ဆွေးနွေးချက်:ဇိုဘာသာစကား

ဇိုမီးအစ

ဇိုမီး၏မူလအစ

ဇိုမီးလူမျိုးများသည် တိဗက်ဗမာလူမျိုးများနှင့် မဟာမိတ်ဖွဲ့ထားသော မွန်ဂိုလီးယားစတော့၏ အကိုင်းအခက်များထဲမှ တစ်ခုဖြစ်ပြီး ဘီစီ ၂,၀၀၀ တွင် ပုံပြင်များရှိသည်။ ဒီလူတွေဟာ တစ်နေရာနဲ့ တစ်နေရာ ရွှေ့ပြောင်းပြီး အသက်ကို ရှာဖွေကြတယ်။ သူတို့သည် မြေယာထွန်ယက်စိုက်ပျိုးနိုင်သည့် အမြဲတမ်းအခြေချနေထိုင်ရန် နေရာရှာမတွေ့ပေ။ သူတို့မှာ အခြေချနေထိုင်မှု မရှိဘူး။  တစ်နည်းအားဖြင့်ဆိုရသော် ၎င်းတို့သည် ခြေသလုံးသမားများထဲမှ တစ်ဦးဖြစ်သည်။ ယဉ်ကျေးမှုကို သူတို့မမြင်ရသေး။ ပြောရရင်တော့ သူတို့ဟာ ခြေသလုံးသမားတွေထဲက တစ်ယောက်ပါ။ ယဉ်ကျေးမှုကို သူတို့မမြင်ရသေး။ MacDonald ၏စကားတွင် "လူသားသည် မိမိသွားရာလမ်းကို ရပ်တန့်ကာ အခြေချနေထိုင်သည့် ဘဝနေထိုင်မှုပုံစံကို ခံယူလိုက်သောအခါတွင် လူ့ယဉ်ကျေးမှုကို စတင်ခဲ့သည်ဟု ဆိုရပေမည်။ ဤသည်မှာ လယ်ထွန်ခြင်းမှ မှီခိုအားထားရသော စားနပ်ရိက္ခာ ထောက်ပံ့မှုကို ရှာဖွေတွေ့ရှိပြီး ကျယ်ပြန့်သော လယ်ယာမြေများတွင် ခြေသလုံးမျိုးနွယ်စုများကို လိုက်ရှာခြင်းမပြုတော့ဘဲ ယဉ်ကျေးမှု ထွန်းကားလာခဲ့သည်။

အလားတူပင် ဤလူများ (ဇိုမီးများ) သည် ယဉ်ကျေးမှု သို့မဟုတ် အခြေချနေထိုင်နိုင်သည့် အမြဲတမ်းနေရာတစ်ခုကို ရှာဖွေရန် လှုပ်ရှားခဲ့သည်။ ခေတ်ကာလကုန်လွန်လာသည်နှင့်အမျှ ဇိုမီးလူမျိုးများသည် ချင်းတွင်းမြစ်နှင့် ဧရာဝတီမြစ်အောက်မှ မြန်မာနိုင်ငံ၊ အာသံ၊ မဏိပူရနှင့် လက်ရှိ မီဇိုရမ်ပြည်နယ်များသို့ ရွေ့ပြောင်းလာကြသည်။” အချို့သော ဒဏ္ဍာရီပုံပြင်များအရ ၎င်းတို့သည် ချိုဘုရင်များ တရုတ်ပြည်အလယ်ပိုင်းမှ နှင်ထုတ်ခံရပြီး နောက်ပိုင်းတွင် တရုတ်ပြည်အလယ်ပိုင်းမှ နှင်ထုတ်ခံရသော ဇိုမင်း (ZHOU) မင်းဆက်နှင့် သက်ဆိုင်သည်။ ပျောက်ဆုံးနေသော ဇာတ်ညွှန်းကို ယခုအချိန်တွင် မဏိပူရပြည်နယ်၊ လမ်ကာမြို့မှ M. Siahzathang မှ သရုပ်ဖော်ထားပြီး ၎င်းသည် ဇိုမီးလူမျိုးများအတွက် စံနမူနာပြသည့် အဆင့်တွင် ရှိနေပါသည်။

ဇိုမီးများသည် မိသားစုနှင့် မျိုးနွယ်စုအပေါ် အကြီးမားဆုံးသော သစ္စာစောင့်သိမှုကို ပြသခဲ့ပြီး ရလဒ်အနေဖြင့် 'မိသားစုဝါဒ' နှင့် 'မျိုးရိုးလိုက်ခြင်း' ရှိခဲ့သော်လည်း စစ်မှန်သော အမျိုးသားရေးဝါဒ မရှိခဲ့ပေ။ သူတို့သည် မျိုးနွယ်စုနှင့် မိသားစုအတွက် ၎င်းတို့ကိုယ်တိုင်၏ အရာအားလုံးကို ပေးဆပ်နိုင်သည်။ ခေါင်းဆောင်မှုသည် ရွေးချယ်မှု သို့မဟုတ် ရွေးချယ်မှုအခြေခံပေါ်တွင်မဟုတ်ဘဲ မျိုးရိုးလိုက်ခြင်းအပေါ် အခြေခံထားသည်။ ဟုတ်ပါတယ် ရှေးခေတ်တုန်းက အင်အားကြီးသူက အသာစီးရပြီး ဘုရင်နဲ့ အားနည်းတဲ့လူတွေရဲ့ ခေါင်းဆောင်ဖြစ်လာတယ်။ နိုင်ငံခြားအမည်များ- ဇိုမီးများကို မြန်မာနိုင်ငံရှိ ချင်း၊ မဏိပူရပြည်နယ် ကူကီး၊ အာသံနှင့် နာဂလန်းနှင့် လူရှိုင်း (ယခု မီဇိုရမ်) တောင်ကုန်းများတွင်လည်း လူသိများသည်။ Kuki၊ Chin နှင့် Lushai ကဲ့သို့သော စကားလုံးများသည် နိုင်ငံခြားအမည်များဖြစ်သည်။

