ပြောင်းပြန် အစုဝင်
သင်္ချာတွင် ပြောင်းပြန် အစုဝင် (inverse element) ၏ သဘောတရားသည် ကိန်းများ၏ ဆန့်ကျင်ဘက် (opposite) () နှင့် အချိုးပြောင်းပြန် (reciprocal) () သဘောတရားများကို ယေဘုယျပြုထားခြင်း ဖြစ်သည်။
တွက်ချက်မှု (operation) တစ်ခုကို ဤနေရာတွင် ဖြင့် ဖော်ပြပြီး ထပ်တူရအစုဝင် (identity element) ကို ဖြင့် ဖော်ပြရာတွင် ဖြစ်လျှင် ကို ၏ ဘယ်ပြောင်းပြန် (left inverse) ဟု ဆိုပြီး ကို ၏ ညာပြောင်းပြန် (right inverse) ဟု ဆိုသည်။ ဤနေရာတွင် ထပ်တူရအစုဝင်၏ ပုံမှန် အဓိပ္ပာယ်သတ်မှတ်ချက်ကို ဖန်ရှင်များ ပေါင်းစပ်ခြင်း (function composition) အတွက် ထပ်တူရ ဖန်ရှင် (identity function) များကို လည်းကောင်း၊ ကိန်းအုံမြှောက်ခြင်း (matrix multiplication) အတွက် ထပ်တူရကိန်းအုံ (identity matrix) များကို လည်းကောင်း ထပ်တူရအစုဝင်များအဖြစ် ပါဝင်စေရန် ယေဘုယျပြုထားခြင်း ဖြစ်သည်။
တွက်ချက်မှုသည် ဖက်စပ်ရဂုဏ်သတ္တိ (associative) ရှိသောအခါ အစုဝင်တစ်ခုတွင် ဘယ်ပြောင်းပြန်ရော ညာပြောင်းပြန်ပါ ရှိနေပါက ထိုပြောင်းပြန်နှစ်ခုသည် တူညီပြီး တစ်ခုတည်းသီးသန့်ဖြစ်သော (unique) ပြောင်းပြန်များ ဖြစ်ကြသည်။ ၎င်းတို့ကို ပြောင်းပြန် အစုဝင် သို့မဟုတ် ရိုးရှင်းစွာ ပြောင်းပြန် (inverse) ဟု ခေါ်သည်။ မကြာခဏဆိုသလို အပေါင်းဆိုင်ရာ ပြောင်းပြန် (additive inverse)၊ မြှောက်ခြင်းဆိုင်ရာ ပြောင်းပြန် (multiplicative inverse) နှင့် ဖန်ရှင်နယ် ပြောင်းပြန် (functional inverse) တို့ကဲ့သို့ တွက်ချက်မှုကို သတ်မှတ်ပေးရန်အတွက် နာမဝိသေသနကို ပေါင်းထည့်လေ့ရှိသည်။ ဖက်စပ်ရဂုဏ်သတ္တိရှိသော တွက်ချက်မှုတွင် ပြောင်းပြန်လှန်နိုင်သော အစုဝင် (invertible element) သည် ပြောင်းပြန်တစ်ခုရှိသော အစုဝင် ဖြစ်သည်။ ကွင်း (ring) တစ်ခုအတွင်း ယူနစ် (unit) ဟုလည်းခေါ်သော ပြောင်းပြန်လှန်နိုင်သော အစုဝင် သည် မြှောက်ခြင်းအောက်တွင် ပြောင်းပြန်လှန်နိုင်သော အစုဝင်တစ်ခု ဖြစ်သည်။ အစုဝင်တိုင်းသည် ပေါင်းခြင်းအောက်တွင် ပြောင်းပြန်လှန်နိုင်သောကြောင့် ဤအချက်သည် အဓိပ္ပာယ် ဝေခွဲမရဖြစ်မှု (ambiguity) မရှိစေပါ။
ပြောင်းပြန်များကို အစုဝင်တိုင်း ပြောင်းပြန်လှန်နိုင်သည့် အုပ်စု (group) များတွင် လည်းကောင်း၊ ပြောင်းပြန်လှန်နိုင်သော အစုဝင်များကို ယူနစ်များဟု ခေါ်ဆိုသည့် ကွင်းများတွင် လည်းကောင်း အများအားဖြင့် အသုံးပြုကြသည်။ ၎င်းတို့ကို ပြောင်းပြန် ကိန်းအုံ (inverse matrix) များနှင့် ပြောင်းပြန် ဖန်ရှင် (inverse function) များကဲ့သို့ ဖြစ်နိုင်သမျှသော တွက်ချက်ခံကိန်း (operand) များအားလုံးအတွက် အဓိပ္ပာယ်သတ်မှတ်မထားသော တွက်ချက်မှုများအတွက်လည်း အများအားဖြင့် အသုံးပြုကြသည်။ ဤအချက်ကို ကတ်တဂိုရီ သီအိုရီ (category theory) သို့ ယေဘုယျပြုထားပြီး ထိုနေရာတွင် အဓိပ္ပာယ်သတ်မှတ်ချက်အရ အိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင် (isomorphism) သည် ပြောင်းပြန်လှန်နိုင်သော မော်ဖစ်ဇင် (morphism) တစ်ခု ဖြစ်သည်။
အဓိပ္ပာယ်သတ်မှတ်ချက်များ နှင့် အခြေခံ ဂုဏ်သတ္တိများ (Definitions and basic properties)
