မာတိကာသို့ ခုန်သွားရန်

တရုတ်နွယ်ဘာသာစကားများ

ဝီကီပီးဒီးယား မှ

တရုတ်ဘာသာစကားများ (တရုတ်: 汉语族) သို့မဟုတ် ဆိုင်နက်တစ် ဘာသာစကားများ (Sinitic languages)[မှတ်စု ၁] သည် တရုတ်-တိဗက် ဘာသာစကားမိသားစု၏ အဓိက အစိတ်အပိုင်းတစ်ခု ဖြစ်သည်။[၄]ထိုဘာသာစကားအုပ်စုသည် အရှေ့အာရှ ခွဲခြမ်းစိတ်ဖြာဘာသာစကား အုပ်စု တစ်ခုဖြစ်သည်။ တရုတ်ဘာသာစကားများနှင့် ကျန်မိသားစုဝင်ဘာသာစကားများ ( တိဗက်-ဗမာနွယ် ဘာသာစကားများ ) အကြား အဓိကကွဲပြားမှုတစ်ခုရှိသည်ဟု မကြာခဏ အဆိုပြုလေ့ရှိသည်။[၅] [၆]

Sinitic
တရုတ်ဘာသာစကားများ
လူမျိုး:ဟန်တရုတ်၊ ဟွေလူမျိုး၊ ချွမ်းချင်းလူမျိုး၊ ယောင်လူမျိုး၊ ရှီလူမျိုး၊ ဘိုင်လူမျိုး၊ လုံကျားလူမျိုး
ဒေသအလိုက်
ပျံ့နှံ့မှု:		အရှေ့အာရှ၊ အရှေ့တောင်အာရှ၊ အလယ်အာရှ၊ မြောက်အာရှ နှင့် အခြား ပြည်ပရောက် တရုတ်လူမျိုးစုများ
ခွဲခြားမှု:တရုတ်-တိဗက်နွယ်
  • Sinitic
ရှေးဦးပထမဖြစ်သော ဘာသာစကားProto-Sinitic
အခွဲများ:
ISO 639-5:zhx
Glottolog:sini1245  (Sinitic)[၇]
macr1275  (Macro-Bai)[၈]
{{{mapalt}}}
တရုတ်ဘာသာစကားစုများ ပြမြေပုံ

အမျိုးအစားခွဲခြားရန် ခက်ခဲသော မက်ခရို-ဘိုင် (Macro-Bai) ဘာသာစကားများသည် ရှေးဟောင်းတရုတ်ဘာသာစကားမှ ဆင်းသက်လာခြင်း ဖြစ်နိုင်ပြီး ထို့ကြောင့် Sinitic အုပ်စုဝင်လည်း ဖြစ်နိုင်သည်။ မဟုတ်ပါက Sinitic ကို မျှဝေထားသော ဘာသာစကားဆင့်ကဲဖြစ်စဉ်နှင့် စာရေးသားစနစ် (ဆိုလိုသည်မှာ တရုတ်အရေးအသား) ဖြင့် ပေါင်းစည်းထားသော တရုတ်ဘာသာစကားမျိုးကွဲများစွာဖြင့်သာ အဓိပ္ပာယ်ဖွင့်ဆိုသည်။ "Sinitic" ဟူသော အသုံးအနှုန်းကို အသုံးပြုခြင်းသည် တရုတ်ဘာသာစကားသည် တစ်ခုတည်းသော ဘာသာစကား၏ မျိုးကွဲများထက် ကွဲပြားသော ဘာသာစကားများ၏ မိသားစုတစ်ခုဖြစ်သည်ဟူသော ဘာသာစကားဆိုင်ရာ အမြင်ကို ထင်ဟပ်စေခြင်းဖြစ်သည်။

အမည်သတ်မှတ်ပုံနှင့် ဝေါဟာရရင်းမြစ်

[ပြင်ဆင်ရန်]