ကူကီးနှင့် ချင်းဟု ခေါ်သော်လည်း ထိုကဲ့သို့သောအမည်များကို လူများက အသိအမှတ်မပြုခဲ့ပေ။  Mr Grierson က " Kuki နှင့် Chin ဟူသော စကားလုံးများသည် အဓိပ္ပါယ်တူပြီး နှစ်ခုစလုံးကို တောင်ပေါ်သား အများအပြားအတွက် အသုံးပြုပါသည်။ Kuki သည် Assamese သို့မဟုတ် Bengali အခေါ်အဝေါ်ဖြစ်သည့် Lushais, Rangkhawls, Thados စသည်တို့တွင် တောင်ပေါ်သားမျိုးနွယ်အမျိုးမျိုးအတွက် အသုံးပြုသည့် သမရိုးကျစကားသက်သက်သာဖြစ်ပါသည်။" တဖန် သူပြောသည်မှာ- ချင်းသည် မြန်မာနှင့် အာသံနှင့် ဘင်္ဂလားနယ်များကြားတွင် နေထိုင်ကြသော တောင်တန်းလူမျိုးများကို ကိုယ်စားပြုသည့် ဗမာစကားဖြစ်သည်။ Khyang ကို ဒေသိယသဘောဖြင့် ရေးသားပြီး အသံထွက်ပါသည်။

"Zo" သို့မဟုတ် "Yo" နှင့် "Scho" ကဲ့သို့သော ခေါင်းစဉ်များကို အသုံးပြုသည့် မျိုးနွယ်စုများက အဆိုပါအမည်ကို အသုံးမပြုပါ။ သူ့စာအုပ်ထဲမှာ ချင်းဆိုတဲ့ စကားလုံးဟာ တရုတ်လူမျိုး 'Yen' ရဲ့ အကျင့်ပျက်ခြစားမှုလို့ အချို့အာဏာပိုင်တွေက ယူဆကြပါတယ်။ အထူးသဖြင့် ရခိုင်နှင့် စစ်တကောင်း နယ်စပ်တလျှောက်ရှိ ချင်းတောင်တန်း (ဗမာ) မှ လူမျိုးစုအမျိုးမျိုးကို ရည်ညွှန်းရန် မြန်မာက သုံးသည်။ Major Shakespeare က "လူတိုင်းဟာ မတူညီတဲ့ အဓိပ္ပာယ်နဲ့ သုံးတဲ့အသုံးအနှုန်းဖြစ်ပြီး၊ ဘယ်မျိုးနွယ်စုကမှ သုံးတာ မတူပါဘူး၊ ဒါပေမယ့် bazar နာမည်သက်သက်သာ ဖြစ်ပါတယ်" ဟု ဗိုလ်မှူးရှိတ်စပီးယားက မှတ်ချက်ပြုသည်။ ဤစာရေးဆရာများ၏ မှတ်ချက်များမှ ကူကီး၊ ချင်းနှင့် လူရှိုင်းကဲ့သို့သော စကားလုံးများသည် ဇိုမီးဘာသာစကားဖြင့် မတွေ့ရသည့် ရိုးရှင်းသောအကြောင်းပြချက်ကြောင့် ဤစကားလုံးများကို နိုင်ငံခြားစကားလုံးများဖြစ်ကြောင်း ကျွန်ုပ်တို့ ကောင်းစွာသဘောပေါက်နားလည်နိုင်ပါသည်။ ၎င်းတို့သည် ပထမဆုံးမွေးဖွားသော ဇိုမီးများ၏ မူရင်းအမည်များမဟုတ်ပါ။  ရွံ့ရှာစရာကောင်းသော အတိတ်မှ ဒဏ္ဍာရီပုံပြင်သည် ဤကဲ့သို့ လည်ပတ်နေသည်။ ဟိုးရှေးရှေးတုန်းက မြေကြီးအောက်မှာရှိတဲ့ စောဝန်ဇနဲ့ ဇာဟောင်ဆိုတဲ့ ညီအစ်ကို သုံးယောက်ရှိတယ်။

တောက်ပသော နံနက်ခင်းတစ်ခုတွင် သူတို့နေထိုင်ရာ မြေကြီး (ဂူ) သို့မဟုတ် Khul မှ ထွက်လာကြသည်။ Zeam သို့မဟုတ် Zoram ဟုခေါ်သော အလွန်မြင့်မားသောတောင်ကို တွေ့လိုက်ကြပြီး Khul သို့မဟုတ် ဂူအမိုးအကာများကို စွန့်ထားသော တောင်ကုန်းပေါ်တွင် အခြေချနေထိုင်ရန် ကြိုးစားကြသည်။ တောင်ကုန်းကို ဇိုဂမ် (Zogam) သို့မဟုတ် ဇို (Zo) နှင့် ဇိုမီး (Zomi) ဟုခေါ်သည်။  င်္ဇိုဂမ် (Zogam) သည် တောင်ကုန်း သို့မဟုတ် အေးသောမြေဟု အတိအကျ အဓိပ္ပါယ်ရပြီး ဇိုမီး (Zomi)သည် တောင်သူ သို့မဟုတ် ကုန်းမြင့်သူဟု အဓိပ္ပါယ်ရသည်။ အထက်ဖော်ပြပါ ညီအစ်ကိုများ၏ သားစဉ်မြေးဆက်များကို ဇိုမီးဟုခေါ်ကြသည်။ သို့ရာတွင် ကုန်းမြင့်သူတိုင်းသည် ၎င်းတို့၏ဘာသာစကားတွင် ဇိုမီး (Zomi )ဟူသောစကားလုံးကို ရှာမတွေ့သောကြောင့် Khasi၊ Naga နှင့် Garo ကဲ့သို့သော ဇိုမီးများမဟုတ်ပေ။ ဇိုမီး (Zomi)များသည် အများအားဖြင့် ဓလေ့ထုံးစံ၊ အသုံးပြုမှုများနှင့် အချို့သော ဘုံဝိသေသများ ရှိကြသည့် ထူးခြားသော တောင်ပေါ်သားများဖြစ်သည်။

Mr Grierson က "သူတို့ဟာ စကားပြောရာမှာ နှေးကွေးတယ်၊ လေးနက်တဲ့ပုံစံ၊ လေးစားမှု ဒါမှမဟုတ် မွေးရာပါဂုဏ်ယူမှု၊ ကလဲ့စားချေခြင်းတာဝန်၊ အသောက်အစားနှစ်သက်မှု၊ ဧည့်ဝတ်ကျေပွန်မှု၊ မျိုးရိုးစွဲလမ်းမှု၊ ဝိသမလောဘ၊ မယုံကြည်မှု၊ ထိန်းချုပ်မှုနဲ့ အညစ်အကြေးတွေကို စိတ်မရှည်နိုင်ပါဘူး"

သူတို့အားလုံး သီချင်းတစ်ပုဒ် သီဆိုကြသည်- Ka pianna Zogam Nuam သို့မဟုတ် Ka pianna Zoram Nuam (သာယာသော ဇိုဂမ်တွင် ကျွန်ုပ်၏မွေးရပ်မြေ သာယာသော ဇိုဂမ်) ဟုသီဆို ကြသည်။