[ပြင်ဆင်ရန်]ပြောင်းပြန် အစုဝင် နှင့် ပြောင်းပြန်လှန်နိုင်သော အစုဝင် သဘောတရားများကို နေရာတိုင်းတွင် အဓိပ္ပာယ်သတ်မှတ်ထားသော (everywhere defined) နှစ်လုံးသွင်းတွက်ချက်မှု (binary operation) များအတွက် အများအားဖြင့် အဓိပ္ပာယ်သတ်မှတ်ထားသည်။ ဆိုလိုသည်မှာ တွက်ချက်မှုသည် ၎င်း၏ အရင်းအမြစ်စု (domain) အတွင်းရှိ မည်သည့်အစုဝင်နှစ်ခုအတွက်မဆို အဓိပ္ပာယ်သတ်မှတ်ထားခြင်း ဖြစ်သည်။ သို့သော်လည်း ဤသဘောတရားများကို တစ်စိတ်တစ်ပိုင်း တွက်ချက်မှု (partial operation) များနှင့်အတူ အသုံးပြုကြသည်။ အတွေ့ရများသော ဥပမာများမှာ ကိန်းအုံမြှောက်ခြင်း၊ ဖန်ရှင်များ ပေါင်းစပ်ခြင်း နှင့် ကတ်တဂိုရီတစ်ခုအတွင်းရှိ မော်ဖစ်ဇင်များ ပေါင်းစပ်ခြင်း တို့ ဖြစ်ကြသည်။
(ဤအပိုင်းတွင် သည် တစ်စိတ်တစ်ပိုင်း တွက်ချက်မှု တစ်ခုကို အဓိပ္ပာယ်သတ်မှတ်ထားသော အစု တစ်ခု ဖြစ်သည်။ ထိုအစုသည် အတန်းအစားအစစ် (proper class) တစ်ခု ဖြစ်နိုင်ပြီး တွက်ချက်မှုသည် အပြည့်အဝ တွက်ချက်မှု (total operation) တစ်ခု ဖြစ်နိုင်သည်။ ယင်းတွက်ချက်မှုကို ဖြင့် ဖော်ပြသည်။)
ဖက်စပ်ရဂုဏ်သတ္တိ (Associativity)
[ပြင်ဆင်ရန်]တစ်စိတ်တစ်ပိုင်း တွက်ချက်မှုတစ်ခုသည် အတွင်းရှိ တိုင်းအတွက် ဖြစ်လျှင် ဖက်စပ်ရဂုဏ်သတ္တိ ရှိသည်။ ၎င်းသည် ညီမျှခြင်း (equality) ၏ တစ်ဖက်ခြမ်းကို အဓိပ္ပာယ်သတ်မှတ်ထားလျှင် အခြားတစ်ဖက်ခြမ်းကိုလည်း မဖြစ်မနေ အဓိပ္ပာယ်သတ်မှတ်ထားရမည် ဖြစ်ပြီး အဓိပ္ပာယ်သတ်မှတ်ထားသောအခါ ၎င်းတို့သည် ညီမျှကြသည်ဟု ဆိုလိုခြင်း ဖြစ်သည်။
ထပ်တူရအစုဝင်များ (Identity elements)
[ပြင်ဆင်ရန်]သည် အစုတစ်ခုပေါ်ရှိ ဖက်စပ်ရဂုဏ်သတ္တိရှိသော တစ်စိတ်တစ်ပိုင်း တွက်ချက်မှု ဖြစ်နိုင်သည်ဟု ဆိုပါစို့။
ထပ်တူရအစုဝင် သို့မဟုတ် ထပ်တူရ သည် ညီမျှခြင်းများ၏ ဘယ်ဘက်အခြမ်းများကို အဓိပ္ပာယ်သတ်မှတ်ထားသော နှင့် တိုင်းအတွက် ဖြစ်စေမည့် အစုဝင် ဖြစ်သည်။
နှင့် တို့သည် ကို အဓိပ္ပာယ်သတ်မှတ်ထားသော ထပ်တူရအစုဝင်နှစ်ခု ဖြစ်ပါက ဖြစ်သည်။ ထို့ကြောင့် အပြည့်အဝ တွက်ချက်မှုတစ်ခုတွင် အများဆုံးအားဖြင့် ထပ်တူရအစုဝင် တစ်ခုသာ ပါရှိပြီး နှင့် တို့သည် ကွဲပြားသော ထပ်တူရများ ဖြစ်ပါက ကို အဓိပ္ပာယ်သတ်မှတ်မထားကြောင်း သိရှိနိုင်သည်။
ဥပမာအားဖြင့် ကိန်းအုံမြှောက်ခြင်းတွင် အပေါင်းကိန်းပြည့် (positive integer) တိုင်းအတွက် ထပ်တူရကိန်းအုံ တစ်ခုစီ ရှိပြီး အရွယ်အစား မတူညီသော ထပ်တူရကိန်းအုံ နှစ်ခုကို အတူတကွ မြှောက်၍မရနိုင်ပါ။ အလားတူပင် ထပ်တူရ ဖန်ရှင်များသည် ဖန်ရှင်များ ပေါင်းစပ်ခြင်းအတွက် ထပ်တူရအစုဝင်များ ဖြစ်ကြသည်။
ဘယ်ပြောင်းပြန် နှင့် ညာပြောင်းပြန်များ (Left and right inverses)
[ပြင်ဆင်ရန်]သည် ထပ်တူရအစုဝင်တစ်ခု ဖြစ်ရာတွင် ဖြစ်ပါက ကို ၏ ဘယ်ပြောင်းပြန် ဟု ဆိုပြီး ကို ၏ ညာပြောင်းပြန် ဟု ဆိုသည်။
- တွက်ချက်မှုသည် အပြည့်အဝဖြစ်ပြီး ဖက်စပ်ရဂုဏ်သတ္တိ ရှိနေသည့်တိုင်အောင် ဘယ်ပြောင်းပြန်နှင့် ညာပြောင်းပြန်များသည် အမြဲတမ်း တည်ရှိနေမည်မဟုတ်ပါ။
- ဥပမာအားဖြင့် ပေါင်းခြင်းသည် အနုတ်ကိန်းမဟုတ်သော ကိန်းပြည့်များ (non-negative integers) ပေါ်ရှိ အပြည့်အဝ ဖက်စပ်ရတွက်ချက်မှုတစ်ခု ဖြစ်သည်။ ယင်းတွက်ချက်မှုတွင် သည် အပေါင်းဆိုင်ရာ ထပ်တူရ (additive identity) အဖြစ် ရှိနေပြီး အပေါင်းဆိုင်ရာ ပြောင်းပြန်တစ်ခု ရှိသော တစ်ခုတည်းသော အစုဝင်မှာ ပင် ဖြစ်သည်။
