ပွင့်လင်းသော သတင်းအချက်အလက်

ဝေါဟာရအဓိပ္ပာယ် ဖွင့်ဆိုချက်

သတင်းအချက်အလက် ပွင့်လင်းမှု (Open Data) ဆိုသည်မှာ မည်သူမဆို၊ မည်သည့်နေရာမှမဆို၊ မည်သည့်ရည်ရွယ်ချက်အတွက်မဆို အခမဲ့ လွတ်လပ်စွာ ရယူခြင်း၊ ပြန်လည်အသုံးပြုခြင်း၊ ပြုပြင်မွမ်းမံခြင်းနှင့် ပြန်လည်ဖြန့်ဝေခြင်းတို့ကို ပြုလုပ်နိုင်ရန် ဖွင့်လှစ်ပေးထားသော ဒေတာများကို ဆိုလိုသည်။ ကမ္ဘာ့ဘဏ်နှင့် Open Knowledge Foundation (OKF) တို့၏ သတ်မှတ်ချက်အရ စစ်မှန်သော သတင်းအချက်အလက် ပွင့်လင်းမှုတစ်ခု ဖြစ်ရန်အတွက် အောက်ပါ သော့ချက်ဂုဏ်အင်္ဂါရပ်များနှင့် ကိုက်ညီရမည် ဖြစ်သည် -

1. နည်းပညာအရ ပွင့်လင်းမှု (Technically Open): စက်ပစ္စည်းများ၊ ကွန်ပျူတာဆော့ဖ်ဝဲလ်များက တိုက်ရိုက်ဖတ်ရှု လုပ်ဆောင်နိုင်သော ဖော်မတ်စနစ် (Machine-readable format) ဥပမာ - CSV, JSON, XML ကဲ့သို့သော ဖိုင်ပုံစံမျိုး ဖြစ်ရမည်။ (PDF ဖိုင် သို့မဟုတ် ဓာတ်ပုံပုံစံများဖြင့် ချပြခြင်းသည် နည်းပညာအရ ပွင့်လင်းမှု အားနည်းသည်ဟု သတ်မှတ်သည်။)
2. ဥပဒေကြောင်းအရ ပွင့်လင်းမှု (Legally Open): ဒေတာကို ကန့်သတ်ချက်မရှိ အသုံးပြုနိုင်ကြောင်း ဖော်ပြထားသည့် လွတ်လပ်သော မူပိုင်ခွင့်လိုင်စင် (Open License) တစ်ခုခုအောက်တွင် ထုတ်ပြန်ထားရမည်။
3. ထို့အပြင် ယခုခေတ်တွင် "FAIR/O data" ဟူသော စံနှုန်းအသစ် ပေါ်ပေါက်လာပြီး ဒေတာများသည် ရှာဖွေရလွယ်ကူခြင်း (Findable)၊ လက်လှမ်းမီခြင်း (Accessible)၊ အပြန်အလှန်ချိတ်ဆက်သုံးနိုင်ခြင်း (Interoperable)၊ ပြန်လည်အသုံးပြုနိုင်ခြင်း (Reusable) နှင့် ဥပဒေကြောင်းအရ လိုင်စင်ပွင့်လင်းခြင်း (Openly licensed) တို့နှင့် ကိုက်ညီရမည်ဟု သတ်မှတ်လာကြသည်။
4. အစိုးရများ၏ သတင်းအချက်အလက် ပွင့်လင်းမှု ကနဦးဆောင်ရွက်မှု (Open Government Data Initiative) ဆိုသည်မှာ နိုင်ငံသားများ၏ အခွန်ငွေဖြင့် အစိုးရဌာနများက စုဆောင်းထားသော ကိုယ်ရေးကိုယ်တာ မဟုတ်သည့် အများပြည်သူဆိုင်ရာ အချက်အလက်များကို (ဥပမာ - ရာသီဥတု၊ လမ်းပန်းဆက်သွယ်ရေး၊ ဘတ်ဂျက်သုံးစွဲမှု၊ ကျန်းမာရေးနှင့် ပညာရေး ကိန်းဂဏန်းများ) အွန်လိုင်း ပလက်ဖောင်းပေါ်တွင် ဗဟိုပြု၍ ပွင့်လင်းမြင်သာစွာ ချပြသော အမျိုးသားအဆင့် စီမံကိန်းများကို ခေါ်ဆိုခြင်း ဖြစ်သည်။

သတင်းအချက်အလက် ပွင့်လင်းမှု လှုပ်ရှားမှု၏ သမိုင်းကြောင်း

"Open Data" ဆိုသော ဝေါဟာရကို ၁၉၉၅ ခုနှစ်ခန့်တွင် သိပ္ပံပညာရပ်ဆိုင်ရာ ဒေတာများ (အထူးသဖြင့် ကမ္ဘာမြေလေ့လာရေးနှင့် မိုးလေဝသ တိုင်းထွာချက်များ) ကို နိုင်ငံတကာ သိပ္ပံပညာရှင်များအကြား အပြန်အလှန် မျှဝေသုံးစွဲရာ၌ စတင်သုံးနှုန်းခဲ့ကြသည်။ သို့သော် အချက်အလက်များကို အများပြည်သူထံ ပွင့်လင်းစွာ ချပြရေး အခြေခံအယူအဆသည် ထိုထက်မက ပိုမိုစောစီးစွာ ပေါ်ပေါက်ခဲ့သည်။

