မဟာ ဒါရယဝုသျှ်

မဟာ ဒါရယဝုသျှ် 𐎭𐎠𐎼𐎹𐎺𐎢𐏁 ဒါရယဝဟုသျှ် ကသျှယာရသျှာ
မင်းတို့၏ မင်း ရာဇာဓိရာဇာ
မင်း၏ ရုပ်ကြွပုံ
နန်းသက်	၅၂၂ ဘီစီ - ၄၈၆ ဘီစီ
နန်းတက်ချိန်	ပါသရဂဒါ မြို့
ရှေ့မင်းဆက်	ဗရ်္ဒိယ
နောက်မင်းဆက်	ကသျှယာရသျှာ ၁
မွေးဖွား	၅၅၀ ဘီစီ ဝန်းကျင်
ကွယ်လွန်	၄၈၆ ဘီစီ အောက်တိုဘာ
မင်းဆက်	ဟခါမနိသျှ် မင်းဆက်
ခမည်းတော်	ဝိသျှ်တာသ္ပါ
မယ်တော်	ရိုဒိုဂုနာ သို့မဟုတ် ဣရ်္ဒဗမာ
ကိုးကွယ်မှု	အင်ဒိုအီရန် သာသနာ

မဟာ ဒါရယဝုသျှ် ( Old Persian: 𐎭𐎠𐎼𐎹𐎺𐎢𐏁 Dārayavaʰuš ; c. 550 – ၄၈၆ ဘီစီ) သည် ဟခါမနိသျှ အင်ပါယာ ၏ တတိယမြောက် ဧကရာဇ် ဘုရင် ဖြစ်ပြီး ဘီစီ ၅၂၂ မှ ဘီစီ ၄၈၆ တွင် ကွယ်လွန်ချိန်အထိ စိုးစံခဲ့သည်။ဒါရယဝုသျှ် (Dārayauš) သို့မဟုတ် ဒါရယဝဟုသျှ် (Dārayavaʰuš) ဘွဲ့အမည်မှာ ရှေးဟောင်းပါရှန်ဘွဲ့ဖြစ်ပြီး "ဥစ္စာစည်းစိမ်ကောင်းဖွယ်ကို ဆောင်အပ်သည်" ဟု အနက်ဟော၏။ သက္ကတမှု ပြုရလျှင် ဓါရယဝသုၑ် ၊ ပါဠိမှု ပြုရလျှင် ဓါရေဝသု ဖြစ်ရာ၏။ ယုဒသန် မြန်မာသမ္မာကျမ်းစာ၌ ဒါရိ မင်းကြီး ဟု ခေါ်၏။ အသုံးများသော အင်္ဂလိပ်အမည် "ဒရိုင်းယတ်'စ်" (Darius) ကား ဟေ​လဲနစ်ပုဒ် ဂရိမူ ဒါရေးယို့စ် (ရှေးဟောင်းဂရိ: Δᾱρεῖος) မှ ဆင်းသက်သည်။

ဒါရိမင်း သည် အင်ပါယာ၏ နယ်မြေအထွတ်အထိပ်တွင် အုပ်ချုပ်ခဲ့ပြီး အနောက်အာရှ၏ အများစု၊ ဘော်လကန် ဒေသများ ( သရေးစ် – မက်ဆီဒိုး နီးယား နှင့် ပီယွန်နီးယား ) နှင့် ကော့ ကေးဆပ်စ်ဒေသ အစိတ်အပိုင်းများ၊ ပင်လယ်နက် ကမ်းရိုးတန်းဒေသ အများစု၊ အလယ်အာရှ ၊ အရှေ့ဖျားရှိ အိန္ဒုချိုင့်ဝှမ်း ၊ အီဂျစ် ( Mudrâya )၊ အရှေ့ပိုင်း လစ်ဗျား နှင့် ကမ်းရိုးတန်း ဆူဒန် အပါအဝင် မြောက်အာဖရိက နှင့် အရှေ့မြောက်အာဖရိက ၏ အစိတ်အပိုင်းများ ပါဝင်ခဲ့သည်။