- တွက်ချက်မှုသည် အပြည့်အဝဖြစ်ပြီး ဖက်စပ်ရဂုဏ်သတ္တိ ရှိနေသည့်တိုင်အောင် အစုဝင်တစ်ခုတွင် ဘယ်ပြောင်းပြန်များနှင့် ညာပြောင်းပြန်များ အများအပြား ရှိနေနိုင်သည်။
- ယေဘုယျအားဖြင့် ဖန်ရှင်တစ်ခုသည် အင်ဂျက်တစ်ဖြစ်သော (injective) ဖန်ရှင် တစ်ခု ဖြစ်ရန် လိုအပ်လုံလောက်သောအခြေအနေ ဖြစ်မှသာလျှင် ဖန်ရှင်များ ပေါင်းစပ်ခြင်းအတွက် ဘယ်ပြောင်းပြန်တစ်ခု ရှိမည်ဖြစ်သည်။ ဤသို့ဖြစ်ရန် ၎င်း၏ အရင်းအမြစ်စုသည် ဗလာမဟုတ်သောအစု ဖြစ်ရမည် သို့မဟုတ် ၎င်း၏ ပစ်မှတ်စု (codomain) သည် ဗလာစု ဖြစ်ရမည်ဟု သတ်မှတ်ထားသည်။ ထို့ပြင် ဖန်ရှင်တစ်ခုသည် ဆာဂျက်တစ်ဖြစ်သော (surjective) ဖန်ရှင် တစ်ခု ဖြစ်ရန် လိုအပ်လုံလောက်သောအခြေအနေ ဖြစ်မှသာလျှင် ညာပြောင်းပြန်တစ်ခု ရှိမည်ဖြစ်သည်။ ထူးခြားချက်အနေဖြင့် ဆာဂျက်ရှင်း (surjection) အားလုံးအတွက် ညာပြောင်းပြန်များ တည်ရှိနေခြင်းသည် ရွေးချယ်မှု နဂိုမှန်အဆို (Axiom of Choice) နှင့် တိကျစွာ ထပ်တူညီသည် (strictly equivalent)။
ကတ်တဂိုရီ သီအိုရီတွင် ညာပြောင်းပြန်များကို အပိုင်းများ (sections) ဟုလည်း ခေါ်ဆိုပြီး ဘယ်ပြောင်းပြန်များကို ရုပ်သိမ်းခြင်းများ (retractions) ဟု ခေါ်ဆိုသည်။
ပြောင်းပြန်များ (Inverses)
[ပြင်ဆင်ရန်]အစုဝင်တစ်ခုတွင် ဘယ်ပြောင်းပြန်တစ်ခုနှင့် ညာပြောင်းပြန်တစ်ခု ရှိပါက တွက်ချက်မှုတစ်ခုအောက်တွင် ပြောင်းပြန်လှန်နိုင်သော အစုဝင်တစ်ခု ဖြစ်သည်။
တွက်ချက်မှုသည် ဖက်စပ်ရဂုဏ်သတ္တိ ရှိနေသည့် အများအားဖြင့် တွေ့ရသော အခြေအနေများတွင် အစုဝင်တစ်ခု၏ ဘယ်ပြောင်းပြန်နှင့် ညာပြောင်းပြန်တို့သည် တူညီပြီး တစ်ခုတည်းသီးသန့် ဖြစ်သည်။ နှင့် တို့သည် ၏ ဘယ်ပြောင်းပြန်တစ်ခုနှင့် ညာပြောင်းပြန်တစ်ခု အသီးသီးဖြစ်ပါက ဖြစ်သည်။
ပြောင်းပြန်လှန်နိုင်သော အစုဝင်တစ်ခု၏ ပြောင်းပြန် သည် ၎င်း၏ တစ်ခုတည်းသီးသန့်ဖြစ်သော ဘယ်ပြောင်းပြန် သို့မဟုတ် ညာပြောင်းပြန် ဖြစ်သည်။
တွက်ချက်မှုကို ပေါင်းခြင်းတစ်ခုအဖြစ် ဖော်ပြထားပါက အစုဝင် တစ်ခု၏ ပြောင်းပြန် သို့မဟုတ် အပေါင်းဆိုင်ရာ ပြောင်းပြန်ကို အဖြစ် ဖော်ပြသည်။ သို့မဟုတ်ပါက ၏ ပြောင်းပြန်ကို ယေဘုယျအားဖြင့် ဖြင့် ဖော်ပြပြီး ဖလှယ်ရ မြှောက်ခြင်း (commutative multiplication) ဖြစ်ပါက အဖြစ် ဖော်ပြသည်။ တွက်ချက်မှု အများအပြားကြားတွင် အဓိပ္ပာယ် ဝေခွဲမရဖြစ်မှုများ ရှိနေနိုင်သောအခါ ကဲ့သို့သော ထပ်ကိန်း (exponent) မတိုင်မီ တွက်ချက်မှု၏ သင်္ကေတကို ပေါင်းထည့်နိုင်သည်။
နှင့် တို့သည် ပြောင်းပြန်လှန်နိုင်ပြီး ကို အဓိပ္ပာယ်သတ်မှတ်ထားပါက သည် ပြောင်းပြန်လှန်နိုင်ပြီး ၎င်း၏ ပြောင်းပြန်သည် ဖြစ်သည်။
ပြောင်းပြန်လှန်နိုင်သော ဟိုမိုမော်ဖစ်ဇင် (homomorphism) ကို အိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင် ဟု ခေါ်သည်။ ကတ်တဂိုရီ သီအိုရီတွင် ပြောင်းပြန်လှန်နိုင်သော မော်ဖစ်ဇင်ကို အိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင် ဟုလည်း ခေါ်သည်။
အုပ်စုများ (Groups)
[ပြင်ဆင်ရန်]အုပ်စုတစ်ခုသည် ထပ်တူရအစုဝင်တစ်ခု ပါရှိပြီး အစုဝင်တိုင်းအတွက် ပြောင်းပြန်တစ်ခုစီ ပါရှိသည့် ဖက်စပ်ရတွက်ချက်မှု တစ်ခုပါသော အစုဖြစ်သည်။
ပြောင်းပြန်သည် အုပ်စုတစ်ခုမှ ၎င်းကိုယ်တိုင်ဆီသို့ သွားသော ဖန်ရှင်တစ်ခုဖြစ်ပြီး ယင်းကို ထည့်သွင်းရမည့် ကိန်းအရေအတွက် တစ်ခုပါဝင်သော တစ်လုံးသွင်းတွက်ချက်မှု (unary operation) တစ်ခုအဖြစ်လည်း ယူဆနိုင်သည်။ အစုဝင်တစ်ခု၏ ပြောင်းပြန်၏ ပြောင်းပြန်သည် ထိုအစုဝင်ကိုယ်တိုင်ပင် ဖြစ်သောကြောင့် ၎င်းသည် အင်ဗော်လူးရှင်း (involution) တစ်ခုလည်း ဖြစ်သည်။
