ဗမာ-ချန်နွယ် ဘာသာစကားများ
| ဘာမို-ချမ်းဂျစ် | |
|---|---|
| အရှေ့ တိဗက်-ဗမာ | |
| (proposed) | |
| ဒေသအလိုက် ပျံ့နှံ့မှု: | တရုတ်နိုင်ငံ, မြန်မာနိုင်ငံ |
| ခွဲခြားမှု: | တရုတ်-တိဗက်
|
| အခွဲများ: | |
| Glottolog: | burm1265[၁] |
ဗမာ-ချန်နွယ် ဘာသာစကားများ (အင်္ဂလိပ်: Burmo-Qiangic languages) သို့မဟုတ် အချို့ပညာရှင်များက အရှေ့ပိုင်း တိဘက်-ဗမာနွယ်ဝင် ဘာသာစကားများ (Eastern Tibeto-Burman) ဟု ခေါ်ဆိုကြသည့် ဘာသာစကားစုသည် တရုတ်-တိဗက်နွယ် ဘာသာစကားမိသားစုကြီး၏ တိဗက်-ဗမာနွယ်ဝင် ဘာသာစကားများ အုပ်စုအောက်ရှိ ကြီးမားသော မက်ခရိုအုပ်စု (Macro-group) တစ်ခု ဖြစ်သည်။[၂] ဤဘာသာစကားစုကို ပြောဆိုကြသော လူဦးရေပေါင်း သန်း ၄၀ ကျော်ရှိပြီး၊ အဓိကအားဖြင့် မြန်မာနိုင်ငံတစ်ဝန်းလုံးတွင်လည်းကောင်း၊ တရုတ်နိုင်ငံ အနောက်တောင်ပိုင်း (စီချွန်းပြည်နယ်၊ ယူနန်ပြည်နယ်နှင့် တိဗက်ကိုယ်ပိုင်အုပ်ချုပ်ခွင့်ရဒေသ) တို့တွင်လည်းကောင်း ကျယ်ကျယ်ပြန့်ပြန့် ပြောဆိုကြသည်။[၃]
ဤသီအိုရီအရ ဗမာနွယ်ဖွားများနှင့် ချန် (သမိုင်းဝင်လူမျိုးများ) (Qiangic) များသည် ဘုံအစတစ်ခုတည်းမှ ခွဲထွက်လာကြခြင်း ဖြစ်သည်။ မြန်မာ့သမိုင်းပညာရှင် ဒေါက်တာသန်းထွန်း ကလည်း သူ၏ ခေတ်ဟောင်းမြန်မာရာဇဝင် (၁၉၆၉) တွင် မြန်မာတို့၏ ဇစ်မြစ်သည် တရုတ်နိုင်ငံအနောက်မြောက်ပိုင်းရှိ ချိအန် (Qiang) လူမျိုးစုများနှင့် ဆက်စပ်နေကြောင်း ထောက်ခံရေးသားခဲ့သည်။[၄]
သတ်မှတ်ခဲ့ခြင်းသမိုင်းနှင့် အယူအဆများ
[ပြင်ဆင်ရန်]ဗမာ-ချန်နွယ် ဘာသာစကားအုပ်စုကို တရုတ်-တိဗက်ဘာသာစကားမိသားစုအတွင်း ထင်ရှားသော မက်ခရိုအုပ်စု (Macro-group) တစ်ခုအဖြစ် သတ်မှတ်နိုင်ရန် ဘာသာဗေဒပညာရှင်အများစုက ခေတ်အဆက်ဆက် သုတေသနပြု၍ အယူအဆအမျိုးမျိုး တင်ပြခဲ့ကြသည်။
အစောပိုင်း တိဗက်-ဗမာနွယ်ဝင် အယူအဆ