ကံအားလျော်စွာ၊ တူညီသောငှက်မွေးငှက်များနှင့် မတူသော သီချင်းကို ဇိုမီး နှစ်ဦး သို့မဟုတ် သုံးယောက်စုပေါင်းပြီး ဇိုမီးအမည်ကို လူသိများအောင် မလုပ်ဆောင်နိုင်ဘဲ ဇိုမီးဟု သာမာန်အမည် ဇိုမီးအစား သာဒူး၊ ဂန်းတေ၊ ဝေဖေး၊ ဇိုလူရှီး၊ ပါဝီ၊ ပါဝီ၊ Simte စသည်တို့ သို့သော် ဇိုမီးများသည် ဒေသိယစကားနှင့် စာလုံးပေါင်းတွင် အနည်းငယ် ကွဲပြားသော်လည်း အချင်းချင်း နားလည်နိုင်သည်။ ဥပမာ- ပတ ဆိုသည်မှာ ဖခင်၏သား (ပဖ၊ ပချာ)။ Pata ကို Zo, Simte, Paite, and Sukte ၊ Pa-fa the Hmar နှင့် Lushei နှင့် Pa-cha the Thadou၊ Gangte နှင့် Vaiphei သုံးသည်။ အဓိပ္ပါယ်တူသော စကားလုံးများစွာရှိသည်။

Pa (အဖေ)၊ နု (အမေ)၊ Van (ကောင်းကင်)၊ Pi (အဖွား)၊ Pu (အဖိုး)၊ Lui (မြစ်)၊ Tui (ရေ)၊ Mei (မီး)။ တဖန် ၎င်းတို့၏ လူမျိုးရေး ရင်းနှီးမှုကို အခြားသော Mei (မီး) မှ သက်သေပြပါသည်။ မီးသည် ပထမလူသားမှ ထုတ်လုပ်သော ပထမဆုံးဒြပ်စင်ဖြစ်သည်။ MEI မီးဟု ဆိုကြသူများ အားလုံးသည် တညီတညွတ်တည်းဖြစ်ပြီး မျိုးနွယ်စုမှ ပြည်သူများ ဖြစ်ကြသည်ကို ကျွန်ုပ်တို့ တွေ့နိုင်ပါသည်။ ၎င်းတို့သည် Meiteis သို့မဟုတ် Manipuris အပါအဝင် လူမျိုးတစ်မျိုးနှင့်တစ်မျိုးဖြစ်သည်။ သူတို့၏ရင်းနှီးမှု၏နောက်ထပ်အထောက်အထားမှာ ရှေးပဝေသဏီကတည်းက အုပ်ချုပ်ခဲ့သည့်နည်းလမ်းဖြစ်သည်။ ကာကွယ်ရေးဦးစီးချုပ်သည် ၎င်းတို့၏ခေါင်းဆောင်ဖြစ်ပြီး ဤရာထူးကို ရွေးချယ်ခြင်း သို့မဟုတ် ရွေးကောက်တင်မြှောက်ခြင်းအပေါ် အခြေခံထားခြင်းမဟုတ်ဘဲ အကျင့်သီလနှင့် မျိုးရိုးလိုက်ခြင်းအပေါ် အခြေခံထားသည်။

Hmar နှင့် Lusshei မှလွဲ၍ ဇိုမီးအားလုံးတွင် ဘိုးဘေးများဖြစ်သည်။ ယင်းတို့အနက် သားအငယ်ဆုံးမှာ ဖခင်၏ ပိုင်ဆိုင်မှုကို အမွေဆက်ခံသည်။ ယခုမူ သားငယ်အား အမွေဆက်ခံခွင့် ပေးရေးစနစ်သည် တဖြည်းဖြည်းနှင့် တဖြည်းဖြည်း ကွယ်ပျောက်သွားပြီး ဇိုမီးအားလုံးနီးပါးသည် တစ်ကယ့်ကို တူညီသောလူမျိုးများဖြစ်သည်။ ၎င်းတို့သည် သွေး၊ အသက်မွေးဝမ်းကျောင်းမှု၊ ဘာသာစကား၊ ဘာသာရေး၊ အလေ့အထနှင့် ဓလေ့ထုံးတမ်းများဖြင့် အလွန်နီးကပ်စွာ ချည်နှောင်ထားသည်။ လူမျိုးတမျိုးဖြစ်အောင် လုပ်တဲ့ အရေးကြီးတဲ့ အင်အားစုတွေ အားလုံး သူတို့မှာရှိတယ်။

ယခင်က လူရှိုင်းတောင်တန်းများတွင် နေထိုင်သူများသည် ဇိုမီးဒေသိယစကားများထဲမှ တစ်ခုကို ပြောဆိုကြသဖြင့် Lushai/Lushai ဟု လူသိများကြသည်။သို့သော် Lushai/Lushai ဟူသောစကားလုံးသည် Lushai ဟုခေါ်သော မျိုးနွယ်စုခွဲတစ်ခုဖြစ်ပြီး ၎င်းတို့အားလုံးသည် Duhlian tawng (Duhlian) ဒေသိယဘာသာစကားဖြင့် ပြောဆိုကြသော်လည်း အထက်တွင်ဖော်ပြထားသော Lushai (Zoshai) မျိုးနွယ်စုအားလုံးအတွက် ဘုံအမည်မဟုတ်ပါ။ သဘာဝအားဖြင့်၊ Lushai ဟူသော စကားလုံးသည် Vaiphei, Gangte, Thado, Pawi, Lakher, Zou, Simte, Paite နှင့် Hmar ကဲ့သို့သော မတူကွဲပြားသော မျိုးနွယ်စုများ၏ အမည်စာရင်း မဟုတ်ပါ။

