တီယိုချူးလူမျိုး

တီယိုချူးလူမျိုး
潮州人 / 潮汕人 ; (Cháozhōurén / Cháoshànrén)
	စင်ကာပူနိုင်ငံ ပုလောအူဘင်ကျွန်းတွင် ကပြဖျော်ဖြေနေသည့် တီယိုချူးရိုးရာ အော်ပရာဇာတ်ပွဲ (Teochew Opera)။
လူဦးရေ စုစုပေါင်း
	(၂၅ သန်းခန့်)
အများစု နေထိုင်သည့် နေရာ
	တရုတ် (၁၀ သန်းခန့်); ထိုင်း (ထိုင်းရောက်တရုတ်တို့၏ အကြီးဆုံးအုပ်စု); ကမ္ဘောဒီးယား (ကမ္ဘောဒီးယားရောက်တရုတ်တို့၏ အကြီးဆုံးအုပ်စု); စင်ကာပူ (စင်ကာပူရောက်တရုတ်တို့၏ ဒုတိယအကြီးဆုံးအုပ်စု); မြန်မာ (မြန်မာရောက်တရုတ်တို့၏ ပင်မအုပ်စုကြီး သုံးခုအနက်တစ်ခု); မလေးရှား (မလေးရှားရောက်တရုတ်တို့၏ အကြီးဆုံးအုပ်စုများထဲမှတစ်ခု); အင်ဒိုနီးရှား (အင်ဒိုနီးရှားရောက်တရုတ်တို့၏ အကြီးဆုံးအုပ်စုများထဲမှတစ်ခု); ဗီယက်နမ် (ဗီယက်နမ်ရောက်ဟွာလူမျိုးတို့၏ ဒုတိယအကြီးဆုံးအုပ်စု); ဟောင်ကောင် (လူနည်းစုလူဦးရေ); ပြင်သစ် (ပြင်သစ်ရောက် တရုတ်နွယ်ဖွားအများစုသည် တီယိုချူးနွယ်ဖွားများဖြစ်ကြသည်)
ဘာသာစကား
	တီယိုချူးဘာသာစကား (ဆွာတောင်စကား အပါအဝင်)၊ မန်ဒရင်၊ ကန်တုန်စကား နှင့် မိမိတို့အခြေစိုက်ရာနိုင်ငံများ၏ ဘာသာစကားများ (ထိုင်း၊ ဗမာ၊ မလေး၊ ခမာ၊ ဗီယက်နမ်၊ အင်္ဂလိပ်၊ ပြင်သစ်)
ကိုးကွယ်မှု
	တရုတ်ရိုးရာဘာသာ (တာအိုဘာသာ၊ ကွန်ဖြူးရှပ်ဝါဒ၊ ဘိုးဘွားကိုးကွယ်မှု အပါအဝင်)၊ မဟာယာနဗုဒ္ဓဘာသာ၊ ပရိုတက်စတင့်၊ ရောမကက်သလစ်
ဆက်စပ် တိုင်းရင်းသား အုပ်စုများ
	ဟော့ကင်းလူမျိုး၊ ကွမ်တုံးလူမျိုး၊ ဟတ်ကာလူမျိုး၊ ရှီလူမျိုး (She)

တီယိုချူးလူမျိုး (အင်္ဂလိပ်: Teochew people၊ အသံထွက်: en) သို့မဟုတ် တီယိုဆွာလူမျိုး (Teo-Swa) သို့မဟုတ် ချောင်ရှန်လူမျိုး (Chaoshanese) သည် တရုတ်နိုင်ငံတောင်ပိုင်း ဂွမ်တုံးပြည်နယ် အရှေ့ပိုင်းရှိ "ချောင်ရှန်" (Chaoshan) ဒေသတွင် မူလအခြေစိုက်ခဲ့ပြီး၊ မင်နန်တရုတ်ဘာသာစကားခွဲတစ်ခုဖြစ်သည့် တီယိုချူးဘာသာစကားကို ပြောဆိုကြသော တရုတ်နွယ်ဝင် လူမျိုးစုကြီးတစ်ခု ဖြစ်သည်။^[၂]