အုပ်စုတစ်ခုသည် အစုတစ်ခုအပေါ်တွင် ဤအစု၏ အသွင်ပြောင်းခြင်းများ (transformations) အဖြစ် သက်ရောက်နိုင်သည်။ ဤကိစ္စတွင် အုပ်စုဝင် တစ်ခု၏ ပြောင်းပြန် သည် က သတ်မှတ်ထားသော အသွင်ပြောင်းခြင်း၏ ပြောင်းပြန်ဖြစ်သည့် အသွင်ပြောင်းခြင်းတစ်ခုကို သတ်မှတ်ပေးသည်။
မိုနွိုက်များ (Monoids)
[ပြင်ဆင်ရန်]မိုနွိုက် (monoid) သည် ထပ်တူရအစုဝင်တစ်ခု ပါရှိသော ဖက်စပ်ရတွက်ချက်မှုတစ်ခု ပါဝင်သည့် အစုတစ်ခု ဖြစ်သည်။ မိုနွိုက်တစ်ခုအတွင်းရှိ ပြောင်းပြန်လှန်နိုင်သော အစုဝင်များ သည် မိုနွိုက်တွက်ချက်မှုအောက်တွင် အုပ်စုတစ်ခု ဖွဲ့စည်းထားသည်။
မိုနွိုက်တစ်ခုသည် ဖလှယ်ရဂုဏ်သတ္တိ မရှိပါက ဘယ်ပြောင်းပြန် သို့မဟုတ် ညာပြောင်းပြန်တစ်ခု ရှိသော ပြောင်းပြန်လှန်၍မရသည့် အစုဝင်များ တည်ရှိနိုင်သည်။ ဥပမာအားဖြင့် ဖန်ရှင်များ ပေါင်းစပ်ခြင်းအောက်ရှိ အစုတစ်ခုမှ ၎င်းကိုယ်တိုင်ဆီသို့ သွားသော ဖန်ရှင်များ၏ မိုနွိုက်တွင် ပြောင်းပြန်လှန်နိုင်သော အစုဝင်များသည် ဘိုင်ဂျက်တစ် ဖန်ရှင် (bijective function) များ ဖြစ်ကြသည်။ ဘယ်ပြောင်းပြန်များပါရှိသော အစုဝင်များသည် အင်ဂျက်တစ် ဖန်ရှင်များ ဖြစ်ကြပြီး ညာပြောင်းပြန်များပါရှိသော အစုဝင်များသည် ဆာဂျက်တစ် ဖန်ရှင်များ ဖြစ်ကြသည်။
ဖလှယ်ရ မိုနွိုက် (commutative monoid) တစ်ခုရှိပါက ချေဖျက်ခွင့် ဂုဏ်သတ္တိ (cancellation property) ရှိသော အစုဝင်များဆီသို့ ပြောင်းပြန်များကို ထည့်သွင်းခြင်းဖြင့် ၎င်းကို တိုးချဲ့နိုင်သည်။ အစုဝင် တစ်ခုသည် မှ သို့ သက်ရောက်ပြီး မှ သို့ သက်ရောက်ပါက ချေဖျက်ခွင့် ဂုဏ်သတ္တိ ရှိသည်ဟု ဆိုသည်။ ဤတိုးချဲ့ခြင်းသည် ကိန်းပြည့်ရင်းဆိုင်ရာ ဒိုမိန်း (integral domain) တစ်ခု၏ အပိုင်းကိန်းများ၏ ဖီးလ်ဒ် (field of fractions) ကဲ့သို့သော အပိုင်းကိန်းများ၏ အုပ်စုတစ်ခုကို တည်ဆောက်ပေးသည်။ ဆက်စပ်မှုရှိသော်လည်း ကွဲပြားသည့် လုပ်ငန်းစဉ်တစ်ခုမှာ ဂရိုသန်ဒိခ် အုပ်စု (Grothendieck group) တည်ဆောက်ပုံ ဖြစ်သည်။ ယင်းသည် မိုနွိုက်တစ်ခုလုံးကို အုပ်စုတစ်ခုဖြစ်သွားစေရန် အတင်းအကျပ်ပြုလုပ်သည့်အနေဖြင့် အစုဝင်အားလုံးအတွက် ပြောင်းပြန်များကို ထည့်သွင်းပေးပြီး ယင်းကို ဥပမာအားဖြင့် သဘာဝကိန်း (natural number) များမှ ကိန်းပြည့်များ တည်ဆောက်ရာတွင် အသုံးပြုသည်။
ကွင်းများ (Rings)
[ပြင်ဆင်ရန်]ကွင်းတစ်ခုသည် ပေါင်းခြင်း (addition) နှင့် မြှောက်ခြင်း (multiplication) ဟူသော တွက်ချက်မှု နှစ်ခုပါဝင်သည့် အက္ခရာသင်္ချာ တည်ဆောက်ပုံ (algebraic structure) တစ်ခု ဖြစ်သည်။
ပေါင်းခြင်းအောက်တွင် ကွင်းတစ်ခုသည် အဘီလီယန်အုပ်စု (abelian group) တစ်ခု ဖြစ်ပြီး ၎င်းတွင် အပေါင်းဆိုင်ရာ ထပ်တူရ ဟုခေါ်သော ထပ်တူရတစ်ခု ရှိကာ ယင်းကို ဖြင့် ဖော်ပြသည်။ ထို့ပြင် အစုဝင် တိုင်းတွင် ပြောင်းပြန်တစ်ခုစီ ရှိပြီး ၎င်းကို အပေါင်းဆိုင်ရာ ပြောင်းပြန် ဟုခေါ်ကာ ဖြင့် ဖော်ပြသည်။