၁၉၅၇-၁၉၅၈ ခုနှစ် - သိပ္ပံကဏ္ဍမှ အခြေခံအုတ်မြစ် (World Data Center): နိုင်ငံတကာ ပထဝီရုပ်ပိုင်းဆိုင်ရာနှစ် (International Geophysical Year) ပြင်ဆင်မှုအဖြစ် ကမ္ဘာ့ဒေတာစင်တာ စနစ်ကို စတင်တည်ထောင်ခဲ့ပြီး သိပ္ပံဆိုင်ရာ အချက်အလက်များကို ပွင့်လင်းစွာ လက်လှမ်းမီနိုင်ရေး ရည်ရွယ်ခဲ့သည်။

၁၉၉၆ ခုနှစ် - လူသားမျိုးရိုးဗီဇဆိုင်ရာ ဘာမြူဒါအခြေခံမူများ (Bermuda Principles): လူသားမျိုးရိုးဗီဇ စီမံကိန်း (Human Genome Project) တွင် ပါဝင်သူများသည် "လူသားဗီဇဆိုင်ရာ အချက်အလက် အားလုံးကို အများပြည်သူဆိုင်ရာ နယ်ပယ် (Public Domain) အတွင်း လွတ်လပ်စွာ ထားရှိရမည်" ဟူသော ဘာမြူဒါအခြေခံမူများကို ချမှတ်ခဲ့ရာ သိပ္ပံနှင့် ဆေးဝါးသုတေသန လုပ်ငန်းများ အရှိန်အဟုန်ဖြင့် တိုးတက်လာခဲ့သည်။

၂၀၀၇ ခုနှစ် - ဆီဘတ်စတိုပိုလ် အခြေခံမူ ၈ ချက် (8 Principles of Open Government Data): ၂၀၀၇ ခုနှစ်၊ ဒီဇင်ဘာလတွင် အမေရိကန်နိုင်ငံ၊ ကယ်လီဖိုးနီးယားပြည်နယ်၊ ဆီဘတ်စတိုပိုလ် (Sebastopol) မြို့၌ အင်တာနက်ပညာရှင်များနှင့် တက်ကြွလှုပ်ရှားသူ ၃၀ ခန့် တွေ့ဆုံကာ အစိုးရများ၏ ဒေတာများ ပွင့်လင်းစေရန် မည်သည့်စံနှုန်းများနှင့် ကိုက်ညီရမည်နည်းဆိုသည်ကို အခြေခံမူ ၈ ချက် ထုတ်ပြန်ခဲ့သည်။ ၎င်းမူများတွင် ဒေတာသည် ပြည့်စုံရမည် (Complete)၊ အရင်းအမြစ်အတိုင်း ဖြစ်ရမည် (Primary)၊ အချိန်နှင့်တစ်ပြေးညီ ဖြစ်ရမည် (Timely)၊ လက်လှမ်းမီရမည် (Accessible)၊ စက်ဖြင့်ဖတ်နိုင်ရမည် (Machine-processing)၊ ခွဲခြားမှုမရှိရမည် (Non-discriminatory)၊ မူပိုင်ခွင့် ကန့်သတ်ချက်မရှိရမည် (Non-proprietary) နှင့် လိုင်စင်ကင်းလွတ်ရမည် (License-free) တို့ ပါဝင်သည်။

၂၀၀၉ ခုနှစ် - အမေရိကန် သမ္မတ အိုဘားမား၏ ညွှန်ကြားချက်: အမေရိကန်သမ္မတ ဘာရက်အိုဘားမားသည် ရာထူးစတင်လက်ခံသည့်နေ့မှာပင် "Open Government Directive" (ပွင့်လင်းသောအစိုးရ ညွှန်ကြားချက်) ကို လက်မှတ်ရေးထိုးခဲ့ပြီး Data.gov ဝဘ်ဆိုက်ကို လွှင့်တင်ကာ အစိုးရဒေတာများကို အများပြည်သူထံ ချပြခဲ့သည်။ ၎င်းသည် ကမ္ဘာတစ်ဝန်းရှိ အစိုးရများအတွက် စံပြဖြစ်သွားခဲ့သည်။

၂၀၁၁-၂၀၁၂ ခုနှစ် - နိုင်ငံတကာ အဖွဲ့အစည်းများ ပေါ်ပေါက်လာခြင်း: ၂၀၁၁ ခုနှစ်တွင် နိုင်ငံတကာပူးပေါင်းဆောင်ရွက်မှုတစ်ခုဖြစ်သော Open Government Partnership (OGP) ကို စတင်တည်ထောင်ခဲ့ရာ သတင်းအချက်အလက် ပွင့်လင်းမှုသည် ယင်း၏ ပင်မမဏ္ဍိုင် ဖြစ်လာခဲ့သည်။