ထို့ကြောင့် Luhais ဟုခေါ်သော Lushai အစား Mizo ကို Lushai အတွက် အစားထိုးရွေးချယ်ခဲ့သည့် အစား တစ်နည်းအားဖြင့် Zomis အားလုံး၏ ဘုံနာမည်ဖြစ်ပြီး တူညီသော ဓလေ့ထုံးစံနှင့် ဘာသာစကားနှင့် အသုံးအနှုံးနီးပါး တူညီပါသည်။ မီဇို ဟူသော စကားလုံးသည် နိုင်ငံရေး၏ ပြောင်းလဲနေသော အခြေအနေများနှင့် တပြိုင်နက် ၁၉၄၆ ခုနှစ်တွင် Lushai မှ တရားဝင် အသိအမှတ်ပြုခဲ့သည်။ မီဇိုဆိုသည်မှာ သဒ္ဒါအရ Man-hill (mi ဆိုသည်မှာ လူ၊ ဇို၊ လူကုန်း) ဖြစ်သည်။ ဒါကြောင့် Mizo ကို စာသားအရ Manhill လို့ အဓိပ္ပာယ်ရပြီး Zomi က Hillman highlander ၊ Zo လို့ အဓိပ္ပါယ်ရပြီး Mi က လူဖြစ်ပါတယ်။ ဝေါဟာရအားဖြင့်၊ ယခင်က Lushai Hills ရှိ ကျွန်ုပ်တို့၏ညီအစ်ကိုများသည် Zomi အစား Mizo ဟူသောစကားလုံးကို မှားသည်ဖြစ်စေ၊ မှားသည်ဖြစ်စေ ယင်းသည် မှန်ကန်ပါသည်။ Mizo ဟူသော စကားလုံးနှင့် အနည်းအများ အကျွမ်းတဝင်မရှိသော ကျွန်ုပ်တို့၏ညီအစ်ကိုများသည် Zoland ၏သားတို့ဆိုလိုသော စကားလုံး၏မှန်ကန်သောသဒ္ဒါပိုင်းခြားစိတ်ဖြာချက်ကို ZOFAas ကို လက်ခံကြသည်။

FAZO လို့ မခေါ်ပါဘူး။ FAZO မှားထည့်ရင် MIZO က မှားတယ်။ ZOFA မှန်ကန်သည်ဟု ယူဆပါက ZOMI မှန်ကန်သည်ဟု မှတ်ယူသင့်သည်။ FAZO နှင့် MlZO - စကားလုံးနှစ်လုံးစလုံးသည် လုံးဝမှားယွင်းသောနည်းလမ်းဖြင့် စီစဉ်ထားပါသည်။ ဘယ်သူမှ ငြင်းလို့မရပါဘူး။ MIZO ဟူသော စကားလုံးကို အနည်းနှင့်အများ ရင်းနှီးသော ကျွန်ုပ်တို့၏ညီအစ်ကိုများသည် FAZO ကို မှန်ကန်ကြောင်း လက်ခံနိုင်လျှင် ZOMI ကို လက်မခံနိုင်သည့် အချက်မရှိသော်လည်း ပိုကောင်းပါသည်။ ပွင့်ပွင့်လင်းလင်းပြောရလျှင် ၎င်း၏အဓိပ္ပါယ်မှာ ကွဲပြားမှုမရှိသော်လည်း ခြားနားချက်မှာ သဒ္ဒါနည်းအရ စကားလုံးဖွဲ့စည်းခြင်းပင်ဖြစ်သည်။ ယခု၊ ZOMI သို့မဟုတ် MIZO ဟူသော စကားလုံးသည် မှန်ကန်စွာ စီစဥ်ထားပြီး မှန်ကန်ကြောင်း လူတို့ သိရှိလာနိုင်ပါသည်။ ZOMI သည် ပိုမိုကောင်းမွန်သော တောင်းဆိုချက်ရှိပြီး ပိုမိုသင့်လျော်ပုံပေါ်သောကြောင့် ZOMI ကို KUKl-CHIN-LUSHAI အဖွဲ့အားလုံး၏ အမည်စာရင်းအဖြစ် လက်ခံရပါမည်။ နက်နဲသွားလျှင် ဘုရားသခင်သည် ကမ္ဘာမြေကြီးကို ဦးစွာ ဖန်ဆင်းခဲ့သည်မှာ ယောက်ျားနှင့် မိန်းမကို တွေ့နိုင်သည်။

ဇိုမီးဘာသာစကားတွင် မြေကြီးဟူသောစကားလုံးသည် LEI သို့မဟုတ် MUAL သို့မဟုတ် TANG သို့မဟုတ် tlang သို့မဟုတ် hlang ဖြစ်သည်။ ထို့ကြောင့် Zo ဆိုသည်မှာ Zomi အဓိပ္ပာယ် Lei သို့မဟုတ် MUAL သို့မဟုတ် TANG ဟုလည်း အဓိပ္ပာယ်ရသည်။ သဘာဝအားဖြင့်၊ Zomi သည် အထက်ဖော်ပြပါ လူမျိုးအားလုံး၏ ဘုံအမည်အတွက် မီဇိုထက် သာလွန်သည်။  ကျွန်ုပ်တို့၏ Lushai (Mizo) လူငယ်များကလည်း 'Ka pianna Zoram Nuam' သီချင်း (ငါ့မွေးရပ်မြေသည် လှပသော Zoland) သီချင်းကိုလည်း သီဆိုကြသည်။ သူသည် Zoland (Zoram သို့မဟုတ် Zogam) တွင်မွေးဖွားပါကသူသည်သဘာဝအလျောက် ZOMI ဖြစ်ရမည်။ ဒီအမြင်မှာလည်း ဇိုမီးက မှန်တယ်။ ဤရုပ်ဝါဒလောကတွင် လူသားတို့သည် အမြဲတမ်း ပိုမိုကောင်းမွန်သောအရာများကို နှစ်သက်ကြသည်။ ဒါကြောင့် Ml ကို MlZO ကို ပိုကြိုက်ရမယ်။ ထို့ကြောင့် ZOMI သို့မဟုတ် MIZO ကိစ္စနှင့် ပတ်သက်၍ အငြင်းပွားစရာ အကြောင်းမရှိပါ။ ဒါပေမဲ့ Duhlian Tawng က Zomis ပြောတဲ့ ဘာသာစကားအားလုံးရဲ့ အဆင့်မြင့်ဆုံးနဲ့ ရေပန်းအစားဆုံးဖြစ်လို့ ကျွန်တော့်အတွက် DUHLIAN TAWNG (Lushai language) ဟာ Zomis အားလုံးရဲ့ ဘုံဘာသာစကားဖြစ်ရပါမယ်။ Duhlian Tawng ကို လူမျိုးတစ်မျိုး၏ ဘာသာစကားဖြစ်လာစေရန် ပြုပြင်မွမ်းမံပြင်ဆင်သင့်သည်။

