည်း (Mask) တပ်ဆင်ခြင်း၊အရေပြားခြင်း ထိတွေ့ခြင်းကို ရှောင်ကြဉ်ခြင်း၊အရေပြားအဖုအပိန့်များကို ကိုင်တွယ်ထိတွေ့ရမည်ဆိုလျှင်လည်း တစ်ခါသုံး လက်အိတ်များကို အသုံးပြုခြင်း၊လက်ကို ရေနှင့်ဆပ်ပြာ သို့မဟုတ် အယ်ကိုဟောပါဝင်သည့် လက်သန့်ဆေးရည်ဖြင့် ပုံမှန်ဆေးကြောခြင်း။
ကုသခြင်း	မျောက်ကျောက်ရောဂါလက္ခဏာများသည် ကုသမှုခံယူစရာမလိုဘဲ ပျောက်ကင်းသွားတတ်သည်။စတီးရိုက်ပါဝင်သော ဆေးအမျိုးအစားကို ရှောင်ရှားပြီး အခြား ပါးစပ်သန့်ဆေးရည်နှင့် မျက်စဉ်းခပ်ဆေးတို့ကို အသုံးပြုနိုင်သည်။ ပြင်းထန်သောလူနာများတွင် ကာကွယ်ဆေးထိုးခြင်းမှ ပေါ်ထွက်လာသော ပဋိပစ္စည်း ပရိုတိန်းတစ်မျိုး (Vaccinia immune globulin –VIG) ကို အသုံးပြုရန် ကမ္ဘာ့ကျန်းမာရေးအဖွဲ့ (WHO)က ထောက်ခံချက်ပေးထားသည်။ ကျောက်ကြီးရောဂါကုသရာတွင် အသုံးပြုသည့် ဆေးတစ်မျိုး (Tecovirimat, TPOXX) ကို မျောက်ကျောက်ရောဂါကုသရာတွင် အသုံးပြုရန် ၂၀၂၂ ခုနှစ် ဇန်နဝါရီလက ကမ္ဘာ့ကျန်းမာရေးအဖွဲ့ (WHO)က ခွင့်ပြုခဲ့သည်။
ဆေး	ကျောက်ကြီးရောဂါ (smallpox) ကာကွယ်ဆေးတော်တော်များများသည် မျောက်ကျောက်ရောဂါ ကူးစက်မှုမှ တစ်စိတ်တစ်ဒေသကာကွယ်မှု ပေးနိုင်သည်။ ကျောက်ကြီးရောဂါကို ကာကွယ်ရန်အတွက် ထုတ်လုပ်ထားသည့် ကာကွယ်ဆေးအသစ်တစ်မျိုး (MVA-BN, Imvamune, Imvanex of Jyynneo) သည် မျောက်ကျောက်ရောဂါ ကူးစက်ခြင်းမှကာကွယ်ရန် ၂၀၁၉ ခုနှစ်တွင် ခွင့်ပြုချက်ရရှိထားသော်လည်း တစ်ကမ္ဘာလုံး အတိုင်းအတာအနေဖြင့် တွင်တွင်ကျယ်ကျယ် အသုံးမပြုနိုင်သေးပါ။ဓာတ်ခွဲဝန်ထမ်းတချို့ သို့မဟုတ် ကျန်းမာရေးဝန်ထမ်းများသည် လက်ရှိအချိန်တွင် မကြာသေးမှီက ထုတ်လုပ်ထားသည့် ကျောက်ကြီးရောဂါကာကွယ်ဆေးအား ထိုးနှံထားပြီးဖြစ်သည်။
ရောဂါလက္ခဏာ	မျောက်ကျောက်ရောဂါ၏ ထူးခြားချက်က ပေါင်ခြံ၊ ချိုင်း၊ လည်ပင်း စသည့်နေရာများတွင် အကျိတ်များ ထွက်ပေါ်လာသည်။ ရောဂါလက္ခဏာများမှာ ရေကျောက်ရောဂါနှင့် ဆင်တူသည်။သို့သော် မျောက်ကျောက်အရည်ကြည်ဖုများက တစ်လုံးနှင့်တစ်လုံး ဘယ်အချိန်ကြည့်ကြည့် အရွယ်တူ၊ ပုံစံတူများသာဖြစ်သည်။ယင်းအဖုအကွက်များသည် ကိုယ်လုံးပေါ်တွင်ထွက်ခြင်းထက် မျက်နှာ၊ ခြေ၊ လက်တို့ပေါ်တွင် ပိုထွက်တတ်သည်။