၂၀၁၂ ခုနှစ် - Open Data Institute (ODI) တည်ထောင်ခြင်း: အင်တာနက် (World Wide Web) ကို စတင်တီထွင်ခဲ့သူ Sir Tim Berners-Lee နှင့် ကွန်ပျူတာသိပ္ပံပညာရှင် Sir Nigel Shadbolt တို့က ယူကေ (UK) နိုင်ငံတွင် မတည်ရန်ပုံငွေဖြင့် Open Data Institute (ODI) ကို လွတ်လပ်သော၊ ဘက်မလိုက်သော၊ အကျိုးအမြတ်မယူသော အဖွဲ့အစည်းအဖြစ် စတင်တည်ထောင်ခဲ့သည်။ ၎င်းအဖွဲ့အစည်းသည် ကမ္ဘာတစ်ဝန်းလုံးတွင် ဒေတာဂေဟစနစ် (Data Ecosystem) ကောင်းမွန်စေရန်၊ ဒေတာကျင့်ဝတ် (Data Ethics) များ ထွန်းကားစေရန်နှင့် အစိုးရများနှင့် ပုဂ္ဂလိကကုမ္ပဏီများအကြား ယုံကြည်စိတ်ချရသော ဒေတာမျှဝေမှုများ ဖြစ်ပေါ်လာစေရန် ရှေ့ဆောင်လမ်းပြလျက် ရှိသည်။ ကုလသမဂ္ဂ ယူနက်စကို (UNESCO) ၏ AI ကျင့်ဝတ်နှင့် အုပ်ချုပ်မှုဆိုင်ရာ အစီရင်ခံစာများတွင်လည်း ODI ၏ "Data Ethics Canvas" ကဲ့သို့သော ကိရိယာများသည် နည်းပညာနှင့် ဒေတာကို ကျင့်ဝတ်ညီညွတ်စွာ အသုံးပြုနိုင်ရေးအတွက် ကမ္ဘာလုံးဆိုင်ရာ အရပ်ဘက်အဖွဲ့အစည်းများအကြား အရေးပါသော အခန်းကဏ္ဍမှ ပါဝင်နေကြောင်း အသိအမှတ်ပြု ဖော်ပြထားသည်။

၂၀၁၅ ခုနှစ် - နိုင်ငံတကာ သတင်းအချက်အလက် ပွင့်လင်းမှု ပဋိညာဉ် (International Open Data Charter): အိုဂျီပီ (OGP) ထိပ်သီးအစည်းအဝေးတွင် အစိုးရပေါင်း ၁၇ ခုက အစိုးရအချက်အလက်များ ထုတ်ပြန်ရာ၌ လိုက်နာရမည့် အခြေခံမူများနှင့် အကောင်းဆုံး လုပ်ထုံးလုပ်နည်းများကို စနစ်တကျ ပြဋ္ဌာန်းအတည်ပြုခဲ့ကြသည်။

သတင်းအချက်အလက် ပွင့်လင်းမှု အဆင်သင့်ဖြစ်မှု ဆန်းစစ်ခြင်း

အစိုးရတစ်ခုသည် သတင်းအချက်အလက် ပွင့်လင်းမှု စီမံကိန်းတစ်ခုကို စတင်တော့မည်ဆိုပါက မည်သည့်အချက်များ လိုအပ်နေသည်၊ မည်သည့်အခြေအနေသို့ ရောက်ရှိနေသည်ကို ဦးစွာ ဆန်းစစ်ရန် လိုအပ်သည်။ ဤလိုအပ်ချက်အတွက် ကမ္ဘာ့ဘဏ် (World Bank) သည် Open Data Readiness Assessment (ODRA) ဟုခေါ်သော စနစ်တကျဆန်းစစ်သည့် ကိရိယာနှင့် မူဘောင် (Framework) ကို ဖော်ထုတ်ပေးခဲ့သည်။

ODRA သည် အစိုးရတစ်ခု၏ အုပ်ချုပ်ရေး ယန္တရားတစ်ခုလုံးကို မဏ္ဍိုင်ကြီး (၈) ခုပေါ်တွင် အခြေခံ၍ ဆန်းစစ်ခြင်း ဖြစ်သည် -

World Bank ODRA မဏ္ဍိုင်ကြီး (၈) ခု

1. ခေါင်းဆောင်မှု (Leadership) - နိုင်ငံရေးအရ ပြတ်သားသော ဦးဆောင်မှု ရှိ၊ မရှိ
2. ဥပဒေနှင့် မူဝါဒ (Policy/Legal) - သတင်းအချက်အလက် စီးဆင်းမှုကို ပိတ်ဆို့သည့် ဥပဒေများ
3. အဖွဲ့အစည်းဆိုင်ရာ ဖွဲ့စည်းပုံ (Institutional Governance) - တာဝန်ခံမည့် ဌာနများ
4. အစိုးရ၏ ဒေတာစုဆောင်းမှု အခြေအနေ (Government Data) - ဒေတာများ၏ အရည်အသွေး
5. ဒေတာအသုံးပြုမှု ဝယ်လိုအား (Demand for Open Data) - အရပ်ဘက်နှင့် စီးပွားရေး
6. အရပ်ဘက် အဖွဲ့အစည်းများနှင့် သုံးစွဲသူများ (Civic Engagement) - ပူးပေါင်းဆောင်ရွက်မှု
7. ရန်ပုံငွေနှင့် ရင်းမြစ်များ (Funding) - ရေရှည်လည်ပတ်နိုင်မည့် ဘတ်ဂျက်
8. နည်းပညာ အခြေခံအဆောက်အအုံ (Technology Infrastructure) - အင်တာနက်နှင့် ဆာဗာ