ZOMI နဲ့ MIZO ဆိုတဲ့ စကားလုံးနှစ်လုံးကို ထပ်ပြီး နှိုင်းယှဉ်ကြည့်ရအောင်။ ဟုတ်ပါတယ်၊ နှိုင်းယှဥ်ပုံက ဟင်၊ ကြက်ဥနဲ့ မတူပါဘူး။ သမ္မာကျမ်းစာမှ ကျွန်ုပ်တို့သိသည့်အတိုင်း - “အစအဦး၌ ဘုရားသခင်သည် ကောင်းကင်နှင့်မြေကြီးကို ဖန်ဆင်းတော်မူသည်” ဟူ၍ဖြစ်သည်။ မြေသည် လူထက်အရင်လာရမည်၊ ထို့ကြောင့် Zo (ပြည်) သည် Ml ထက်အရင်လာရမည်။ ဆိုလိုသည်မှာ ZO-Ml နှင့် ပေါင်းစပ်လိုက်သောအခါ၊ MlZO သည် မျိုးဆက်သစ်လူငယ်များအတွက် ရှုပ်ထွေးမှုများ ဖန်တီးမည့်အစား တစ်ခုတည်းကို လက်ခံခြင်းသည် အမြဲတမ်း ပိုမိုကောင်းမွန်ပါသည်။ ဒါကြောင့် လူတွေက ZOMI ကို စိတ်ပိုင်းဆိုင်ရာအရ နိုင်ငံခြားသားတွေက သိပြီး ခေါ်ဝေါ်ကြတဲ့ သူတွေအားလုံးရဲ့ ဘုံနာမည်ဖြစ်တဲ့ KUKI၊ CHIN နဲ့ LUShal ကို လက်ခံခဲ့ကြပါတယ်။ ဇိုမီးများသည် မြန်မာနိုင်ငံ၊ အိန္ဒိယနှင့် ဘင်္ဂလားဒေ့ရှ်တို့တွင် ပြန့်ကျဲလျက်ရှိသည်။ နိုင်ငံရေး၊ လူမှုရေးနှင့် စီးပွားရေးအရ ရှုမြင်သောအခါတွင် ဗမာပြည်၏ ဇိုမီးများသည် ယနေ့ခေတ် ယဉ်ကျေးမှုအရ အိန္ဒိယ ဇိုမီးများထက် နှိုင်းယှဥ်၍ နောက်ကျနေပါသည်။

အိန္ဒိယနိုင်ငံ၏ ဇိုမီးများသည် အခွင့်ထူးခံများ၊ ပိုမိုဉာဏ်အလင်းရရှိကြပြီး စီးပွားရေးအရ ပိုမိုကောင်းမွန်ပါသည်။ အကြောင်းပြချက်တွေက ထင်ရှားပါတယ်။ အိန္ဒိယဖွဲ့စည်းပုံ အခြေခံဥပဒေသည် လူနည်းစုတိုင်းနှင့် လူတစ်ဦးချင်းစီ၏ ဘာသာတရား ကြီးထွားမှုအတွက် ကျယ်ပြောလှသော်လည်း ဦးနုအစိုးရလက်ထက်တွင် ဗုဒ္ဓဘာသာကို ဘာသာရေးအမြင်ဖြင့် ဇိုမီးတို့အား ခြိမ်းခြောက်သည့် နိုင်ငံတော်ဘာသာအဖြစ် ကြေငြာခဲ့သည်။ ယခင်က လူရှိုင်းတောင်တန်းများသည် ၎င်း၏ကိုယ်ပိုင်ဥပဒေပြုလွှတ်တော်တစ်ရပ်ရှိ၍ ပြည်ထောင်စုနယ်မြေဖြစ်လာသည်။ ၎င်းတို့သည် အိန္ဒိယဖွဲ့စည်းပုံ အခြေခံဥပဒေဘောင်အတွင်း ၎င်းတို့၏ ကံကြမ္မာကို ခင်းကျင်းနိုင်သည်။ Mr Medhi ဦးဆောင်သော ယခင်အာသံအစိုးရ၏ ရက်စက်ကြမ်းကြုတ်သော သဘောထားကြောင့် ပြည်သူများ၏ စီးပွားရေး သက်သာချောင်ချိရေးကို များစွာ ထိခိုက်စေခဲ့သည်။ ထို့ကြောင့် ပြည်သူများ၏ ဆင်းရဲမွဲတေမှုနှင့် မီဇိုတောင်တန်းများဆီသို့ အာသံအစိုးရ၏ ရက်စက်ကြမ်းကြုတ်သော သဘောထားသည် မီဇိုအမျိုးသားတပ်ဦး၏ ဆိုင်းဘုတ်အောက်တွင် နိုင်ငံရေး တော်လှန်ရေးတစ်ရပ် ပေါ်ပေါက်လာခဲ့သည်။

မော်စီတုံး၏ ဆောင်ပုဒ်ကို “အာဏာသည် သေနတ်မှ ဆင်းသည်” ဟူသော ဆောင်ပုဒ်ကို ယုံကြည်သည်။ ထို့ကြောင့် သူသည် 1966 တွင် လက်နက်ကိုင်တော်လှန်ရေး၏ အနှောက်အယှက်ဖြစ်ရာ မီဇိုတောင်တန်းများထဲသို့ ထိုးကျသွားခဲ့သည်။ ရလဒ်အနေဖြင့် လူငယ်များစွာသည် အမြင့်မြတ်ဆုံး ယဇ်ပူဇော်ပြီး ဇိုမီးလွတ်မြောက်ရေး ယဇ်ပလ္လင်တွင် သေဆုံးသွားခဲ့သည်။ Laldenga သည် ကိုယ်ပိုင်ဆုံးဖြတ်ခြင်း၏ 'isms' ဖြင့် နှိုးဆော်ထားသည်။ သို့သော် ပန်းတိုင်ကို အရောက်လှမ်းနိုင်ရန်၊ လက်နက်ကိုင်ဆောင်ခြင်းကို ကိုးကားခြင်းသည် သမိုင်းတွင် တည်ရှိနေသောကြောင့် မည်သည့်အရာမဆို အကြမ်းဖက်မှုဖြင့် အောင်မြင်နိုင်သောကြောင့် အကောင်းဆုံးဖြစ်မည် မဟုတ်ပေ။ သစ္စာတရားနှင့် အနစ်နာခံမှုတို့ဖြင့် ထာဝစဉ် ခံနိုင်ရည်ရှိသော စွမ်းအားသည် လက်နက်ကိုင် တော်လှန်ရေးသည် နှောင်ခံထားရသော ပြည်သူများကို ပို့ဆောင်ရန်အတွက် လုံးလုံးလျားလျား ဆုတ်ယုတ်ပျက်စီးသွားလိမ့်မည် မဟုတ်ပေ။ စကားအသုံးအနှုန်း- Bertram S Carey၊ လက်ထောက်ကော်မရှင်နာူမန်မာ၊ နိုင်ငံရေးအရာရှိ၊ Chin Hills နှင့် HN Tuck၊ ကော်မရှင်နာ၊ မြန်မာနှင့် လက်ထောက်နိုင်ငံရေးအရာရှိ၊ Chin Hills စာအုပ်တစ်အုပ်၊ KUKI၊ CHIN နှင့် LUSHAI စသည်တို့ကို အဓိပ္ပါယ်ဖော်ထားသည့် KukiChin ကဲ့သို့သော နာမည်အမျိုးမျိုးဖြင့် သိကြသည့် ဇိုမီးများ၏ တစ်စုံတစ်ခုကို သိရှိရန် ကြိုးပမ်းခဲ့သည်မှာ သေချာပါသည်။ မြန်မာ 'Jin' သို့မဟုတ် 'Yen' ၏ အဓိပ္ပာယ်မှာ 'ယောက်ျား' ၏ အကျင့်ပျက်ခြစားမှုဟု မြန်မာလူမျိုးဟု ဆိုထားသော ထိုအမည်ကို အသိအမှတ်ပြုပါ။