မျောက်ကျောက်ရောဂါ (Mpox, ယခင်နာမည် monkeypox) သည် လူသားများနှင့် တိရစ္ဆာန်များအကြား ကူးစက်ဖြစ်ပွားနိုင်သော ဗိုင်းရပ်စ်ရောဂါတစ်မျိုး ဖြစ်သည်။ ရောဂါလက္ခဏာများအနေဖြင့် အဖျားတက်ခြင်းနှင့် ပြန်ရည်ကျိတ်များ ရောင်ရမ်းခြင်းတို့ အရင်ဖြစ်ပွားလေ့ရှိပြီး၊ ထို့နောက်တွင် အရည်ကြည်ဖုများအသွင် ပြောင်းလဲသွားမည့် အဖုအပိန့်များ ထွက်လာတတ်သည်။

ဤရောဂါသည် များသောအားဖြင့် ပြင်းထန်လေ့မရှိဘဲ ကူးစက်ခံရသူအများစုမှာ သီးသန့်ကုသမှု ခံယူစရာမလိုဘဲ ရက်သတ္တပတ်အနည်းငယ်အတွင်း ပြန်လည်ကောင်းမွန်လာကြသည်။ ဗိုင်းရပ်စ်ပိုး ကူးစက်ခံရချိန်မှစ၍ ရောဂါလက္ခဏာ စတင်ပြသချိန် (ပျိုးရက်) အထိ ၃ ရက်မှ ၁၇ ရက်အထိ ကြာမြင့်နိုင်ပြီး၊ ရောဂါလက္ခဏာများသည် ပုံမှန်အားဖြင့် ၂ ပတ်မှ ၄ ပတ်အထိ တည်ရှိနေတတ်သည်။ သို့သော်လည်း ကလေးငယ်များ၊ ကိုယ်ဝန်ဆောင်မိခင်များနှင့် ကိုယ်ခံအားစနစ် အားနည်းသူများတွင်မူ ပြင်းထန်သော နောက်ဆက်တွဲဆိုးကျိုးများ ကြုံတွေ့ရနိုင်သည်။

မျောက်ကျောက်ရောဂါသည် အာဖရိကအလယ်ပိုင်းနှင့် အာဖရိကအနောက်ပိုင်းတို့တွင် ပုံမှန်ဖြစ်ပွားလေ့ရှိသော (Endemic) ရောဂါဖြစ်ပြီး၊ နို့တိုက်သတ္တဝါ မျိုးစိတ်အချို့သည် ၎င်းဗိုင်းရပ်စ်၏ သဘာဝသိုအောင်းရာအိမ်ရှင် (Natural reservoir) များအဖြစ် လုပ်ဆောင်နေသည်ဟု သံသယရှိကြသည်။ လူသားများတွင် ပထမဆုံးအကြိမ် ကူးစက်ခံရမှုများကို ၁၉၇၀ ပြည့်နှစ်တွင် ကွန်ဂိုဒီမိုကရက်တစ်သမ္မတနိုင်ငံ၊ ဘာဆန်ကူဆူ (Basankusu) မြို့၌ ရောဂါရှာဖွေတွေ့ရှိခဲ့သည်။ ထိုအချိန်မှစ၍ ရောဂါကူးစက်ပြန့်ပွားမှု အကြိမ်ရေနှင့် ပြင်းထန်မှုနှုန်းတို့သည် သိသိသာသာ တိုးမြင့်လာခဲ့ပြီး၊ ယင်းမှာ ကျောက်ကြီးရောဂါ (Smallpox) ကာကွယ်ဆေးကို ပုံမှန်ထိုးနှံပေးခြင်းအား ရပ်ဆိုင်းလိုက်သည့်နောက်ပိုင်း ခုခံအား တဖြည်းဖြည်း လျော့နည်းလာခြင်း၏ ရလဒ်ကြောင့် ဖြစ်နိုင်သည်။