ကမ္ဘာ့ဘဏ်သည် မော်လ်ဒိုဗာ၊ ကင်ညာ၊ ဂါနာ၊ ဖိလစ်ပိုင် အစရှိသော ဖွံ့ဖြိုးဆဲနိုင်ငံများစွာတွင် ယင်း ODRA ကိရိယာကို အသုံးပြု၍ နည်းပညာအကူအညီများ ပေးအပ်ခဲ့ပြီး နိုင်ငံအလိုက် အားနည်းချက်၊ အားသာချက်များကို ဖော်ထုတ်ကာ အကောင်အထည်ဖော်မှု လမ်းပြမြေပုံ (Action Plan) များ ရေးဆွဲပေးခဲ့သည်။

ကမ္ဘာ့နိုင်ငံများနှင့် နိုင်ငံတကာအဖွဲ့အစည်းများ၏ ဆောင်ရွက်မှု

ကမ္ဘာ့နိုင်ငံအသီးသီးသည် သတင်းအချက်အလက် ပွင့်လင်းမှု ကနဦးဆောင်ရွက်မှုများမှတစ်ဆင့် ကြီးမားသော လူမှုစီးပွား တိုးတက်မှုများကို ရရှိခံစားနေကြရသည်။ McKinsey Global Institute ၏ သုတေသန အစီရင်ခံစာအရ ကမ္ဘာတစ်ဝန်းတွင် သတင်းအချက်အလက် ပွင့်လင်းမှုကို စနစ်တကျ အသုံးချခြင်းဖြင့် တစ်နှစ်လျှင် အမေရိကန်ဒေါ်လာ ၃ ထရီလီယံမှ ၅ ထရီလီယံအထိ စီးပွားရေး တန်ဖိုးမြှင့်တင်မှုများ ဖန်တီးပေးနိုင်ကြောင်း ခန့်မှန်းထားသည်။

နိုင်ငံတကာက ဆောင်ရွက်နေသော နမူနာကောင်းများ

• ယူနိုက်တက်ကင်းဒမ်း - UK သည် ကမ္ဘာ့သတင်းအချက်အလက် ပွင့်လင်းမှု အညွှန်းကိန်းများတွင် ထိပ်တန်းက ရပ်တည်နေသော နိုင်ငံဖြစ်သည်။ ဗြိတိန်အစိုးရသည် နှလုံးခွဲစိတ်ကုသမှု အောင်မြင်သည့် နှုန်းထားများ (Heart Surgery Success Rates) ကို ဆေးရုံအလိုက် ဒေတာများ ပွင့်လင်းစွာ ထုတ်ပြန်ခဲ့သည်။ ရလဒ်အနေဖြင့် ဆေးရုံများအကြား အပြုသဘောဆောင်သော ယှဉ်ပြိုင်မှုများ ဖြစ်ပေါ်လာပြီး လူနာများ၏ အသက်ရှင်သန်နိုင်မှုနှုန်းသည် ၅၀ ရာခိုင်နှုန်းအထိ သိသိသာသာ တိုးတက်လာခဲ့သည်။
• ဒိန်းမတ် - ဒိန်းမတ်နိုင်ငံသည် ၎င်း၏ နိုင်ငံလုံးဆိုင်ရာ လိပ်စာဒေတာများ (Address Data) နှင့် ပထဝီဝင် ကိုဩဒိနိတ်များကို ၂၀၀၂ ခုနှစ်တွင် အခမဲ့ Open Data အဖြစ် ပြောင်းလဲပေးခဲ့သည်။ ယင်းကြောင့် လမ်းညွှန်စနစ်များ၊ ပါဆယ်ပို့ဆောင်ရေး လုပ်ငန်းများနှင့် ပုဂ္ဂလိက ကဏ္ဍများတွင် လုပ်ငန်းလည်ပတ်မှု ကုန်ကျစရိတ်များကို အကြီးအကျယ် သက်သာစေခဲ့ပြီး ရင်းနှီးမြှင့်တင်ရသည့် ကုန်ကျစရိတ်ထက် အဆပေါင်းများစွာ သာလွန်သော လူမှုစီးပွား အကျိုးအမြတ်ကို ပြန်လည်ရရှိခဲ့သည်။
• အီတလီ - အီတလီနိုင်ငံသည် ပြည်သူ့အုပ်ချုပ်ရေး ကဏ္ဍတစ်ခုလုံးတွင် လိုက်နာရန် "Creative Commons License" အောက်၌ စံနှုန်းညီ လုပ်ငန်းစဉ်လမ်းညွှန်ချက် (Open Data Management Cycle) ကို ပထမဆုံးအကြိမ် တရားဝင် ပြဋ္ဌာန်းကာ ဒေသန္တရအစိုးရများအကြား အချက်အလက်များ တစ်ပြေးညီ စီးဆင်းစေခဲ့သည်။