မြောက်ပိုင်းချင်းလူမျိုးများက ၎င်းတို့ကိုယ်ကို ဇို၊ ရှန်း၊ ဟားကာ၊ လိုင် ဟုခေါ်ဆိုကြပြီး မြန်မာနိုင်ငံအောက်ပိုင်း ချင်းလူမျိုးများက ရှု (Shu) ဟု အမည်ပေးကြသည်။ အာသံအနွယ်အချို့ကိုလည်း ၎င်းတို့မသိသော မုသားများဖြင့် အမည်မှည့်ခေါ်ခြင်းခံရသည်- ဥပမာ 'နာဂ' ဟူသော အဓိပ္ပာယ်မှာ 'အဝတ်အချည်းစည်း' နှင့် ပဒမ်ဟု ခေါ်ဝေါ်သော ပဒမ်ဟု အဓိပ္ပာယ်ရသည်။  Cambridge မှ မြန်မာ ကထိက U Sienkho က မြန်မာနိုင်ငံနှင့် နယ်နိမိတ်ချင်း ထိစပ်နေသော ချင်း နှင့် ကချင် ဆိုင်ရာ လက်ကမ်း စာစောင် တစ်ခု တွင် “ဤလူမျိုး များသည် နားမလည် သေးသော အဓိပ္ပါယ် နှင့် သက်ဆိုင် သော လူမျိုး များ ဖြစ်ကြ သော တူရန် လူမျိုးများ ဖြစ်ကြသော အခြား တရုတ် ၊ တိဗက် ၊ မန်ချူး ၊ Assamese ၊ Siamese ၊ Burmese နှင့် Turks တို့ကို လေ့လာ ထား သော တရုတ် ဘာသာစကား များ သည် ယခုအချိန်အထိ အထောက်အထား အနည်းငယ်သာ ကျန်ရှိတော့သည် ။ အာရီယန်တို့ သိမ်းပိုက်ခြင်းမပြုမီ အိန္ဒိယမြောက်ပိုင်းတစ်ခွင်လုံး ပါ၀င်သည်ဟု ဆိုသော တူရန်လူမျိုးများအပေါ် သြဇာလွှမ်းမိုးမှုရှိသည်။"

“ချင်းတောင်တန်းများ” စာအုပ်ကို ရေးသားသူများသည် “၁၈၉၁ ခုနှစ် မြန်မာနိုင်ငံ သန်းခေါင်စာရင်း အစီရင်ခံစာတွင် ချင်းလူမျိုးများသည် ချင်းလူမျိုး သို့မဟုတ် ကြင်လူမျိုးများသည် တောင်ပေါ်သားမျိုးနွယ်စုတစ်စုဟု အမည်အမျိုးမျိုးဖြင့် ပြောဆိုနေကြသည်ဟူသော မှတ်ချက်ကို ပယ်ချထားသည်။ ထိုအကြောင်းအရာနှင့် ပတ်သက်၍ အာဏာပိုင်များနှင့် ဟန်ဆောင်ပြောဆိုခြင်းမပြုဘဲ ကျွန်ုပ်တို့သည် ချင်းလူမျိုးများ၏ မူလဘူင်ဆိုင်ရာနှင့် ဘင်ဇိုင်ယာတို့၏ မူလနေထိုင်သည့် ကုကီးသီအိုရီကို ကျိုးကြောင်းဆီလျော်စွာ လက်ခံနိုင်သည်ဟု ယူဆပါသည်။ တိဗက်ကဲ့သို့ တူညီသော အစုရှယ်ယာများ ၊ ၎င်းတို့၏ အစိုးရပုံစံ ၊ စိုက်ပျိုးနည်း ၊ အမူအကျင့် ၊ ဓလေ့ထုံးတမ်း ၊ ယုံကြည်ချက် နှင့် ဓလေ့ များ သည် ချင်းလူမျိုးများ နှင့် ပတ်သက် သည် နှင့် ပတ်သက် ၍ ကျွန်ုပ်တို့ ၏ အတွေ့အကြုံ နှင့် မဏိပူရ မှတ်တမ်း များ မှ သိရှိ သည် ။

Guite (Vuite)၊ Vaiphei (Vaipe) နှင့် (Zo/Yo) တို့သည် မဏိပူရပိုင်တောင်တန်းများ သို့မဟုတ် Cachar တောင်ဘက်တွင် မြောက်ဘက်နယ်စပ်တွင် နေထိုင်ခဲ့ကြသော လူတို့၏အမှတ်တရများအတွင်းမှ ၎င်းတို့၏ရွာဟောင်းနေရာများကို ယခုအချိန်တွင် Kamhaus (Kanhow) မျိုးနွယ်စုမှ သိမ်းပိုက်ခြင်းခံနေရသည်။ Lushai- North Lushai Hills ၏ Gazetteer of A. W. Davis မှ နိုင်ငံရေးအရာရှိ၊ North Lushai Hills ကပြောသည်- "Luchye" ဟုစာလုံးပေါင်းသည့် Lushai ဟူသောအမည်သည် Cachar Reportsabout 1850 (Mackenzie's North Eastern Frontier ကိုကြည့်ပါ)။ စကားလုံး၏မှန်ကန်သောစာလုံးပေါင်းသည် Lushai သို့မဟုတ် Luci အတွက်လူများကြားတွင်ဖြစ်သင့်သည်။ Lushai ဟူသောအခေါ်အဝေါ်သည် လူရှိုင်းတောင်တန်းများတွင်နေထိုင်သူများဟုသိကြသော်လည်း၊ ၎င်းကိုအသုံးပြုလေ့ရှိသောယေဘုယျသဘောအရအသုံးပြုထားခြင်းမဟုတ်သည့်အပြင်၊ လူများကြားသိကြသောအရာများကို "Duhlien Tong" သို့မဟုတ် "Duhlien ဘာသာစကား" ဟုပြောဆိုသောမျိုးနွယ်စုများစွာထဲမှတစ်ခုအတွက်သာအမည်တစ်ခုအဖြစ်အသုံးပြုပါသည်။