ဆိုင်နက်တစ် (Sinitic) ဟူသော ဝေါဟာရကို အောက်ပါအတိုင်း အဓိပ္ပာယ်ဖွင့်ဆို ခွဲခြားနိုင်သည် -

ဝေါဟာရရင်းမြစ်

[ပြင်ဆင်ရန်]

"Sinitic" ဆိုသော စကားလုံးသည် လက်တင်ဘာသာစကားနှောင်းပိုင်း Sīnae (တရုတ်များ) မှ ဆင်းသက်လာခြင်းဖြစ်သည်။ ၎င်းသည် အာရပ်ဘာသာစကား Ṣīn (တရုတ်ပြည်) မှတစ်ဆင့် တရုတ်မင်းဆက်အမည် ချင်းမင်းဆက် (Qin) မှ လာခြင်းဖြစ်နိုင်သည်ဟု ယူဆကြသည်။[၉]

ဘာသာစကားဆိုင်ရာ အဓိပ္ပာယ်သတ်မှတ်ချက်များ

[ပြင်ဆင်ရန်]

ပညာရှင်များအကြားတွင် "တရုတ်ဘာသာစကား" နှင့် "Sinitic" ကို အသုံးပြုပုံ ကွဲပြားမှု ရှိသည် -

  1. Sinitic (ကျယ်ပြန့်သော အဓိပ္ပာယ်): ၁၉၈၂ ခုနှစ်တွင် Paul K. Benedict က ဘိုင်ဘာသာစကား နှင့် တရုတ်ဘာသာစကား (Chinese) တို့ ပါဝင်သော အုပ်စုကို "Sinitic" ဟု အမည်ပေးခဲ့သည်။[၁] ဤအမြင်အရ Sinitic သည် ဘိုင်ဘာသာစကားနှင့် တရုတ်ဘာသာစကားတို့ ပေါင်းစည်းထားသော မိသားစုခွဲတစ်ခု ဖြစ်သည်။
  2. Chinese (ကျဉ်းမြောင်းသော အဓိပ္ပာယ်): ပုံမှန်အားဖြင့် "တရုတ်ဘာသာစကား" ဟု ဆိုရာတွင် ဟန်တရုတ်တို့ အသုံးပြုသည့် မန်ဒရင်၊ ကန်တုံ၊ မင် အစရှိသည့် မျိုးကွဲများကိုသာ ဆိုလိုခြင်းဖြစ်သည်။
  3. ဘာသာစကားမိသားစု အမြင်: ခေတ်သစ်ဘာသာဗေဒပညာရှင်များက "Sinitic" ဟူသော အသုံးအနှုန်းကို ပိုမိုနှစ်သက်ကြသည်။ အကြောင်းမှာ တရုတ်နွယ်ဘာသာစကားများသည် ဘာသာစကားတစ်ခုတည်း၏ "လေယူလေသိမ်း ကွဲပြားမှု" (Dialects) ထက်၊ အပြန်အလှန် နားလည်ရန်ခက်ခဲသော "ဘာသာစကားများစွာ စုဝေးနေသည့် မိသားစု" ဖြစ်သည်ဟူသော အချက်ကို ပိုမိုပေါ်လွင်စေသောကြောင့် ဖြစ်သည်။[၃]

တရုတ်-တိဗက် မိသားစုအတွင်း တည်ရှိပုံ

[ပြင်ဆင်ရန်]

တရုတ်-တိဗက်နွယ် ဘာသာစကားမိသားစုကြီးကို အဓိကအားဖြင့် အပိုင်းနှစ်ပိုင်း ခွဲခြားလေ့ရှိသည် -

  1. Sinitic: တရုတ်ဘာသာစကားမျိုးကွဲများ (နှင့် အချို့အမြင်အရ ဘိုင်ဘာသာစကား)။
  2. Tibeto-Burman: တိဗက်-ဗမာနွယ် ဘာသာစကားများ (တိဗက်၊ ဗမာ၊ ကချင် အစရှိသည်တို့ ပါဝင်သည်)။

သမိုင်းကြောင်း

[ပြင်ဆင်ရန်]