အာဆီယံ နိုင်ငံများ၏ နမူနာကောင်းများ

• စင်ကာပူ - data.gov.sg - အာဆီယံတွင် ထိပ်တန်းဖြစ်သည်။ အစိုးရဌာနပေါင်း ၇၀ ကျော်မှ ဒေတာစုစုပေါင်း ထောင်ချီကို စက်ဖတ်နိုင်သော ပုံစံဖြင့် ချပြထားပြီး Smart Nation စီမံကိန်း၏ အခြေခံအုတ်မြစ် ဖြစ်သည်။
• ဖိလစ်ပိုင် - data.gov.ph - ကမ္ဘာ့ဘဏ်၏ ODRA ဆန်းစစ်ချက်ကို အစောဆုံး လက်ခံခဲ့သော နိုင်ငံတစ်ခု ဖြစ်ပြီး သတင်းအချက်အလက် သိပ္ပံလွတ်လပ်ခွင့် (Freedom of Information - FOI) ဥပဒေနှင့် တွဲဖက်၍ အရပ်ဘက် စောင့်ကြည့်မှုကို အားပေးသည်။
• အင်ဒိုနီးရှား - data.go.id - "Satu Data Indonesia" (One Data Indonesia) မူဝါဒကို ချမှတ်ပြီး ကျွန်းစုနိုင်ငံကြီး၏ ဒေတာများကို တစ်နေရာတည်းတွင် စံနှုန်းညီစွာ စုစည်းရန် ကြိုးပမ်းလျက်ရှိသည်။
• ထိုင်း - data.go.th - ဒစ်ဂျစ်တယ် အစိုးရ ဖွံ့ဖြိုးတိုးတက်ရေး အေဂျင်စီ (DGA) က ဦးဆောင်ပြီး ပြည်သူဗဟိုပြု ဝန်ဆောင်မှုများအတွက် Open Data မူဝါဒကို တစိုက်မတ်မတ် အကောင်အထည်ဖော်နေသည်။
• မလေးရှား - data.gov.my - ကဏ္ဍစုံမှ ဒေတာများကို ပွင့်လင်းမြင်သာစွာ ချပြထားပြီး ဒေတာသိပ္ပံပညာရှင်များနှင့် စီးပွားရေးလုပ်ငန်းများ အသုံးချနိုင်ရန် လေ့ကျင့်ပျိုးထောင်မှုများ ပြုလုပ်လျက်ရှိသည်။အခြားတစ်ဖက်တွင် ကမ္ဘောဒီးယား၊ လာအိုနှင့် မြန်မာနိုင်ငံတို့ကဲ့သို့သော နိုင်ငံများသည် သတင်းအချက်အလက် ပွင့်လင်းမှုနှင့် ပတ်သက်၍ ကနဦး အခြေခံအဆင့်များတွင်သာ ရှိနေသေးပြီး နည်းပညာ အခြေခံအဆောက်အအုံ လိုအပ်ချက်၊ ဒေတာ စီမံအုပ်ချုပ်မှု မူဝါဒ အားနည်းချက်များနှင့် ရင်ဆိုင်နေရဆဲ ဖြစ်သည်။

ကုလသမဂ္ဂနှင့် ကမ္ဘာလုံးဆိုင်ရာ ပလက်ဖောင်းများ

ကုလသမဂ္ဂ (UN) သည် အဖွဲ့ဝင်နိုင်ငံများ၏ စာရင်းအင်း ဒေတာများကို ပွင့်လင်းစွာ ချပြသည့် ဝဘ်ဆိုက်ကို လွှင့်တင်ထားသည်။ ဥရောပသမဂ္ဂ (EU) သည်လည်း ၂၀၂၁ ခုနှစ်တွင် ဥရောပတစ်ဝှမ်းရှိ ဒေသတွင်း၊ အမျိုးသားအဆင့် ဒေတာစင်တာ အားလုံးကို data.europa.eu ပလက်ဖောင်းတစ်ခုတည်းအဖြစ် ပေါင်းစည်းကာ အားကောင်းမောင်းသန် လည်ပတ်လျက်ရှိသည်။ ထို့အပြင် ၂၀၂၄ ခုနှစ်တွင် စီးပွားရေး ပူးပေါင်းဆောင်ရွက်မှုနှင့် ဖွံ့ဖြိုးတိုးတက်ရေး အဖွဲ့ (OECD) သည် ၎င်းတို့၏ သုတေသန အစီရင်ခံစာများနှင့် ဒေတာအားလုံးကို အများပြည်သူ လွတ်လပ်စွာ သုံးနိုင်ရန် Creative Commons CC-BY-4.0 လိုင်စင်အောက်သို့ ပြောင်းလဲသတ်မှတ်ခဲ့သည်။