မြှောက်ခြင်းအောက်တွင် ကွင်းတစ်ခုသည် မိုနွိုက်တစ်ခု ဖြစ်သည်။ ၎င်းတွင် မြှောက်ခြင်းဆိုင်ရာ ထပ်တူရ (multiplicative identity) ဟုခေါ်သော ထပ်တူရတစ်ခု ရှိပြီး ယင်းကို ဖြင့် ဖော်ပြသည်။ မြှောက်ခြင်းအတွက် ပြောင်းပြန်လှန်နိုင်သော အစုဝင် တစ်ခုကို ယူနစ်တစ်ခု ဟု ခေါ်သည်။ ယူနစ် တစ်ခု၏ ပြောင်းပြန် သို့မဟုတ် မြှောက်ခြင်းဆိုင်ရာ ပြောင်းပြန်ကို ဖြင့် ဖော်ပြပြီး မြှောက်ခြင်းသည် ဖလှယ်ရဂုဏ်သတ္တိရှိသောအခါ အဖြစ် ဖော်ပြသည်။
ကွင်းသည် သုည ကွင်း (zero ring) ဖြစ်နေသည့် အချိန်မှလွဲ၍ အပေါင်းဆိုင်ရာ ထပ်တူရ သည် မည်သည့်အခါမျှ ယူနစ်တစ်ခု မဖြစ်နိုင်ပါ။ အကယ်၍ သည် ယူနစ်မဟုတ်သော တစ်ခုတည်းသောအရာ ဖြစ်ပါက မြှောက်ခြင်းသည် ဖလှယ်ရဂုဏ်သတ္တိရှိလျှင် ထိုကွင်းသည် ဖီးလ်ဒ် (field) တစ်ခု ဖြစ်ပြီး သို့မဟုတ်ပါက အစားကွင်း (division ring) တစ်ခု ဖြစ်သည်။
ဖလှယ်၍မရသော ကွင်း (noncommutative ring) တစ်ခုတွင် ပြောင်းပြန်လှန်၍မရသော အစုဝင်တစ်ခု၌ ဘယ်ပြောင်းပြန် သို့မဟုတ် ညာပြောင်းပြန် တစ်ခု သို့မဟုတ် အများအပြား ရှိနေနိုင်သည်။ ဖလှယ်ရ ကွင်း (commutative ring) တစ်ခုကို သုညစားကိန်း (zero divisor) မဟုတ်သော အစုဝင်များဆီသို့ ပြောင်းပြန်များ ထည့်သွင်းခြင်းဖြင့် တိုးချဲ့နိုင်သည်။ ၎င်းသည် သီးခြား အစုဝင်များဆီသို့ ပြောင်းပြန်များ ထည့်သွင်းခြင်းဖြင့် ကွင်းတစ်ကွင်းကို တိုးချဲ့ပေးသော ဒေသအလိုက်ဖြစ်စေခြင်း (localization) လုပ်ငန်းစဉ် ဖြစ်သည်။
ကိန်းအုံများ (Matrices)
[ပြင်ဆင်ရန်](ဤအပိုင်းတွင် ဖလှယ်ရ ကွင်းတစ်ခုအပေါ်ရှိ ကိန်းအုံများကိုသာ ထည့်သွင်းစဉ်းစားထားသည်။)
အကယ်၍ သည် ကိန်းအုံတစ်ခု ဖြစ်ပြီး သည် ကိန်းအုံတစ်ခု ဖြစ်ပါက ဖြစ်မှသာ မြှောက်လဒ် (product) ကို အဓိပ္ပာယ်သတ်မှတ်ထားသည်။ ထပ်တူရကိန်းအုံတစ်ခုဆိုသည်မှာ ၎င်း၏ ပင်မဒိုင်ယာဂွန်နယ်ပေါ်ရှိ အစုဝင်များအားလုံးသည် ဖြစ်ပြီး အခြားသော အစုဝင်များအားလုံးသည် ဖြစ်သည့် စတုရန်းကိန်းအုံ (square matrix) တစ်ခု ဖြစ်သည်။
ပြောင်းပြန်လှန်နိုင်သော ကိန်းအုံတစ်ခုသည် ကိန်းအုံမြှောက်ခြင်းအောက်တွင် ပြောင်းပြန်လှန်နိုင်သော အစုဝင်တစ်ခု ဖြစ်သည်။ ဖလှယ်ရ ကွင်း တစ်ခုအပေါ်ရှိ စတုရန်းကိန်းအုံတစ်ခုသည် ၎င်း၏ အဆုံးအဖြတ်တန်ဖိုးသည် အတွင်းရှိ ယူနစ်တစ်ခု ဖြစ်ရန် လိုအပ်လုံလောက်သောအခြေအနေ ဖြစ်မှသာ ပြောင်းပြန်လှန်နိုင်စွမ်း ရှိသည်။ ထို့နောက် ၎င်း၏ ပြောင်းပြန် ကိန်းအုံကို ကရာမာ၏ စည်းမျဉ်း (Cramer's rule) ဖြင့် တွက်ချက်နိုင်သည်။
ကိန်းပြည့် ကိန်းအုံများ၏ အခြေအနေတွင် ပြောင်းပြန်လှန်နိုင်သော ကိန်းအုံတစ်ခုဆိုသည်မှာ ကိန်းပြည့် ကိန်းအုံတစ်ခုလည်းဖြစ်သည့် ပြောင်းပြန်တစ်ခုရှိသော ကိန်းအုံတစ်ခု ဖြစ်ပြီး ယင်းကို ယူနီမော်ဂျူလာ ကိန်းအုံ (unimodular matrix) တစ်ခု ဟု ခေါ်သည်။ စတုရန်းပုံ ကိန်းပြည့် ကိန်းအုံတစ်ခုသည် ၎င်း၏ အဆုံးအဖြတ်တန်ဖိုးသည် သို့မဟုတ် ဖြစ်ရန် လိုအပ်လုံလောက်သောအခြေအနေ ဖြစ်မှသာ ယူနီမော်ဂျူလာ ဖြစ်သည်။
ဖီးလ်ဒ်တစ်ခုအပေါ်ရှိ ကိန်းအုံများအတွက် ကိန်းအုံတစ်ခုသည် ၎င်း၏ အဆင့်သည် ၎င်း၏ တိုင် (column) အရေအတွက်နှင့် ညီမျှရန် လိုအပ်လုံလောက်သောအခြေအနေ ဖြစ်မှသာလျှင် ဘယ်ပြောင်းပြန်တစ်ခု ရှိသည်။ ဤဘယ်ပြောင်းပြန်သည် စတုရန်းကိန်းအုံများအတွက်မှလွဲ၍ တစ်ခုတည်းသီးသန့် မဖြစ်နိုင်ပါ။ အလားတူပင် အဆင့်သည် အတန်း (row) အရေအတွက်နှင့် ညီမျှရန် လိုအပ်လုံလောက်သောအခြေအနေ ဖြစ်မှသာလျှင် ညာပြောင်းပြန်တစ်ခု တည်ရှိသည်။