ဒါရီးယပ်စ်သည် အာချေမနစ်ဘုရင် ဘာဒီယာ (သို့မဟုတ် စမာဒစ် ) ကို ဖြုတ်ချပြီးနောက် ထီးနန်းဆက်ခံခဲ့ပြီး ၎င်းအား ဂေါ်မာတာအမည်ရှိ အတုအယောင်တစ်ဦးဟု ဆိုခဲ့သည်။ ဘုရင်သစ်သည် အင်ပါယာတစ်လျှောက်တွင် ပုန်ကန်မှုများနှင့် ရင်ဆိုင်ခဲ့ရသော်လည်း ၎င်းတို့အားလုံးကို နှိမ်နင်းခဲ့သည်။ ဒါရိမင်းသည် အင်ပါယာကို အုပ်ချုပ်ရေးပြည်နယ်များအဖြစ် ပိုင်းခြားခြင်းဖြင့် ဖွဲ့စည်းခဲ့ပြီး၊ တစ်ခုချင်းစီကို အုပ်ချုပ်သော အုပ်ချုပ်ခံဘုရင် တစ်ဦးစီဖြင့် အုပ်ချုပ်ခဲ့သည်။ သူသည် တစ်ပြေးညီငွေကြေးစနစ်အသစ်တစ်ခုကို စီစဉ်ခဲ့ပြီး ရှေးဟောင်းပါရှန်ဘာသာစကား နှင့်အတူ အာရမိတ်ဘာသာစကားကို အင်ပါယာ၏ ပူးတွဲတရားဝင်ဘာသာစကားအဖြစ် ပြုလုပ်ခဲ့သည်။ သူသည် လမ်းများကို တိုးတက်ကောင်းမွန်အောင် ပြုလုပ်ခြင်း နှင့် စံသတ်မှတ်ထားသော အလေးချိန်နှင့် တိုင်းတာမှုများကို မိတ်ဆက်ခြင်းဖြင့်လည်း အင်ပါယာကို ပိုမိုကောင်းမွန်သော အခြေအနေသို့ ရောက်ရှိစေခဲ့သည်။ ဤပြောင်းလဲမှုများမှတစ်ဆင့် အာချေမနစ်အင်ပါယာသည် ဗဟိုချုပ်ကိုင်မှုရှိပြီး စည်းလုံးညီညွတ်လာခဲ့သည်။ ဒါရီးယပ်စ်သည် သူ၏ အုပ်ချုပ်မှုတစ်လျှောက်တွင် အခြားဆောက်လုပ်ရေး စီမံကိန်းများကို လုပ်ဆောင်ခဲ့ပြီး အဓိကအားဖြင့် ဆူဆာ ၊ ပါဆာဂါဒေး ၊ ပါဆီပိုလစ် ၊ ဗာဗုလုန် နှင့် အီဂျစ်တို့ကို အာရုံစိုက်ခဲ့သည်။ ဘီဟစ်စတန်တောင်၏ ကျောက်ဆောင်မျက်နှာပြင်ပေါ်တွင် ထွင်းထုထားသော သုံးဘာသာစကားဖြင့် ရေးသားထားသော ကမ္ပည်းစာသည် နောက်ပိုင်းတွင် ရှေးဟောင်းပါရှန်ဘာသာစကားနှင့် ကျူနီဖောင်းကို အဓိပ္ပာယ်ဖော်ရန် အတွက် အဓိကရင်းမြစ်တစ်ခု ဖြစ်လာခဲ့သည်။ သူ၏ အသက်မွေးဝမ်းကျောင်းလုပ်ငန်းကို ဂရိသမိုင်းပညာမှ ကျယ်ပြန့်သော မှတ်တမ်းများမှလည်း လူသိများပြီး Ionian Revolution တွင် ပါဝင်ခဲ့သည့်အတွက် အေသင်နှင့် Eretria တို့ကို ပြစ်ဒဏ်ခတ်သည့် စစ်ဆင်ရေးဖြင့် လူသိများသည်။