အကျိုးကျေးဇူးများနှင့် အငြင်းပွားဖွယ်ရာ စိန်ခေါ်မှုများ

သတင်းအချက်အလက် ပွင့်လင်းမှု လှုပ်ရှားမှုသည် ကမ္ဘာတစ်ဝန်းတွင် ထောက်ခံမှုများစွာ ရရှိထားသော်လည်း ပညာရှင်များအကြား အကျိုးသက်ရောက်မှုနှင့် ပတ်သက်၍ အပြန်အလှန် စိစစ်ဆွေးနွေးမှုများ ရှိနေသည်။

• ရရှိလာမည့် ပင်မအကျိုးကျေးဇူးများ:ပွင့်လင်းမြင်သာမှုနှင့် တာဝန်ခံမှု (Transparency & Accountability): ဘတ်ဂျက် အသုံးစရိတ်များကို ပြည်သူများ သိအောင် ချပြခြင်းဖြင့် အဂတိလိုက်စားမှုကို လျှော့ချနိုင်သည်။
• အများပြည်သူဆိုင်ရာ ဝန်ဆောင်မှုများ မြှင့်တင်ခြင်း (Public Service Improvement): ပြည်သူလူထုက အစိုးရဌာနများထံမှ ရရှိသော ဒေတာများကို အသုံးပြု၍ မြို့ပြစီမံကိန်းများနှင့် သယ်ယူပို့ဆောင်ရေး လုပ်ငန်းများကို ဝိုင်းဝန်းအကြံပြု ပြုပြင်နိုင်သည်။
• စီးပွားရေး တီထွင်ဆန်းသစ်မှု (Innovation & Economic Growth): နည်းပညာ တီထွင်သူများသည် အစိုးရဒေတာများကို အခြေခံ၍ မိုဘိုင်းလ်အက်ပလီကေးရှင်းသစ်များနှင့် စီးပွားရေး လုပ်ငန်းသစ်များ (Startups) တည်ထောင်နိုင်သည်။
• ပညာရှင်များ၏ ဝေဖန်ထောက်ပြချက်နှင့် စိန်ခေါ်မှုများ (The Critical Nuances):အတုအယောင် ပွင့်လင်းမြင်သာမှု (Veneer of Transparency): ပညာရှင်များဖြစ်ကြသော David Robinson နှင့် Harlan Yu တို့က အစိုးရအချို့သည် စက်ဖတ်နိုင်သော ဒေတာအမြောက်အမြားကို ထုတ်ပြန်ပေးသော်လည်း အမှန်တကယ် အရေးကြီးသော အဂတိလိုက်စားမှု သို့မဟုတ် မူဝါဒဆိုင်ရာ တာဝန်ခံမှုရှိသော ဒေတာများကို ချန်လှပ်ထားတတ်သဖြင့် "ဟန်ပြပွင့်လင်းမြင်သာမှု" သာ ဖြစ်လာနိုင်ကြောင်း ထောက်ပြခဲ့ကြသည်။
• တာဝန်ခံမှု ဖြစ်ပေါ်ရန် လိုအပ်သော ကွင်းဆက် (Chain of Accountability): ကမ္ဘာ့ဘဏ်မှ နိုင်ငံရေးသိပ္ပံပညာရှင် Tiago C. Peixoto က ဒေတာများ ချပြရုံမျှဖြင့် မလုံလောက်ဘဲ - ဒေတာကို ပြည်သူက နားလည်ခြင်း၊ ပြည်သူက တုံ့ပြန်ခြင်း၊ အစိုးရတာဝန်ရှိသူများက ပြည်သူ့တုံ့ပြန်မှုကို အရေးယူဆောင်ရွက်ခြင်း သို့မဟုတ် ပြစ်ဒဏ်ခတ်ခြင်း စသည့် ဖြစ်စဉ်ကွင်းဆက်တစ်ခုလုံး ပြည့်စုံမှသာ စစ်မှန်သော တာဝန်ခံမှု ဖြစ်လာမည်ဟု ဆိုသည်။
• မူပိုင်ခွင့်နှင့် စီးပွားဖြစ် ပြန်လည်ရောင်းချမှု (Copyright & Reselling Risk): ဒေတာဖန်တီးသူများ (ဥပမာ - သိပ္ပံပညာရှင်များ) သည် ၎င်းတို့၏ ဒေတာများကို လိုင်စင်အတိအကျ မသတ်မှတ်ဘဲ ချပြမိပါက ပုဂ္ဂလိကအဖွဲ့အစည်းများက ယင်းဒေတာများကို စုစည်းကာ မူပိုင်ခွင့်တောင်းဆိုပြီး စီးပွားဖြစ် ပြန်လည်ရောင်းချသွားနိုင်သည့် အန္တရာယ် ရှိသည်။