တရုတ်နွယ်ဘာသာစကားများ (Sinitic languages) ၏ သမိုင်းကြောင်းသည် နှစ်ပေါင်းထောင်ချီ ကြာမြင့်ခဲ့ပြီး ၎င်း၏ ဆင်းသက်လာပုံနှင့် ပတ်သက်၍ ဘာသာဗေဒပညာရှင်များအကြား အယူအဆ အမျိုးမျိုး ရှိခဲ့သည်။

တရုတ်နွယ်ဘာသာစကားများသည် တရုတ်-တိဗက် မိသားစုမှ ဆင်းသက်လာခြင်းဖြစ်သည်။ မကြာသေးမီက ပြုလုပ်ခဲ့သော မျိုးရိုးဗီဇဆိုင်ရာနှင့် ဘာသာဗေဒဆိုင်ရာ သုတေသနများအရ တရုတ်-တိဗက် မျိုးနွယ်စုများသည် လွန်ခဲ့သော နှစ်ပေါင်း ၅,၉၀၀ ခန့်က မြောက်တရုတ်ပြည်၊ မြစ်ဝါမြစ် (Yellow River Basin) ဒေသတွင် စတင်အခြေချခဲ့သည်ဟု ယူဆရသည်။[၁၀] ထို့နောက် တရုတ်နွယ်ဘာသာစကားများသည် တိဗက်-ဗမာနွယ် ဘာသာစကားများမှ သီးခြားခွဲထွက်၍ ကိုယ်ပိုင်ဆင့်ကဲဖြစ်စဉ်ဖြင့် တိုးတက်လာခဲ့သည်။

ရှေးဟောင်းတရုတ်ဘာသာစကားရ

[ပြင်ဆင်ရန်]

ရှန်မင်းဆက် နှင့် ကျိုးမင်းဆက် ခေတ်များတွင် အသုံးပြုခဲ့သော ဘာသာစကားဖြစ်သည်။ ဤခေတ်တွင်:

  • လိပ်ခွံစာစာအရေးအသား: (Oracle Bone Script) သည် ရှေးအကျဆုံး တရုတ်စာအရေးအသားပုံစံအဖြစ် ပေါ်ပေါက်ခဲ့သည်။
  • အသံစနစ်: ရှေးဟောင်းတရုတ်ဘာသာစကားတွင် ခေတ်သစ်တရုတ်စကားများကဲ့သို့ "အသံနိမ့်အသံမြင့်" (Tones) များ မရှိသေးဘဲ ဗျည်းတွဲများစွာ ပါဝင်ခဲ့သည်ဟု ပညာရှင်များက ယူဆကြသည်။[၁၁]

အလယ်ခေတ်တရုတ်ဘာသာစကား (Middle Chinese)

[ပြင်ဆင်ရန်]

နန်မြောက်မင်းဆက်၊ ထန်မင်းဆက်နှင့် စုန်မင်းဆက် (အေဒီ ၆ ရာစုမှ ၁၂ ရာစုခန့်) အထိ ကာလကို ဆိုလိုသည်။

  • ဤကာလတွင် အသံနိမ့်အသံမြင့်စနစ် (Tone system) များ အပြည့်အဝ ဖွံ့ဖြိုးလာခဲ့သည်။
  • Qieyun (အေဒီ ၆၀၁) ကဲ့သို့သော အသံထွက်အဘိဓာန်များ ပေါ်ပေါက်လာခြင်းကြောင့် ထိုခေတ်က အသံထွက်ပုံစံများကို ယနေ့တိုင် ပြန်လည်လေ့လာနိုင်သည်။
  • မြောက်ဘက်မှ ကျူးကျော်မှုများကြောင့် တရုတ်လူမျိုးများ တောင်ဘက်သို့ ရွှေ့ပြောင်းရာမှတစ်ဆင့် တောင်ပိုင်းဘာသာစကားကွဲများ (ဥပမာ- ကန်တုံ၊ မင်၊ ဟတ်ကာ) စတင်ကွဲပြားလာခဲ့သည်။[၁၂]