ခေတ်သစ်ကာလတွင် တီယိုချူးလူမျိုးများသည် မိခင်ချောင်ရှန်ဒေသနှင့် ဟောင်ကောင်တစ်လျှောက်တွင်သာမက ကမ္ဘာတစ်ဝန်း အထူးသဖြင့် အရှေ့တောင်အာရှနိုင်ငံများ (ထိုင်း၊ ကမ္ဘောဒီးယား၊ စင်ကာပူ၊ မြန်မာ၊ မလေးရှားနှင့် ဗီယက်နမ်နိုင်ငံ) သို့ အလုံးအရင်းနှင့် ပြောင်းရွှေ့အခြေချခဲ့ကြသည်။ ထို့ပြင် အမေရိကန်ပြည်ထောင်စု၊ ကနေဒါနိုင်ငံ (အထူးသဖြင့် ကွီဗက်ပြည်နယ်)၊ ဩစတြေးလျနိုင်ငံ၊ နယူးဇီလန်နိုင်ငံ နှင့် ပြင်သစ်နိုင်ငံ အပါအဝင် ကမ္ဘာတစ်ဝန်းရှိ ပြည်ပရောက် တရုတ်အသိုင်းအဝိုင်းများ (Chinese diaspora) ကြားတွင်လည်း ၎င်းတို့ကို အများအပြား တွေ့ရှိနိုင်သည်။^[၃]

သမိုင်းကြောင်း

တီယိုချူးလူမျိုးများ၏ မူလဘိုးဘွားများသည် တရုတ်ပြည်မြောက်ပိုင်း မြစ်ဝါမြစ်ဝှမ်း အလယ်ပိုင်းလွင်ပြင်တွင် နေထိုင်ခဲ့ကြသည့် ဟန်တရုတ် များ ဖြစ်ကြသည်။^[၄]

ဂျင်မင်းဆက် (Jin Dynasty) နှင့် တန်မင်းဆက် (Tang Dynasty) ကာလများအတွင်း တရုတ်ပြည်မြောက်ပိုင်းတွင် ဖြစ်ပွားခဲ့သော စစ်မက်ဘေးဒဏ်များနှင့် ခြေသလုံးအိမ်တိုင် မျိုးနွယ်စုများ၏ ကျူးကျော်မှုများကြောင့် ၎င်းတို့သည် တောင်ဘက် ဖူကျန့်ပြည်နယ်သို့ စတင်ရွှေ့ပြောင်းခဲ့ကြသည်။ ထို့နောက် ၎င်းအုပ်စုသည် ဖူကျန့်မှတစ်ဆင့် တောင်ဘက် ဂွမ်တုံးပြည်နယ် (Guangdong) အရှေ့ပိုင်းရှိ ချောင်ရှန် (Chaoshan) ဒေသသို့ ထပ်မံရွှေ့ပြောင်းကာ အခြေစိုက်ခဲ့ကြသည်။ ရာစုနှစ်ပေါင်းများစွာ ထိုဒေသ၏ ပထဝီဝင်အနေအထားအရ တောင်တန်းများကာဆီးနေခြင်းကြောင့် အခြားအုပ်စုများနှင့် သီးခြားကွဲထွက်ကာ ကိုယ်ပိုင်ထူးခြားသော အမှတ်လက္ခဏာရှိသည့် "တီယိုချူးလူမျိုးစု" အဖြစ် ပေါ်ပေါက်လာခဲ့သည်။^[၅]

၁၉ ရာစုနှင့် ၂၀ ရာစုဦးပိုင်းများတွင် မိခင်ဒေသ၌ လူဦးရေသိပ်သည်းလာခြင်း၊ သဘာဝဘေးအန္တရာယ်များနှင့် စီးပွားရေးကျပ်တည်းမှုများကြောင့် တီယိုချူးလူမျိုးများသည် အရှေ့တောင်အာရှနိုင်ငံများသို့ "အညာလှေ" (Red Scow/Hongtou Chuan) များဖြင့် အလုံးအရင်းလိုက် ရွှေ့ပြောင်းအခြေချခဲ့ကြရာမှ ကမ္ဘာတစ်ဝန်းတွင် တီယိုချူးနွယ်ဖွား ပြည်ပရောက်တရုတ်အသိုင်းအဝိုင်းကြီး ပေါ်ပေါက်လာခဲ့သည်။