ရောဂါဖြစ်ပွားမှုများ

အကျယ်တဝင့် ဖော်ပြထားသောဆောင်းပါး - ၂၀၂၃-၂၀၂၆ မျောက်ကျောက် ကပ်ရောဂါ ဖြစ်ပွားမှု

၂၀၂၂-၂၀၂၃ ခုနှစ်တွင် ဖြစ်ပွားခဲ့သော မျိုးဗီဇအုပ်စု ၂ (Clade II) ၏ ကမ္ဘာလုံးဆိုင်ရာ ကူးစက်ပြန့်ပွားမှုသည် အာဖရိကပြင်ပ၌ လူမှုအဖွဲ့အစည်းအတွင်း ပထမဆုံးအကြိမ် ကျယ်ကျယ်ပြန့်ပြန့် ကူးစက်ပျံ့နှံ့မှုအဖြစ် မှတ်တမ်းဝင်ခဲ့သည်။ ၂၀၂၂ ခုနှစ် ဇူလိုင်လတွင် ကမ္ဘာ့ကျန်းမာရေးအဖွဲ့ (WHO) က အဆိုပါ ကူးစက်ပြန့်ပွားမှုကို နိုင်ငံတကာအဆင့် ပြည်သူ့ကျန်းမာရေး အရေးပေါ်အခြေအနေ (PHEIC) အဖြစ် ထုတ်ပြန်ကြေညာခဲ့သည်။ ကာကွယ်ဆေးထိုးနှံခြင်းနှင့် ပြည်သူ့ကျန်းမာရေးဆိုင်ရာ သတင်းအချက်အလက် မျှဝေခြင်းတို့ကို အောင်မြင်သော ထိန်းချုပ်မှုလုပ်ငန်းစဉ်များအဖြစ် ကိုးကားလျက်၊ ရောဂါကူးစက်မှုကို ထိန်းချုပ်နိုင်ခဲ့သဖြင့် ၂၀၂၃ ခုနှစ် မေလတွင် WHO က ယင်းအရေးပေါ်အခြေအနေ သတ်မှတ်ချက်ကို ပြန်လည်ရုပ်သိမ်းခဲ့သည်။

၂၀၂၃ ခုနှစ်အတွင်း ကွန်ဂိုဒီမိုကရက်တစ်သမ္မတနိုင်ငံ၌ မျိုးဗီဇအုပ်စု ၁ ၏ မျိုးကွဲသစ်တစ်ခု (Clade Ib အဖြစ် သိကြသော) ကူးစက်ပြန့်ပွားမှုကို စတင်စစ်ဆေးတွေ့ရှိခဲ့သည်။ ၂၀၂၄ ခုနှစ် ဩဂုတ်လတွင် ထိုမျိုးကွဲသည် အာဖရိကနိုင်ငံအချို့သို့ ပျံ့နှံ့သွားခဲ့ပြီး၊ လူအချင်းချင်း ပိုမိုရေရှည်ကူးစက်နိုင်ရန် ဗိုင်းရပ်စ်က ပုံမှန်ထက် ပိုမိုလိုက်လျောညီထွေဖြစ်အောင် ပြောင်းလဲသွားနိုင်သည်ဟူသော စိုးရိမ်ပူပန်မှုများကို မြင့်တက်စေခဲ့သည်။[16][17] ထို့ကြောင့် ၂၀၂၄ ခုနှစ် ဩဂုတ်လတွင် ကမ္ဘာ့ကျန်းမာရေးအဖွဲ့ (WHO) က ဤကူးစက်ပြန့်ပွားမှုကို နိုင်ငံတကာအဆင့် အရေးပေါ်ပြည်သူ့ကျန်းမာရေးအခြေအနေအဖြစ် ထပ်မံထုတ်ပြန်ကြေညာခဲ့သည်။

ဆက်လက်ဖတ်ရှုရန်

• အီဘိုလာဗိုင်းရပ်စ်ရောဂါ