ခေတ်သစ်တရုတ်ဘာသာစကားများ ပေါ်ပေါက်လာခြင်း

[ပြင်ဆင်ရန်]

မင်မင်းဆက်နှင့် ချင်းမင်းဆက် (Qing Dynasty) ကာလများတွင် မြောက်ပိုင်းစကား (Mandarin) သည် ရုံးသုံးဘာသာစကား (Guanhua) အဖြစ် အရှိန်အဝါ ကြီးမားလာခဲ့သည်။

  • ၂၀ ရာစုအစောပိုင်းတွင် မန်ဒရင်ဘာသာစကားကို အခြေခံ၍ "စံပြတရုတ်ဘာသာစကား" (Modern Standard Chinese) ကို သတ်မှတ်ခဲ့သည်။
  • ယနေ့ခေတ်တွင် Sinitic အုပ်စုအတွင်း၌ မန်ဒရင် (Mandarin)၊ ဝူ (Wu)၊ မင် (Min)၊ ယွဲ့ (Yue/Cantonese)၊ ရှန်း (Xiang)၊ ကန့် (Gan) နှင့် ဟတ်ကာ (Hakka) ဟူ၍ အဓိက ဘာသာစကားအုပ်စု ၇ ခုမှ ၁၀ ခုအထိ ကွဲပြားတည်ရှိနေသည်။

လူဦးရေနှင့် ပျံ့နှံ့မှု

[ပြင်ဆင်ရန်]

တရုတ်နွယ်ဘာသာစကားများကို ပြောဆိုသူဦးရေမှာ ကမ္ဘာတစ်ဝန်းတွင် ၁.၃ ဘီလီယံကျော် ရှိပြီး ကမ္ဘာ့လူဦးရေ၏ ၁၆ ရာခိုင်နှုန်းခန့် ရှိသည်။[၁၃] ၎င်းတို့အနက်:

  • မန်ဒရင် (ဖူထုံးဟွ): ပြောဆိုသူ ၉၂၀ သန်းခန့်ဖြင့် အများဆုံးဖြစ်သည်။
  • ယွဲ့ (ကွမ်တုံး): ပြောဆိုသူ ၈၅ သန်းခန့်ရှိပြီး ကွမ်တုံးပြည်နယ်နှင့် ဟောင်ကောင်တို့တွင် အဓိကပြောဆိုကြသည်။
  • ဝူ : ရှန်ဟိုင်းနှင့် အနီးတစ်ဝိုက်တွင် ပြောဆိုသူ သန်း ၈၀ ကျော်ရှိသည်။

အရှေ့တောင်အာရှနိုင်ငံများဖြစ်သော ထိုင်း၊ မလေးရှား၊ စင်ကာပူနှင့် ဗီယက်နမ်နိုင်ငံတို့တွင်လည်း တရုတ်နွယ်ဘာသာစကား ပြောဆိုသူ အများအပြား ရှိသည်။

တိဗက်-ဗမာနွယ် ဘာသာစကားများနှင့် ဆက်နွယ်ပုံ

[ပြင်ဆင်ရန်]

တရုတ်နွယ်ဘာသာစကားများ (Sinitic) နှင့် တိဗက်-ဗမာနွယ် ဘာသာစကားများ (Tibeto-Burman) သည် တရုတ်-တိဗက် မိသားစုကြီးတစ်ခုတည်းမှ ဆင်းသက်လာကြခြင်း ဖြစ်သည်။

တူညီသောအချက်များ

[ပြင်ဆင်ရန်]

၁၉ ရာစုကတည်းက ဘာသာဗေဒပညာရှင်များက ဤအုပ်စုနှစ်ခုအကြား အောက်ပါ တူညီချက်များကို တွေ့ရှိခဲ့ကြသည် -