ဘာသာစကား

တီယိုချူးလူမျိုးများသည် တရုတ်-တိဗက်ဘာသာစကားနွယ်ဝင်၊ မင်ဘာသာစကားစုကြီး၏ ခွဲဖြာမှုတစ်ခုဖြစ်သော တီယိုချူးဘာသာစကား (Teochew Min / 潮州話) ကို ပြောဆိုကြသည်။ ဤဘာသာစကားသည် အိမ်နီးချင်း ဟော့ကင်း (Min Nan) စကားနှင့် အလွန်နီးစပ်သော်လည်း အသံအနိမ့်အမြင့် ဝဲပုံဝဲနည်းစနစ် ကွဲပြားသဖြင့် အပြန်အလှန် နားလည်ရန် အတိုင်းအတာတစ်ခုအထိ ခဲယဉ်းသည်။တီယိုချူးစကားသည် ရှေးဟောင်းတရုတ်ဘာသာစကား ၏ သဒ္ဒါ၊ အသံထွက်နှင့် ဝေါဟာရများစွာကို ယနေ့တိုင် ထိန်းသိမ်းထားသည့် သမိုင်းဝင် ဘာသာစကားတစ်ခု ဖြစ်သည်။ စကားလုံးတစ်လုံးတည်းတွင် အသံအနိမ့်အမြင့် အပြောင်းအလဲ ရှစ်မျိုးအထိ ရှိသဖြင့် ကမ္ဘာ့အရှုပ်ထွေးဆုံး ဘာသာစကားများထဲတွင် ပါဝင်သည်။^[၆] ယနေ့ခေတ် ပြည်ပရောက် တီယိုချူးနွယ်ဖွားများသည် မိခင်ဘာသာစကားအပြင် မန်ဒရင်တရုတ်စကား၊ ကန်တုန်စကား နှင့် မိမိတို့နေထိုင်ရာ နိုင်ငံ၏ ဘာသာစကားများ (ဥပမာ- ထိုင်း၊ ဗမာ၊ မလေး) ကိုပါ ပူးတွဲပြောဆိုကြသည်။

မျိုးရိုးဗီဇ

မော်လီကျူး ဗီဇဗေဒ (DNA) သုတေသနပြုချက်များအရ တီယိုချူးလူမျိုးများသည် ရုပ်ပိုင်းဆိုင်ရာနှင့် ဗီဇအရ တရုတ်ပြည်မြောက်ပိုင်း ဟန်တရုတ် (Northern Han Chinese) များနှင့် အလွန်နီးစပ်သော ဆက်နွယ်မှု ရှိကြောင်း ပြသနေသည်။ ၎င်းအချက်သည် မြောက်ပိုင်းက ဆင်းသက်လာသည်ဟူသော သမိုင်းမှတ်တမ်းများကို ထောက်ခံနေသည်။^[၄]သို့သော်လည်း တောင်ဘက် ချောင်ရှန်ဒေသသို့ ရွှေ့ပြောင်းအခြေချစဉ် ရာစုနှစ်ပေါင်းများစွာ ကြာမြင့်လာသောအခါ ဌာနေတောင်ပိုင်း မျိုးနွယ်စုများဖြစ်သည့် ပိုင်ယွဲ့ (Baiyue) နွယ်ဖွားများနှင့် သွေးနှောမှုအချို့ ရှိခဲ့သည်။၎င်းတို့၏ Y-Chromosome (ဖခင်ဖက်မှဆင်းသက်သည့် ဗီဇ) တွင် မြောက်ပိုင်းဟန်တရုတ်တို့၏ လက္ခဏာ အပြည့်အဝလွှမ်းမိုးထားသော်လည်း၊ Mitochondrial DNA (မိခင်ဖက်မှဆင်းသက်သည့် ဗီဇ) တွင်မူ တောင်ပိုင်းဌာနေ ပိုင်ယွဲ့နွယ်စုများ၏ ဗီဇများ ရောနှောပါဝင်နေကြောင်း ဗီဇသုတေသနစာတမ်းများက ဖော်ပြသည်။^[၇]

ယဉ်ကျေးမှု

တီယိုချူး လက်ဖက်ရည်ဓလေ့ (Gongfu Tea)

တီယိုချူးလူမျိုးများ၏ နေ့စဉ်လူနေမှုဘဝတွင် ခွဲထုတ်၍မရသော ရိုးရာတစ်ခုမှာ "ကုန်းဖူး လက်ဖက်ရည်" (Gongfu Tea / 工夫茶) သောက်သုံးသည့် ဓလေ့ဖြစ်သည်။ ၎င်းသည် ရိုးရိုးလက်ဖက်ရည်သောက်ခြင်းမျိုး မဟုတ်ဘဲ သေးငယ်သော မြေကန်တော့အိုး၊ ခွက်ငယ်လေးများဖြင့် ရေနွေးအပူချိန်၊ လက်ဖက်ခြောက်အမျိုးအစားနှင့် ငှဲ့နည်းစနစ်များကို စနစ်တကျ အနုပညာတစ်ရပ်သဖွယ် အဆင့်ဆင့်သောက်သုံးရသည့် ဓလေ့ဖြစ်ပြီး တရုတ်နိုင်ငံ၏ ဒြပ်မဲ့ယဉ်ကျေးမှုအမွေအနှစ်အဖြစ် သတ်မှတ်ခံထားရသည်။^[၈]

တီယိုချူး အော်ပရာ (Teochew Opera)