အာဆီယံနိုင်ငံများ၏ သတင်းအချက်အလက် ပွင့်လင်းမှု ဆောင်ရွက်မှု အခြေအနေ (Open Data in ASEAN Countries)အရှေ့တောင်အာရှနိုင်ငံများအသင်း (ASEAN) အတွင်း၌လည်း ဒစ်ဂျစ်တယ် စီးပွားရေး ဖွံ့ဖြိုးတိုးတက်မှုနှင့်အတူ သတင်းအချက်အလက် ပွင့်လင်းမှု လှုပ်ရှားမှုများသည် အားကောင်းလာသည်။ သို့သော် နိုင်ငံအလိုက် အခြေခံအဆောက်အအုံနှင့် မူဝါဒ ကွာခြားမှုများကြောင့် အကောင်အထည်ဖော်နိုင်မှု အဆင့်အတန်းမှာမူ ကွဲပြားလျက်ရှိသည်။

အကျိုးကျေးဇူးများနှင့် စိန်ခေါ်မှုများ

သတင်းအချက်အလက် ပွင့်လင်းမှု လှုပ်ရှားမှုသည် ကမ္ဘာတစ်ဝန်းတွင် ထောက်ခံမှုများစွာ ရရှိထားသော်လည်း ပညာရှင်များအကြား အကျိုးသက်ရောက်မှုနှင့် ပတ်သက်၍ အပြန်အလှန် စိစစ်ဆွေးနွေးမှုများ ရှိနေသည်။

• ရရှိလာမည့် ပင်မအကျိုးကျေးဇူးများ:ပွင့်လင်းမြင်သာမှုနှင့် တာဝန်ခံမှု (Transparency & Accountability): ဘတ်ဂျက် အသုံးစရိတ်များကို ပြည်သူများ သိအောင် ချပြခြင်းဖြင့် အဂတိလိုက်စားမှုကို လျှော့ချနိုင်သည်။
• အများပြည်သူဆိုင်ရာ ဝန်ဆောင်မှုများ မြှင့်တင်ခြင်း (Public Service Improvement): ပြည်သူလူထုက အစိုးရဌာနများထံမှ ရရှိသော ဒေတာများကို အသုံးပြု၍ မြို့ပြစီမံကိန်းများနှင့် သယ်ယူပို့ဆောင်ရေး လုပ်ငန်းများကို ဝိုင်းဝန်းအကြံပြု ပြုပြင်နိုင်သည်။
• စီးပွားရေး တီထွင်ဆန်းသစ်မှု (Innovation & Economic Growth): နည်းပညာ တီထွင်သူများသည် အစိုးရဒေတာများကို အခြေခံ၍ မိုဘိုင်းလ်အက်ပလီကေးရှင်းသစ်များနှင့် စီးပွားရေး လုပ်ငန်းသစ်များ (Startups) တည်ထောင်နိုင်သည်။
• ပညာရှင်များ၏ ဝေဖန်ထောက်ပြချက်နှင့် စိန်ခေါ်မှုများ (The Critical Nuances):အတုအယောင် ပွင့်လင်းမြင်သာမှု (Veneer of Transparency): ပညာရှင်များဖြစ်ကြသော David Robinson နှင့် Harlan Yu တို့က အစိုးရအချို့သည် စက်ဖတ်နိုင်သော ဒေတာအမြောက်အမြားကို ထုတ်ပြန်ပေးသော်လည်း အမှန်တကယ် အရေးကြီးသော အဂတိလိုက်စားမှု သို့မဟုတ် မူဝါဒဆိုင်ရာ တာဝန်ခံမှုရှိသော ဒေတာများကို ချန်လှပ်ထားတတ်သဖြင့် "ဟန်ပြပွင့်လင်းမြင်သာမှု" သာ ဖြစ်လာနိုင်ကြောင်း ထောက်ပြခဲ့ကြသည်။
• တာဝန်ခံမှု ဖြစ်ပေါ်ရန် လိုအပ်သော ကွင်းဆက် (Chain of Accountability): ကမ္ဘာ့ဘဏ်မှ နိုင်ငံရေးသိပ္ပံပညာရှင် Tiago C. Peixoto က ဒေတာများ ချပြရုံမျှဖြင့် မလုံလောက်ဘဲ - ဒေတာကို ပြည်သူက နားလည်ခြင်း၊ ပြည်သူက တုံ့ပြန်ခြင်း၊ အစိုးရတာဝန်ရှိသူများက ပြည်သူ့တုံ့ပြန်မှုကို အရေးယူဆောင်ရွက်ခြင်း သို့မဟုတ် ပြစ်ဒဏ်ခတ်ခြင်း စသည့် ဖြစ်စဉ်ကွင်းဆက်တစ်ခုလုံး ပြည့်စုံမှသာ စစ်မှန်သော တာဝန်ခံမှု ဖြစ်လာမည်ဟု ဆိုသည်။
• မူပိုင်ခွင့်နှင့် စီးပွားဖြစ် ပြန်လည်ရောင်းချမှု (Copyright & Reselling Risk): ဒေတာဖန်တီးသူများ (ဥပမာ - သိပ္ပံပညာရှင်များ) သည် ၎င်းတို့၏ ဒေတာများကို လိုင်စင်အတိအကျ မသတ်မှတ်ဘဲ ချပြမိပါက ပုဂ္ဂလိကအဖွဲ့အစည်းများက ယင်းဒေတာများကို စုစည်းကာ မူပိုင်ခွင့်တောင်းဆိုပြီး စီးပွားဖြစ် ပြန်လည်ရောင်းချသွားနိုင်သည့် အန္တရာယ် ရှိသည်။
• ရေရှည်တည်တံ့မည့် မူဝါဒနှင့် ဒေတာဘုံစနစ် (Policies and Data Commons Strategy) သတင်းအချက်အလက် ပွင့်လင်းမှု စီမံကိန်းများ ရေရှည်တည်တံ့ရန်အတွက် လုပ်ငန်းခွင်များနှင့် သုတေသနအဖွဲ့အစည်းများသည် "ဒေတာဘုံစနစ်" (Data Commons) မူဘောင်ကို အသုံးပြုလာကြသည်။ ၎င်းသည် ဆော့ဖ်ဝဲလ်နှင့် ဟာ့ဒ်ဝဲလ် ပလက်ဖောင်းများကို အပြန်အလှန် ချိတ်ဆက်ကာ အသုံးပြုသူ အဖွဲ့အစည်းများအကြား ဒေတာများကို ရေရှည်စီမံခန့်ခွဲ၊ ခွဲခြမ်းစိတ်ဖြာပြီး မျှဝေနိုင်ရန် ဖန်တီးထားသော စနစ်ဖြစ်သည်။