ဖန်ရှင်များ၊ ဟိုမိုမော်ဖစ်ဇင်များ နှင့် မော်ဖစ်ဇင်များ (Functions, homomorphisms and morphisms)
[ပြင်ဆင်ရန်]ပေါင်းစပ်ခြင်းသည် အက္ခရာသင်္ချာ တည်ဆောက်ပုံများ၏ ဟိုမိုမော်ဖစ်ဇင်များနှင့် ကတ်တဂိုရီများ၏ မော်ဖစ်ဇင်များဆီသို့ ယေဘုယျပြုထားသော တစ်စိတ်တစ်ပိုင်း တွက်ချက်မှုတစ်ခု ဖြစ်သည်။ အခြေအနေအားလုံးတွင် ပေါင်းစပ်ခြင်းသည် ဖက်စပ်ရဂုဏ်သတ္တိ ရှိသည်။
အကယ်၍ နှင့် ဖြစ်ပါက ပေါင်းစပ်ခြင်း ကို ဖြစ်ရန် လိုအပ်လုံလောက်သောအခြေအနေ ဖြစ်မှသာလျှင် အဓိပ္ပာယ်သတ်မှတ်ထားသည်။ သို့မဟုတ် ဖန်ရှင်များနှင့် ဟိုမိုမော်ဖစ်ဇင်များအတွက် အရာဝတ္ထုပိုင်းဆိုင်ရာ အတင်းအကျပ်ပြောင်းလဲသည့် သတ်မှတ်ချက် (subobject coercion convention) အရ ဖြစ်မှသာလျှင် အဓိပ္ပာယ်သတ်မှတ်ထားသည်။ အရာဝတ္ထု တိုင်းအတွက် ထပ်တူရ တစ်ခု ရှိသည်။
ပြောင်းပြန်လှန်နိုင်သော ဟိုမိုမော်ဖစ်ဇင် သို့မဟုတ် မော်ဖစ်ဇင်တစ်ခုကို အိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင် ဟု ခေါ်သည်။ အလုံးစုံအကျုံးဝင်သော အက္ခရာသင်္ချာ (universal algebra) တွင်ရှိသည့် စံ အဆုံးရှိ အက္ခရာသင်္ချာ တည်ဆောက်ပုံ (standard finitary algebraic structure) များအတွက် ဟိုမိုမော်ဖစ်ဇင်တစ်ခုသည် ဘိုင်ဂျက်ရှင်း (bijection) တစ်ခု ဖြစ်ရန် လိုအပ်လုံလောက်သောအခြေအနေ ဖြစ်မှသာလျှင် အိုင်ဆိုမော်ဖစ်ဇင်တစ်ခု ဖြစ်သည်။
ဖန်ရှင်တစ်ခုသည် အင်ဂျက်တစ်ဖြစ်သော သို့မဟုတ် ဆာဂျက်တစ်ဖြစ်သော ဖန်ရှင်ဖြစ်ရန် လိုအပ်လုံလောက်သောအခြေအနေ ဖြစ်မှသာလျှင် ၎င်းတွင် အသီးသီးအားဖြင့် ဘယ်ပြောင်းပြန်တစ်ခု သို့မဟုတ် ညာပြောင်းပြန်တစ်ခု ရှိသည်။ ဤနေရာတွင် အင်ဂျက်တစ်ဖြစ်ခြင်းအတွက် ဗလာမဟုတ်သော အရင်းအမြစ်စုတစ်ခုကို ယူဆထားပြီး ဆာဂျက်တစ်ဖြစ်ခြင်းအတွက် ရွေးချယ်မှု နဂိုမှန်အဆို ကို ယူဆထားသည်။ ဘယ်ပြောင်းပြန်တစ်ခု သို့မဟုတ် ညာပြောင်းပြန်တစ်ခုရှိသော အက္ခရာသင်္ချာ တည်ဆောက်ပုံများ၏ ဟိုမိုမော်ဖစ်ဇင်တစ်ခုသည် အသီးသီးအားဖြင့် အင်ဂျက်တစ် သို့မဟုတ် ဆာဂျက်တစ် ဖြစ်သည်။ သို့သော်လည်း ကွင်းတစ်ကွင်းအပေါ်ရှိ မော်ဂျူးများ (modules) ကဲ့သို့သော အချို့သော အက္ခရာသင်္ချာ တည်ဆောက်ပုံများတွင် ပြောင်းပြန်အဆို (converse) သည် မမှန်ကန်ပါ။
ယေဘုယျပြုထားခြင်းများ (Generalizations)
[ပြင်ဆင်ရန်]ထပ်တူရပါသော မက်ဂ်မာတစ်ခုတွင် (In a unital magma)
[ပြင်ဆင်ရန်]သည် ထပ်တူရပါသော မက်ဂ်မာ (unital magma) တစ်ခု ဖြစ်ပါစေ။ ဆိုလိုသည်မှာ ယင်းသည် နှစ်လုံးသွင်းတွက်ချက်မှု နှင့် ထပ်တူရအစုဝင် တို့ပါရှိသော အစုတစ်ခု ဖြစ်သည်။ အကယ်၍ အတွက် ကျွန်ုပ်တို့တွင် ရှိပါက သည် ၏ ဘယ်ပြောင်းပြန် တစ်ခု ဖြစ်ပြီး သည် ၏ ညာပြောင်းပြန် တစ်ခု ဖြစ်သည်။ အစုဝင် တစ်ခုသည် ၏ ဘယ်ပြောင်းပြန်ရော ညာပြောင်းပြန်ပါ ဖြစ်နေပါက ကို ၏ နှစ်ဖက်စလုံးအတွက် ပြောင်းပြန် (two-sided inverse) သို့မဟုတ် ရိုးရှင်းစွာ ပြောင်းပြန် တစ်ခု ဟု ခေါ်သည်။ တွင် နှစ်ဖက်စလုံးအတွက် ပြောင်းပြန်တစ်ခုပါရှိသော အစုဝင်တစ်ခုကို အတွင်း ပြောင်းပြန်လှန်နိုင်သော ဟု ခေါ်သည်။
ထပ်တူရပါသော မက်ဂ်မာ ၏ အစုဝင်များတွင် ဘယ်၊ ညာ သို့မဟုတ် နှစ်ဖက်စလုံးအတွက် ပြောင်းပြန် အများအပြား ရှိနေနိုင်သည်။ လက်တင် စတုရန်း ဂုဏ်သတ္တိ (Latin square property) မရှိနိုင်သောကြောင့် အစုဝင်အားလုံးကို ပြောင်းပြန်လှန်နိုင်သည့် ထပ်တူရပါသော မက်ဂ်မာတစ်ခုသည် ကွင်းပိတ်တစ်ခု ဖြစ်ရန် မလိုအပ်ပါ။ အလားတူပင် ကွင်းပိတ်တစ်ခုသည် ထပ်တူရမှလွဲ၍ အခြားအစုဝင်များအတွက် နှစ်ဖက်စလုံးအတွက် ပြောင်းပြန်များ ရှိရန် မလိုအပ်ပါ။