  • အခြေခံဝေါဟာရများ: ကိန်းဂဏန်းများ၊ ခန္ဓာကိုယ်အစိတ်အပိုင်းများနှင့် သဘာဝပတ်ဝန်းကျင်ဆိုင်ရာ အခြေခံစကားလုံးများသည် အရင်းအမြစ်တစ်ခုတည်းမှ လာခြင်းဖြစ်သည်။ (ဥပမာ- "ငါ" သည် ရှေးဟောင်းတရုတ်ဘာသာစကားတွင် *ŋa ဖြစ်ပြီး ဗမာဘာသာစကားတွင်လည်း "ငါ" ဖြစ်သည်။)
  • အသံစနစ်: အုပ်စုနှစ်ခုလုံးသည် အသံနိမ့်အသံမြင့် (Tones) ကို အသုံးပြု၍ အဓိပ္ပာယ်ခွဲခြားသော ဘာသာစကားများ ဖြစ်ကြသည်။[၁၅]

ကွဲပြားသောအချက်များ

[ပြင်ဆင်ရန်]

တရုတ်နွယ်ဘာသာစကားများသည် ကျန်ရှိသော တိဗက်-ဗမာနွယ်အုပ်စုနှင့် ကွဲပြားသွားရခြင်းမှာ သမိုင်းကြောင်းအရ အိမ်နီးချင်း တိုင်-ကဒိုင် ဘာသာစကားများ နှင့် မှုံ-မြောင် ဘာသာစကားများ (Hmong-Mien) တို့၏ လွှမ်းမိုးမှုကြောင့် ဖြစ်သည်ဟု ယူဆရသည်။

စကားလုံးတည်ဆောက်ပုံ

[ပြင်ဆင်ရန်]

တရုတ်နွယ်ဘာသာစကားများ၏ စကားလုံးတည်ဆောက်ပုံမှာ အဓိကအားဖြင့် **Analytic** သို့မဟုတ် **Isolating** (ခွဲခြားထားသော) ပုံစံမျိုး ဖြစ်သည်။

အဓိက လက္ခဏာများ

[ပြင်ဆင်ရန်]
  1. စကားလုံးတစ်လုံး အဓိပ္ပာယ်တစ်မျိုး: စကားလုံးအများစုမှာ တစ်လုံးချင်းစီတွင် သီးခြားအဓိပ္ပာယ်ရှိပြီး အင်္ဂလိပ်ဘာသာကဲ့သို့ ကိန်းဂဏန်း (Singular/Plural) သို့မဟုတ် ကာလ (Tense) အလိုက် စကားလုံးနောက်ဆက်များ ပြောင်းလဲခြင်း မရှိပါ။
  2. စကားလုံးအစီအစဉ် (Word Order): စကားလုံးတည်ဆောက်ပုံမှာ များသောအားဖြင့် **Subject-Verb-Object (SVO)** ပုံစံဖြစ်သည်။ (ဗမာဘာသာစကားမှာမူ များသောအားဖြင့် SOV ပုံစံဖြစ်သဖြင့် ဤအချက်မှာ ကွဲပြားသည်။)
  3. ပေါင်းစပ်စကားလုံးများ (Compounding): ခေတ်သစ်တရုတ်ဘာသာစကားတွင် အနက်တူ သို့မဟုတ် ဆက်စပ်နေသော စကားလုံးနှစ်လုံးကို ပေါင်းစပ်၍ စကားလုံးအသစ်များ တည်ဆောက်ခြင်း (ဥပမာ- "ကွန်ပျူတာ" ကို "လျှပ်စစ်" + "ဦးနှောက်" ဟု ပေါင်းစပ်ခြင်း) ကို အကျယ်တဝင့် အသုံးပြုသည်။[၁၆]
  4. အတိုင်းအတာပြပုဒ်များ (Classifiers): ဗမာဘာသာစကားကဲ့သို့ပင် နာမ်များကို ရေတွက်ရာတွင် "ခု၊ ကောင်၊ ယောက်" စသည့် အတိုင်းအတာပြပုဒ်များကို မဖြစ်မနေ အသုံးပြုရသည့် စနစ်ရှိသည်။