[ပြင်ဆင်ရန်]၁၉ ရာစုနှောင်းပိုင်းနှင့် ၂၀ ရာစုအစောပိုင်း ကာလများတွင် ရောဘတ် ရှာဖာ (Robert Shafer) နှင့် ပေါလ် ကေ ဘီနီဒစ် (Paul K. Benedict) တို့ကဲ့သို့သော အစောပိုင်း ဘာသာဗေဒပညာရှင်ကြီးများသည် တရုတ်ပြည် အနောက်တောင်ပိုင်းရှိ ချန်နွယ် (Qiangic) ဘာသာစကားများနှင့် မြန်မာနိုင်ငံရှိ ဗမာနွယ် (Burmish) ဘာသာစကားများကို တိဗက်-ဗမာအုပ်စုကြီး (Tibeto-Burman) ၏ သီးခြားအကိုင်းအခက်ကြီးနှစ်ခုအဖြစ်သာ သီးသန့်ခွဲခြား ရှုမြင်ခဲ့ကြသည်။[၅] ထိုစဉ်က ချန်နွယ်ဘာသာစကားများသည် တိဗက်ဘာသာစကားနှင့် ပိုမိုနီးစပ်သည် သို့မဟုတ် လိုလို-ဗမာနွယ် ဘာသာစကားများနှင့် ပိုမိုနီးစပ်သည်ဟူသော အချက်အပေါ် တိကျခိုင်မာသည့် သတ်မှတ်ချက် မရှိသေးပေ။
မက်ခရိုအုပ်စု သတ်မှတ်ခြင်း သမိုင်းကြောင်း
[ပြင်ဆင်ရန်]၂၀ ရာစုနှောင်းပိုင်း (၁၉၉၀ ပြည့်လွန်နှစ်များ) သို့ ရောက်ရှိသောအခါ ကမ္ဘာသိ တရုတ်-တိဗက်ဘာသာဗေဒပညာရှင်ကြီးများ ဖြစ်ကြသော ဒေးဗစ် ဘရက်ဒ်လေ (David Bradley) နှင့် ဂျိမ်းစ် အေ မာတစ်ဆော့ဖ် (James A. Matisoff) တို့က "လိုလို-ဗမာ (Lolo-Burmese)" နှင့် "ချန်နွယ်စု (Qiangic)" တို့အကြား ထူးခြားသော ဘာသာဗေဒဆိုင်ရာ ဆက်နွှယ်မှုများကို စတင်တွေ့ရှိခဲ့ကြသည်။[၂][၆]
ပညာရှင်များက ရှေးဦး လိုလို-ဗမာ (Proto-Lolo-Burmese) နှင့် ရှေးဦးချန် (Proto-Qiangic) ဘာသာစကားများကို နှိုင်းယှဉ်လေ့လာရာတွင် အခြေခံကျသော ဝေါဟာရဇာစ်မြစ်များ တူညီနေရုံသာမက၊ ဗျည်းတွဲများ ပြောင်းလဲပုံနှင့် အသံနေအထားပြောင်းလဲမှုစနစ် (Historical Phonology) အပိုင်း၌ အပြန်အလှန် ဆက်စပ်မှုရှိနေကြောင်း သက်သေပြနိုင်ခဲ့သဖြင့် ၎င်းတို့ကို "Burmo-Qiangic" ဟူသော မက်ခရိုအုပ်စုကြီးတစ်ခုတည်းအောက်တွင် ပေါင်းစည်းရန် အယူအဆ တင်ပြခဲ့ကြသည်။[၂]
ထို့ပြင် ၎င်းဘာသာစကားအုပ်စုကြီးတစ်ခုလုံးသည် တရုတ်-တိဗက်မိသားစု၏ "အရှေ့ပိုင်း တိဗက်-ဗမာနွယ်ဝင်" (Eastern Tibeto-Burman) အကိုင်းအခက်ကြီးဖြစ်ပြီး၊ တိဗက်နှင့် ကရင်နွယ်ဘာသာစကားများအပါအဝင် အခြားအနောက်ပိုင်းအုပ်စုများနှင့် ကွဲပြားကြောင်း ယူဆခဲ့ကြသည်။[၃]
ခေတ်ပြိုင်ဘာသာဗေဒ အယူအဆများနှင့် ငြင်းခုံချက်များ