၎င်းတို့၏ ရိုးရာဇာတ်သဘင်ဖြစ်သော တီယိုချူးအော်ပရာ (Chaoju / 潮劇) သည် လွန်ခဲ့သော နှစ်ပေါင်း ၅၀၀ ကျော် မင်မင်းဆက်ကတည်းက ထွန်းကားခဲ့သည့် ရှေးဟောင်းအနုပညာတစ်ခု ဖြစ်သည်။ သံစုံတူရိယာများ၊ ထူးခြားသော အသံအနိမ့်အမြင့် သီဆိုမှုများနှင့် မျက်နှာခြယ်သမှု ပန်းချီပညာရပ်များ ပေါင်းစပ်ထားပြီး မြန်မာနိုင်ငံ အပါအဝင် အရှေ့တောင်အာရှရှိ ဘုရားပွဲ၊ နတ်ပွဲများတွင် ယနေ့တိုင် ကပြဖျော်ဖြေလေ့ ရှိကြသည်။

အစားအစာယဉ်ကျေးမှု (Teochew Cuisine)

တီယိုချူးဟင်းလျာများ (潮州菜) သည် ဆီနှင့် ဟင်းခတ်အမွှေးအကြိုင် အလွန်အကျွံသုံးခြင်းကို ရှောင်ကြဉ်ပြီး ပါဝင်ပစ္စည်းများ၏ မူလလတ်ဆတ်သော သဘာဝအရသာ (အထူးသဖြင့် ပင်လယ်စာများ) ပေါ်လွင်အောင် ချက်ပြုတ်သည့် စနစ်ကြောင့် ကမ္ဘာတစ်ဝန်းတွင် ကျန်းမာရေးနှင့်ညီညွတ်သော ဟင်းလျာများအဖြစ် လူကြိုက်များသည်။ အထူးထင်ရှားသော အစားအစာများမှာ တီယိုချူးငါးဆန်ပြုတ် (Teochew Porridge)၊ ငန်းသားပေါင်း (Braised Goose)၊ ငါးဆွဲကိတ် (Fish ball) နှင့် ကန်စွန်းဥကပ်ကြော် (Oyster Omelette) တို့ ဖြစ်ကြပြီး မြန်မာနိုင်ငံရှိ တရုတ်တန်းအစားအစာ ယဉ်ကျေးမှုအပေါ်တွင်လည်း များစွာလွှမ်းမိုးထားသည်။

ကိုးကား

↑ 10 Things You Must Know As A Teochew. The Teochew Store.
↑ Map of China showing location of Chaoshan region။
↑ N Ng (2021). "Engaging with a Genre in Decline: Teochew Opera in Western Sydney". The Asia Pacific Journal of Anthropology, 22(2–3): 162–183. doi:10.1080/14442213.2021.1923794
1 2 An, J. et al. (2015). "Genetic structure of Chaozhou population in Guangdong Province". Journal of Human Genetics, 60(3), 115–121.
↑ Constable, Nicole (2005). Guest People: Hakka Identity in China and Abroad. University of Washington Press. ISBN 978-0-295-98487-2.
↑ Li, X. (1959). The Phonological System of the Teochew Dialect. Academia Sinica.
↑ Wen, B. et al. (2004). "Genetic evidence supports the direction of Han China’s expansion". Nature Genetics, 36(9), 1023–1026.
↑ Goodman, Bryna (1995). Native Place, City, and Nation: Regional Networks and Identities in Shanghai, 1853-1937. University of California Press.

[pop-1] 10 Things You Must Know As A Teochew. The Teochew Store.

[2] Map of China showing location of Chaoshan region။

[TF-3] N Ng (2021). "Engaging with a Genre in Decline: Teochew Opera in Western Sydney". The Asia Pacific Journal of Anthropology, 22(2–3): 162–183. doi:10.1080/14442213.2021.1923794

[An2015-4] 1 2 An, J. et al. (2015). "Genetic structure of Chaozhou population in Guangdong Province". Journal of Human Genetics, 60(3), 115–121.

[Constable2005-5] Constable, Nicole (2005). Guest People: Hakka Identity in China and Abroad. University of Washington Press. ISBN 978-0-295-98487-2.

[6] Li, X. (1959). The Phonological System of the Teochew Dialect. Academia Sinica.

[7] Wen, B. et al. (2004). "Genetic evidence supports the direction of Han China’s expansion". Nature Genetics, 36(9), 1023–1026.

[8] Goodman, Bryna (1995). Native Place, City, and Nation: Regional Networks and Identities in Shanghai, 1853-1937. University of California Press.

[၁]

[၂]

[၃]

[၄]

[၅]

[၆]

[၇]

[၈]