ကိုးကားချက်များ

[ပြင်ဆင်ရန်]
  1. 1 2 Wang (2005), p. 107.
  2. ↑ Wang (2005), p. 122.
  3. 1 2 Mair (1991), p. 3.
  4. ↑ Egerod၊ Søren Christian။ Chinese languages။ 2025-07-21 တွင် မူရင်းအား မော်ကွန်းတင်ပြီး။
  5. ↑ Zhang, Menghan (2019). "Phylogenetic evidence for Sino-Tibetan origin in northern China in the Late Neolithic". Nature 569 (7754): 112–115. doi:10.1038/s41586-019-1153-z. ISSN 1476-4687. PMID 31019300. Bibcode: 2019Natur.569..112Z.
  6. ↑ Sagart et al. (2019).
  7. ↑ Nordhoff၊ Sebastian; Hammarström၊ Harald; Forkel၊ Robert; Haspelmath၊ Martin, eds. (2013)။ "Sinitic"။ Glottolog။ Leipzig: Max Planck Institute for Evolutionary Anthropology။
  8. ↑ Nordhoff၊ Sebastian; Hammarström၊ Harald; Forkel၊ Robert; Haspelmath၊ Martin, eds. (2013)။ "Macro-Bai"။ Glottolog။ Leipzig: Max Planck Institute for Evolutionary Anthropology။
  9. ↑ OED (Oxford English Dictionary)
  10. ↑ Zhang, Menghan (2019). "Phylogenetic evidence for Sino-Tibetan origin in northern China in the Late Neolithic". Nature 569: 112–115. doi:10.1038/s41586-019-1153-z.
  11. ↑ Baxter၊ William H. (1992)။ A Handbook of Old Chinese Phonology။ Mouton de Gruyter။
  12. ↑ Norman၊ Jerry (1988)။ Chinese။ Cambridge University Press။
  13. ↑ Summary by language size။
  14. ↑ van Driem (2001).
  15. ↑ [၁၄]
  16. ↑ Sun၊ Chaofen (2006)။ Chinese: A Linguistic Introduction။ Cambridge University Press။
  1. ↑ Late Latin ဘာသာစကား Sīnae (တရုတ်များ) မှ ဆင်းသက်လာပြီး အာရပ်ဘာသာစကား Ṣīn (တရုတ်ပြည်) မှတစ်ဆင့် တရုတ်မင်းဆက်အမည် ချင်းမင်းဆက် (Qin) မှ လာခြင်း ဖြစ်နိုင်သည် (OED)။ ၁၉၈၂ ခုနှစ်တွင် Paul K. Benedict က ဘိုင်ဘာသာစကား နှင့် တရုတ်ဘာသာစကားတို့ ပါဝင်သော "Sinitic" ဟုခေါ်သော တရုတ်-တိဗက်နွယ်ဝင် အုပ်စုခွဲတစ်ခုကို အဆိုပြုခဲ့သည်။[၁] ဘိုင်ဘာသာစကား၏ တိကျသော ဆက်နွှယ်မှုမှာ မရေရာသေးသော်လည်း[၂] "Sinitic" ဟူသော အသုံးအနှုန်းကို ပုံမှန်အားဖြင့် တရုတ်ဘာသာစကား၏ အဓိပ္ပာယ်တူအဖြစ် အသုံးပြုလေ့ရှိပြီး အထူးသဖြင့် ၎င်းကို ဘာသာစကားတစ်ခုတည်းထက် ဘာသာစကားမိသားစုတစ်ခုအဖြစ် ရှုမြင်သည့်အခါတွင် ပိုမိုအသုံးပြုသည်။[၃]
ကိုးကား အမှား - <ref> tags exist for a group named "မှတ်စု", but no corresponding <references group="မှတ်စု"/> tag was found.
"https://my.wikipedia.org/w/index.php?title=တရုတ်နွယ်ဘာသာစကားများ&oldid=1041966" မှ ရယူရန်