[ပြင်ဆင်ရန်]ခေတ်သစ်ဘာသာဗေဒတွင် ကွန်ပျူတာသုံး၍ ဘာသာစကားများ၏ ဆီလျော်နီးစပ်မှုကို တွက်ချက်သည့် စနစ် (Computational Phylogenetics) များ ပေါ်ပေါက်လာသောအခါ ဗမာ-ချန်နွယ် အယူအဆအပေါ် ငြင်းခုံချက်အသစ်များ ထွက်ပေါ်လာခဲ့သည်။
ပြင်သစ်ဘာသာဗေဒပညာရှင် ဂီလုံ ဂျာခ် (Guillaume Jacques) နှင့် လောရင့် ဆာဂတ် (Laurent Sagart) တို့၏ သုတေသနများတွင် ချန်နွယ်ဘာသာစကားများသည် ဗမာနွယ်စကားများထက် တိဗက်ဘာသာစကားများနှင့်သာ ပိုမိုနီးစပ်ပြီး "တိဗက်-ချန်နွယ် (Tibet-Qiangic)" အုပ်စုအဖြစ် တည်ရှိနိုင်ကြောင်း၊ ဗမာ-ချန်နွယ် ဟူသော အုပ်စုမှာ စစ်မှန်သော မျိုးရိုးဗီဇတူအုပ်စု (Genetic Clade) တစ်ခု မဟုတ်နိုင်ကြောင်း ထောက်ပြခဲ့ကြသည်။[၇] သို့သော်လည်း တရုတ်ပြည်မှ သုတေသနပညာရှင်များနှင့် ဒေးဗစ် ဘရက်ဒ်လေတို့ကမူ ချန်နွယ်နှင့် လိုလို-ဗမာနွယ် များသည် ရှေးဦးတရုတ်-တိဗက်လူမျိုးများ ယူနန်နှင့် စီချွန်းဒေသတစ်ဝိုက်တွင် အတူတကွ ရှိနေစဉ်ကတည်းက သမိုင်းအစဉ်အဆက် ပထဝီဝင်အရ ဒွန်တွဲနေထိုင်ခဲ့ကြခြင်းကြောင့် အပြန်အလှန် လွှမ်းမိုးမှုများပြားကာ ဘာသာစကားချင်း အလွန်နီးစပ်သွားရခြင်းဖြစ်သည်ဟု ရှင်းလင်းတင်ပြကြသည်။[၈][၉]
ဘာသာဗေဒဆိုင်ရာ ဆက်နွှယ်မှုနှင့် ဝိသေသလက္ခဏာများ
[ပြင်ဆင်ရန်]ဘာသာဗေဒပညာရှင်ကြီး ဂျိမ်းစ် အေ မာတစ်ဆော့ဖ် (James A. Matisoff) နှင့် ဒေးဗစ် ဘရက်ဒ်လေ (David Bradley) တို့၏ သုတေသနပြုချက်များအရ ဗမာနွယ် (Burmic) ဘာသာစကားများနှင့် တရုတ်ပြည် စီချွန်းတောင်တန်းဒေသတွင် ပြောဆိုကြသော ချန်နွယ် (Qiangic) ဘာသာစကားများသည် ရှေးဦးဝေါဟာရ ဇာစ်မြစ်နှင့် အသံနေအထား ပြောင်းလဲမှုစနစ် (Historical Phonology) အပိုင်းတွင် နက်ရှိုင်းသော ဆက်စပ်မှုများ ရှိကြသည်။[၆] ၎င်းတို့သည် အခြေခံအားဖြင့် "ကတ္တား-ကံ-ကရိယာ" (Subject-Object-Verb: SOV) ဝါကျဖွဲ့ထုံးကို အသုံးပြုကြပြီး အသံနေအထားပြောင်းလဲမှု (Tonal) ရှိသော ဘာသာစကားများ ဖြစ်ကြသည်။
အဓိက မျိုးနွယ်ခွဲများ
[ပြင်ဆင်ရန်]ဗမာ-ချန်နွယ် ဘာသာစကားအုပ်စုကြီးကို အဓိကအားဖြင့် အောက်ပါအတိုင်း မျိုးနွယ်ခွဲကြီး နှစ်ခုအဖြစ် ခွဲခြားထားသည်-[၈]
လိုလို-ဗမာနွယ် ဘာသာစကား (Lolo-Burmese / Burmic sub-branch)