တွက်ချက်မှုသည် ဖက်စပ်ရဂုဏ်သတ္တိရှိပါက အစုဝင်တစ်ခုတွင် ဘယ်ပြောင်းပြန်နှင့် ညာပြောင်းပြန် နှစ်မျိုးစလုံး ရှိနေလျှင် ၎င်းတို့သည် တူညီကြသည်။ မိုနွိုက်တစ်ခုတွင် အစုဝင်တိုင်း၌ အများဆုံးအားဖြင့် ပြောင်းပြန်တစ်ခုစီ ရှိသည်။ ပြောင်းပြန်လှန်နိုင်သော အစုဝင်များ၏ အစုသည် အုပ်စုတစ်ခု ဖြစ်ပြီး ယင်းကို ၏ ယူနစ်များ၏ အုပ်စု (group of units) ဟု ခေါ်သည်။
ဆီမီးအုပ်စုတစ်ခုတွင် (In a semigroup)
[ပြင်ဆင်ရန်]ဆီမီးအုပ်စု တစ်ခုတွင် ဖြစ်စေမည့် အစုဝင် တစ်ခု ထဲ၌ တည်ရှိနေပါက အစုဝင် ကို ဖွန်နွိုင်းမန်း ပုံမှန် (von Neumann regular) အစုဝင်ဟု ခေါ်သည်။ တစ်ခါတစ်ရံတွင် ကို ဆူဒိုပြောင်းပြန် (pseudoinverse) ဟု ခေါ်သည်။ နှင့် ဖြစ်ပါက အစုဝင် ကို ၏ ပြောင်းပြန် တစ်ခု ဟု ခေါ်သည်။ ပုံမှန်အစုဝင်တိုင်းတွင် အနည်းဆုံး ပြောင်းပြန်တစ်ခု ရှိသည်။ ဖြစ်ပါက သည် ၏ ပြောင်းပြန်တစ်ခု ဖြစ်သည်။
သည် ၏ ပြောင်းပြန်တစ်ခု ဖြစ်ပါက နှင့် တို့သည် ထပ်တူရပေးအစုဝင်များ (idempotents) ဖြစ်ကြသည်။ ထို့ကြောင့် အချင်းချင်း ပြောင်းပြန်ဖြစ်သော အစုဝင်စုံတွဲတိုင်းသည် ဒေသအလိုက် ဘယ် ထပ်တူရ (local left identity) တစ်ခုနှင့် အသီးသီးအားဖြင့် ဒေသအလိုက် ညာ ထပ်တူရ တစ်ခုတို့ကို ထုတ်လုပ်ပေးသည်။[၁]
မိုနွိုက်တစ်ခုတွင် ဤနေရာ၌ အဓိပ္ပာယ်သတ်မှတ်ထားသော ပြောင်းပြန်သဘောတရားသည် ထပ်တူရပါသော မက်ဂ်မာ အဓိပ္ပာယ်သတ်မှတ်ချက်ထက် ပိုမိုကျယ်ပြန့်သည်။ ဤပိုမိုကျယ်ပြန့်သော ယေဘုယျ အဓိပ္ပာယ်သတ်မှတ်ချက်အောက်တွင် ပြောင်းပြန်များသည် အလိုရှိရာ ဆီမီးအုပ်စု သို့မဟုတ် မိုနွိုက်တစ်ခုအတွင်း၌ တစ်ခုတည်းသီးသန့်ဖြစ်ရန် မလိုအပ်သကဲ့သို့ တည်ရှိနေရန်လည်း မလိုအပ်ပါ။ ဤသဘောတရားအရ အစုဝင်တိုင်းတွင် ပြောင်းပြန်တစ်ခုတည်းသာ တိကျစွာရှိပါက ထိုဆီမီးအုပ်စုကို ပြောင်းပြန် ဆီမီးအုပ်စု (inverse semigroup) တစ်ခု ဟု ခေါ်သည်။ ဆီမီးအုပ်စု သီအိုရီ၏ ပြင်ပတွင် ဤအမျိုးအစား၏ တစ်ခုတည်းသီးသန့်ဖြစ်သော ပြောင်းပြန်ကို တစ်ခါတစ်ရံ ကွာစီ-ပြောင်းပြန် (quasi-inverse) ဟု ခေါ်သည်။
U-ဆီမီးအုပ်စုများ (U-semigroups)
[ပြင်ဆင်ရန်]ပြောင်းပြန် ဆီမီးအုပ်စု၏ သဘာဝကျသော ယေဘုယျပြုထားခြင်း (natural generalization) တစ်ခုမှာ အတွင်းရှိ အားလုံးအတွက် ဖြစ်စေရန် အလိုရှိရာ တစ်လုံးသွင်းတွက်ချက်မှု ကို အဓိပ္ပာယ်သတ်မှတ်ရန် ဖြစ်သည်။ ဤအချက်က အား U-ဆီမီးအုပ်စု ဟုခေါ်သော အမျိုးအစား အက္ခရာသင်္ချာ တစ်ခုကို ပေးအပ်သည်။ အဓိက အတန်းအစား နှစ်ခုကို လေ့လာထားသည်-[၂]
- I-ဆီမီးအုပ်စုများ- အချင်းချင်းသက်ရောက်မှု နဂိုမှန်အဆို (interaction axiom) ပါရှိသည်။
- *-ဆီမီးအုပ်စုများ- အချင်းချင်းသက်ရောက်မှု နဂိုမှန်အဆို ပါရှိသည်။ ဤတွက်ချက်မှုကို ယေဘုယျအားဖြင့် ဖြင့် ဖော်ပြသည်။
ဆီမီးအုပ်စု သီအိုရီတွင် အရေးပါသော ဆီမီးအုပ်စုများ၏ အတန်းအစားတစ်ခုမှာ အပြည့်အဝ ပုံမှန် ဆီမီးအုပ်စုများ (completely regular semigroups) ဖြစ်ကြသည်။ ၎င်းတို့သည် ကို ထပ်ဆောင်း ပြည့်စုံစေသော I-ဆီမီးအုပ်စုများ ဖြစ်ကြသည်။ ဆန့်ကျင်ဘက်အားဖြင့် *-ဆီမီးအုပ်စုများ၏ အတန်းအစားပိုင်း တစ်ခုဖြစ်သော *-ပုံမှန် ဆီမီးအုပ်စုများသည် မိုး-ပန်ရို့စ် ပြောင်းပြန် (Moore-Penrose inverse) ကို ပေးသည်။ ဤနေရာတွင် ၏ ဆူဒိုပြောင်းပြန်သည် ၊ ၊ နှင့် တို့ဖြစ်စေသည့် တစ်ခုတည်းသီးသန့်ဖြစ်သော အစုဝင် ဖြစ်သည်။