အဓိက ဒေတာဘုံစနစ် မူဝါဒ ၆ ချက်

1. အမြဲတမ်း ဒစ်ဂျစ်တယ် ID များ ထားရှိခြင်း (Persistent Digital IDs): ဒေတာအတွဲများကို စနစ်တကျ အသုံးပြုခွင့် ထိန်းချုပ်နိုင်ရန်။
2. ရှာဖွေရလွယ်ကူသော မေတာဒေတာ (Metadata): ဒေတာ၏ နောက်ခံအချက်အလက်များကို အလွယ်တကူ ရှာဖွေနိုင်ရန်။
3. အပလီကေးရှင်း ချိတ်ဆက်မှုစနစ် (APIs): စက်ပစ္စည်းအချင်းချင်း ဒေတာများ လွယ်ကူစွာ စီးဆင်းနိုင်ရန်။
4. ဒေတာ တွက်ချက်မှုဆိုင်ရာ အခြေခံအဆောက်အအုံ (Computing Infrastructure): ဒေတာများကို သိမ်းဆည်း ခွဲခြမ်းစိတ်ဖြာနိုင်မည့် ဆာဗာများနှင့် နည်းပညာများ ရှိရန်။
5. ကျင့်ဝတ်နှင့်အညီ အသုံးပြုမှု မူဝါဒ (Data Governance & Ethics): ကိုယ်ရေးကိုယ်တာ အချက်အလက်များ (Privacy) မပေါက်ကြားစေရန်နှင့် ဒေတာကျင့်ဝတ်များကို လိုက်နာရန်။
6. ရေရှည်တည်တံ့မည့် ဘဏ္ဍာရေးပုံစံ (Sustainability): စနစ်ကြီးတစ်ခုလုံး ရေရှည်လည်ပတ်နိုင်ရန် ရန်ပုံငွေ ခိုင်မာမှုရှိစေရန်။

သတင်းအချက်အလက် ပွင့်လင်းမှု ကနဦးဆောင်ရွက်မှုများ (Open Data Initiatives) ဆိုသည်မှာ ရိုးရှင်းသော နည်းပညာဆိုင်ရာ ပရောဂျက်တစ်ခုမျှသာ မဟုတ်ဘဲ ခေတ်သစ် ကောင်းမွန်သော အုပ်ချုပ်ရေး (Good Governance) နှင့် ဒစ်ဂျစ်တယ် စီးပွားရေးကို မောင်းနှင်ပေးသည့် အင်ဂျင်စက်ကြီး တစ်ခု ဖြစ်သည်။ ကမ္ဘာ့ဘဏ်၏ ODRA ကဲ့သို့သော ဆန်းစစ်မှု ကိရိယာများကို အသုံးချကာ စနစ်တကျ ပြင်ဆင်ခြင်း၊ နိုင်ငံတကာနှင့် အာဆီယံ ဒေသတွင်းမှ အောင်မြင်သော အတွေ့အကြုံများနှင့် သိပ္ပံကဏ္ဍမှ သင်ခန်းစာများကို ရယူခြင်းဖြင့် ဖွံ့ဖြိုးဆဲနိုင်ငံများသည်လည်း မိမိတို့၏ အုပ်ချုပ်ရေး ယန္တရားကို ပိုမိုပွင့်လင်းမြင်သာစေပြီး ပြည်သူဗဟိုပြုသော လူမှုစီးပွား တိုးတက်မှုများကို ဖန်တီးပုံဖော်သွားနိုင်မည် ဖြစ်ပါသည်။