[ပြင်ဆင်ရန်]ဗမာနွယ် (Burmish)တွင် လူဦးရေအများဆုံးဖြစ်သော ဗမာဘာသာစကား၊ ရခိုင်ဘာသာစကား၊ ထားဝယ်စကား၊ အင်းသားစကား နှင့် မရူ (လော်ဝေါ်)၊ လရှီ (လချိတ်)၊ အဇီး (ဇိုင်ဝါး) စသည့် တိုင်းရင်းသားဘာသာစကားများ ပါဝင်သည်။ လိုလိုနွယ် သို့မဟုတ် ယီနွယ် (Loloish / Yiphoish)တွင် လီဆူ၊ လားဟူ၊ အာခါ၊ ဖူးနွိုင်း နှင့် တရုတ်ပြည်ရှိ ယီ (Yi) လူမျိုးစုသုံး ဘာသာစကားများ ပါဝင်သည်။
ချန်နွယ်စု (Qiangic sub-branch)
[ပြင်ဆင်ရန်]တရုတ်ပြည် စီချွန်းပြည်နယ် အနောက်ဘက်တွင် အဓိကပြောဆိုကြသော ချန် (Qiang)၊ ရွှေမီ (Pumi/Primi)၊ ရုံ (Rgyalrong)၊ တန်ဂု (Tangut - ယခု ကွယ်ပျောက်လုနီးပါးဖြစ်နေပြီဖြစ်သော သမိုင်းဝင် ဘာသာစကား) နှင့် နာခီ (Naxi) ဘာသာစကားတို့ ပါဝင်သည်။[၉]
ကိုးကား
[ပြင်ဆင်ရန်]- ↑ Nordhoff၊ Sebastian; Hammarström၊ Harald; Forkel၊ Robert; Haspelmath၊ Martin, eds. (2013)။ "Burmo-Qiangic"။ Glottolog။ Leipzig: Max Planck Institute for Evolutionary Anthropology။
- 1 2 3 Bradley၊ David (1997)။ Tibeto-Burman languages and classification။ Pacific Linguistics။ pp. 1–71။
- 1 2 Thurgood၊ Graham; LaPolla၊ Randy J. (2003)။ The Sino-Tibetan Languages။ Routledge။ pp. 18–22။ ISBN 978-0415748414။
- ↑ သန်းထွန်း၊ ဒေါက်တာ။ (၁၉၆၉)။ ခေတ်ဟောင်းမြန်မာရာဇဝင်။
- ↑ Benedict၊ Paul K. (1972)။ Sino-Tibetan: A Conspectus။ Cambridge University Press။ pp. 4–10။ ISBN 978-0521081757။
- 1 2 Matisoff၊ James A. (2003)။ Handbook of Proto-Tibeto-Burman။ University of California Press။ pp. 35–48။
- ↑ Jacques, Guillaume (2014). "An tree of Sino-Tibetan languages in light of lexical innovations". Language and Linguistics 15 (5): 611–644.
- 1 2 တမ်းပလိတ်:Cite chapter
- 1 2 Chirkova, Katja (2012). "The Qiangic Subgroup: An Overview". Linguistics of the Tibeto-Burman Area 35 (1): 1–30.