ဆီမီးကွင်းများ (Semirings)
[ပြင်ဆင်ရန်]ဥပမာများ (Examples)
[ပြင်ဆင်ရန်]ဂယ်လ်ဝါ ဆက်သွယ်ချက်များ (Galois connections)
[ပြင်ဆင်ရန်]အစဉ်လိုက် ဂယ်လ်ဝါ ဆက်သွယ်ချက် (monotone Galois connection) တစ်ခုရှိ အောက်နှင့် အထက် တွဲဖက်များ (lower and upper adjoints) ဖြစ်သော နှင့် တို့သည် အချင်းချင်း၏ ကွာစီ-ပြောင်းပြန်များ ဖြစ်ကြသည်။ ဆိုလိုသည်မှာ နှင့် ဖြစ်သည်။ သို့ရာတွင် ၎င်းတို့သည် အချင်းချင်း၏ ဘယ် သို့မဟုတ် ညာ ပြောင်းပြန်များ မဟုတ်ကြပါ။
ကိန်းအုံများ၏ ယေဘုယျပြုထားသော ပြောင်းပြန်များ (Generalized inverses of matrices)
[ပြင်ဆင်ရန်]ဖီးလ်ဒ် တစ်ခုအတွင်းရှိ အစုဝင်များပါဝင်သော စတုရန်းကိန်းအုံ တစ်ခုသည် ၎င်း၏ အဆုံးအဖြတ်တန်ဖိုး သည် သုညမဟုတ်မှသာလျှင် ပြောင်းပြန်လှန်နိုင်စွမ်း ရှိသည်။ အဆုံးအဖြတ်တန်ဖိုးသည် သုညဖြစ်ပါက ၎င်းတွင် တစ်ဖက်သတ် ပြောင်းပြန်တစ်ခု မရှိနိုင်ပါ။
ကိန်းစစ်များ အပေါ်တွင် အဆင့်ပြည့်ရှိသော စတုရန်းမဟုတ်သည့် ကိန်းအုံများ၌ တစ်ဖက်သတ် ပြောင်းပြန်များ အများအပြား ရှိသည်။ ကိန်းထွေး ကိန်းအုံများအတွက် ထရန်စပို့စ် (transpose) အစား ကွန်ဂျူဂိတ် ထရန်စပို့စ် (conjugate transpose) ကို အသုံးပြုသည်။[၃]
- အတွက် ဘယ်ပြောင်းပြန်များ ရှိသည်။ ဥပမာအားဖြင့် ဖြစ်သည်။
- အတွက် ညာပြောင်းပြန်များ ရှိသည်။ ဥပမာအားဖြင့် ဖြစ်သည်။
ဘယ်ပြောင်းပြန်သည် ညီမျှခြင်းအရေအတွက်လွန်ကဲသော စနစ် (overdetermined system) ၏ အငယ်ဆုံး နှစ်ထပ်ကိန်းများ လျှော့ချပေးသည့်ကိန်း ကို ဆုံးဖြတ်ပေးနိုင်ပြီး ၎င်းကို ပုံသေနည်း ဖြင့် ပေးထားသည်။ မည်သည့် အဆင့်ချို့တဲ့နေသော ကိန်းအုံတွင်မျှ အစစ်အမှန်ဖြစ်သော တစ်ဖက်သတ် ပြောင်းပြန် မရှိပါ။ သို့သော်လည်း မိုး-ပန်ရို့စ် ပြောင်းပြန်သည် ကိန်းအုံအားလုံးအတွက် တည်ရှိသည်။
ကိုးကား (References)
[ပြင်ဆင်ရန်]- Kilp၊ Mati; Knauer၊ Ulrich; Mikhalev၊ Alexander V. (2000)၊ Monoids, Acts and Categories with Applications to Wreath Products and Graphs၊ De Gruyter Expositions in Mathematics၊ 29၊ Berlin: Walter de Gruyter၊ pp. 15, 33၊ ISBN 3-11-015248-7၊ Zbl 0945.20036
- Howie၊ John M. (1995)၊ Fundamentals of Semigroup Theory၊ London Mathematical Society Monographs. New Series၊ 12၊ Oxford: Clarendon Press၊ ISBN 0-19-851194-9၊ MR 1455373၊ Zbl 0835.20077
- Drazin၊ Michael P. (1979)၊ Regular semigroups with involution၊ DeKalb: Northern Illinois University၊ pp. 29–46
- Yamada၊ Miyuki (1982)၊ "P-systems in regular semigroups"၊ Semigroup Forum၊ 24 (1)၊ pp. 173–187
- Nordahl၊ Thomas E.; Scheiblich၊ H. Edward (1978)၊ "Regular * Semigroups"၊ Semigroup Forum၊ 16 (1)၊ pp. 369–377၊ MR 0507171
- Strang၊ Gilbert (2005)၊ MIT Professor Gilbert Strang Linear Algebra Lecture #33 – Left and Right Inverses; Pseudoinverse၊ MIT OpenCourseWare