'Lushai' ဟူသော စကားလုံး၏ မှားယွင်းသော အသံထွက်နှင့် စာလုံးပေါင်းမှားခြင်းသည် စကားလုံး၏ နောက်ဆုံးတွင် မှားယွင်းသော ဆင်းသက်လာမှုနှစ်ခုကို ဖြစ်ပေါ်စေသောကြောင့် သတိပြုသင့်ပါသည်။ ပထမတစ်ချက်မှာ 'Lu' ခေါင်းမှ စကားလုံးကို မောင်းထုတ်ပြီး 'ရှာ' ကို ဖြတ်လိုက်သော ဗိုလ်မှူး လီဝင်၏ အဓိပ္ပါယ်မှာ 'ခေါင်းဖြတ်' ဟု အဓိပ္ပာယ်ရသည်။ ဤဆင်းသက်လာခြင်းမှာ Lushai နှင့် Sailo ဟူသောအသုံးအနှုန်းသည် ထပ်တူဖြစ်ကြောင်း ကောက်ချက်ချရန် တိုတောင်းသောခြေလှမ်းတစ်ခုဖြစ်သည် - ဆင်းသက်လာသူကိုယ်တိုင်က ဆင်းသက်လာသည်ထက် မနည်းမတိကျဘဲ နိဂုံးချုပ်ချက် - Lushai နှင့် Sailo (တတ်နိုင်သမျှ ကျယ်ကျယ်ပြန့်ပြန့်အသံထွက်ခြင်းမရှိ)။ ဒုတိယ မှားယွင်းသော ဆင်းသက်လာခြင်းမှာ သူ၏ "မြောက်အရှေ့တောင်တန်းရှိ Kuki-Lushai Tribes ၏ အတိုကောက်အကောင့်" တွင် စိတ်ကူးယဉ်ပြီး မှန်ကန်မှုမရှိသည့် Lushai ဟူသော စကားလုံး၏ ဆင်းသက်လာမှုဖြစ်ပြီး၊ Lusha နှင့် Kuki တို့၏ စကားလုံးများကို ကျောင်းသားများက လက်ခံမည်ဆိုပါက သူ့ဘာသာသူ ကျေနပ်ကြောင်း သက်သေပြနိုင်လောက်အောင် အတိုင်းအတာအထိ ဖိနှိ်ပ်ထားခြင်းဖြစ်သည်။ ပြင်းပြပြီး အယုံအကြည်မရှိ။

Captian Shakespeare ၏ စကားလုံး၏ ဆင်းသက်လာမှုသည် 'lu' 'head' နှင့် 'shei' 'long' တို့မှ ဆင်းသက်လာပြီး စကားလုံး၏ အသံနှင့်အညီ ဖြစ်နိုင်သော်လည်း လူများကိုယ်တိုင်က ကျေနပ်လက်ခံခြင်း မရှိပေ။ အကြောင်းမူကား၊ ဟိန္ဒူစတနီကို ကောင်းစွာပြောဆိုတတ်သော ဉာဏ်ရှိသော လူရှာသည် ငါ့အား မှတ်ချက်ချသကဲ့သို့၊ 'ခေါင်းရှည်' ဟူသော အမည်ကို Duhlian သို့မဟုတ် Lushai အနွယ်၌သာ အဘယ်ကြောင့် ပေးရမည်နည်း။ သူ့ကိုယ်သူ ဆင်းသက်လာမှာ မဟုတ်တာတော့ သေချာပါတယ်။ ပုဂ္ဂိုလ်ရေးအရတော့ လူမျိုးစုနာမည်တွေ ဆင်းသက်လာတာက ကျေနပ်လောက်စရာ မရှိသလောက် နည်းပါးတယ်လို့ ထင်ပါတယ်။ မျိုးနွယ်စုရဲ့ လူတွေကို သူတို့ကိုယ်သူတို့ စိတ်ကျေနပ်စေမယ့်သူမျိုး တစ်ခါမှ မကြားဖူးပေမယ့် ပြီးပြည့်စုံတဲ့ အတွေးအခေါ်အမြင်ကနေ ဖြစ်နိုင်ပါတယ်”

ရှိတ်စပီးယား၏အဆိုအရ "ကျွန်ုပ်တို့နားလည်ပြီးဖြစ်သည့်အတိုင်း Lushai ဟူသောအသုံးအနှုန်းသည် မျိုးနွယ်စုများစွာကို အကျုံးဝင်သည်ဖြစ်၍ မျိုးနွယ်စုတစ်ခု၏အမည်ဖြစ်သည့် Lushai ဟူသော စကားလုံးကို မှားယွင်းစွာဘာသာပြန်ထားခြင်း၏ရလဒ်ဖြစ်ပြီး Thangur မိသားစု၏အကြီးအကဲများအောက်တွင် 18 ရာစုတွင် ထင်ပေါ်ကျော်ကြားလာကာ ရာစုနှစ်နှောင်းပိုင်းတွင် ကူကီးအားလုံးနီးပါး သို့မဟုတ် ရာစုနှောင်းပိုင်းတွင် ကူကီးအားလုံးနီးပါး Cachar ၏ Cachar မှ Cachar မှ လူဟိုင်းမီးတောင်ပေါက်ကွဲမှုအတွက် တာဝန်ရှိပါသည်။ Chiru၊ Kom၊ Aimol ကဲ့သို့သော ထင်ရှားသော ဆက်ဆံရေးကို ပြသသော မျိုးနွယ်စုများသည် ယခု မဏိပူရပြည်နယ်တွင် အခြေချနေထိုင်ကြပြီး Mado, Paihte နှင့် Khawtlang မိသားစုများ ပိုင်ဆိုင်သည့် မျိုးနွယ်စုများဖြစ်သည့် Mado, Paihte နှင့် Khawtlang တို့သည် တူညီသော အစုရှယ်ယာများဖြစ်သည့် LU နှင့် ယခင် KUSH လူမျိုးတို့နှင့် ဝေးကွာနေပုံရသည်။

Lushais ၏နောက်တွင် အရေးအကြီးဆုံး မျိုးနွယ်စုမှာ Kukis ဖြစ်သည်။ ရှိတ်စပီးယား အဆိုအရ ကူကီးဟူသော အသုံးအနှုန်းကို သက်ဆိုင်ရာ ပြည်သူများက လက်မခံပေ။ သို့ရာတွင် ၎င်းသည် အတွင်းပိုင်းတောင်ကုန်းနေသူများနှင့် သက်ဆိုင်သော အချို့သော လျော့ရဲစွာ အသုံးချမှုနှင့် ဆက်စပ်၍ တိကျသေချာသော အဓိပ္ပါယ်ရှိသည်။ Cachar တွင် ယေဘူယျအားဖြင့် ၎င်းသည် Thadou သို့မဟုတ် Khawtlangclan မျိုးနွယ်စုကို Chin ဟုခေါ်သည်။           စာဖတ်သူများသည် KUKl၊ CHIN နှင့် LUSHAL ဟုသိကြသော လူများ၏ကျင့်ဝတ်သိက္ခာဆိုင်ရာ အထောက်အထားများစွာကို ရှာဖွေတွေ့ရှိနိုင်ပြီး ဤအမည်များသည် ၎င်းတို့၏အမည်များမဟုတ်သော်လည်း နိုင်ငံခြားသားများကပေးသောအမည်များဖြစ်ကြောင်းကိုလည်း သိရှိနိုင်သည်။ စာရေးသူသည် မှတ်တမ်းများ၊ စာရွက်စာတမ်းများအားလုံးကို ခြေရာခံပြီး ယခုအချိန်အထိ ရေးသားထားခြင်းဖြင့် KUKl၊ CHIN နှင့် LUSHAI ဟုခေါ်သော လူများ၏အမည်အတိအကျကို ရှာဖွေတွေ့ရှိရန် နာကျင်မှုမရှိခဲ့ပါ။ မှတ်တမ်းများ၊ စာရွက်စာတမ်းများအားလုံးမှ ဤစာရေးဆရာသည် KUKI၊ CHIN နှင့် LUSHAI တို့၏ အမည်အမျိုးမျိုးဖြင့် မှန်ကန်သည်ဖြစ်စေ မှားသည်ဖြစ်စေ မှားသည်ဖြစ်စေ၊ ၎င်းတို့သည် မိသားစု၊ မျိုးနွယ်စုနှင့် လူမျိုးတစ်မျိုးနှင့် သက်ဆိုင်သည်မှာ သံသယဖြစ်ဖွယ်မရှိသော်လည်း ၎င်းတို့၏နိုင်ငံနှင့် ထွက်ပေါက်သည် ကမ္ဘာပေါ်ရှိ အခြားလူမျိုးများကဲ့သို့ တောက်ပနေမည်မဟုတ်ပေ။ စာရေးသူသည် ဇိုမီးလူမျိုးများ၏သမိုင်းကို ရှုထောင့်ပေါင်းစုံဖြင့် သမိုင်း၊ ယဉ်ကျေးမှု၊ ဓလေ့ထုံးတမ်းနှင့် ဘာသာစကားတို့ကို မဆန်းစစ်ပါ။

ZOMl ကို KUKI၊ CHIN နှင့် LUSHI ဟုခေါ်သော အမျိုးသားအမည်အဖြစ် အဆိုပြုရန်အတွက် စာရေးသူ၏တစ်စိတ်တစ်ပိုင်း၌ တစ်ယူသန်သော ယိုယွင်းမှုတစ်ခု မရှိပါ။ ဤအမည်စာရင်းကို လူများက လက်ခံသည့်တိုင်အောင် ၎င်းတို့၏ ရာထူးများသည် တစ်ဝက်လွတ်နှင့် ကျွန်တစ်ဝက်မျှသာ ဖြစ်လိမ့်မည် ။ ထို့ကြောင့်၊ အနန္တတန်ခိုးရှင် ဘုရားသခင်က မှန်ကန်စွာ သိမ်းဆည်းထားသည့် ZOMl ဟူသော အမည်ကို အစောပိုင်းတွင် လူများက လက်ခံလေလေ ပိုကောင်းလေဖြစ်သည်။ အမည်နာမဖြင့်သာ စည်းလုံးညီညွတ်စွာ ရပ်တည်နိုင်ကြသည်။ ဤအမည် 'ZOMI' တစ်ခုတည်းဖြင့် လူမျိုးပေါင်းစုံနေထိုင်ရာ နေရာမှန်ကို ရယူနိုင်သည်။ လူမျိုးတိုင်းက သူတို့ရဲ့ကိုယ်ပိုင်ဘာသာစကားနဲ့ ဓလေ့ထုံးတမ်းတွေကို လက်ခံတဲ့အခါ ZOMlS ကလည်း သူတို့ရဲ့ကိုယ်ပိုင်နာမည်ကို ဘာကြောင့် လက်မခံတာလဲ။ Rise and Fall- စောစောကပြောခဲ့သလိုပဲ ZOMI ဆိုတဲ့ စကားလုံးဟာ အသစ်အဆန်းဖြစ်နိုင်ပေမယ့် Zomi ဟာ လူတွေအနေနဲ့ တည်ရှိနေတယ်ဆိုတာကို အတိအကျ မပြောနိုင်ပေမယ့် နှစ်ပေါင်းရာချီကြာနေပြီလို့ ဆိုကြပါတယ်။ ရောမအင်ပါယာ ပြိုလဲသွားကာ ဂရိယဉ်ကျေးမှု ပျောက်ကွယ်သွားကာ ဘုရင်များနှင့် ရာဂျာများ အုပ်စိုးလာကြသည်။ ZOMI တွေးခေါ်ရှင်အချို့က ဇိုမီးများ တက်လာပုံနှင့် ပြိုလဲပုံဇာတ်လမ်းကို ZOMI တွေးခေါ်သူများ မှတ်တမ်းတင်ထားသည်။ ၎င်းတို့သည် တိဗက်-ဗမာများ သို့မဟုတ် မွန်ဂိုလီးယား စတော့ရှယ်ယာများ ဖြစ်ကြသည်။ ယေဘူယျယုံကြည်ချက်မှာ ဇိုမီးသည် ခရစ်တော်မပေါ်မီက တရုတ်နိုင်ငံတွင် ပထမဆုံးနေထိုင်ခဲ့ပြီး Chou (ZHOU) မင်းဆက်အတွင်း ဖြစ်နိုင်သည်။

အချိန်တန်တော့ ဒီလူတွေဟာ တရုတ်ဘုရင်တွေရဲ့ နှောင့်ယှက်မှုကို ခံခဲ့ရပြီး နောက်ဆုံးမှာတော့ သူတို့ဟာ တရုတ်ပြည်ကနေ နုတ်ထွက်ပြီး အနောက်တောင်ဘက်ကို ရွှေ့ပြောင်းပြီး ချင်းတွင်းမြစ်တလျှောက် ယောင်တောင်ကြား ချိုင့်ဝှမ်းလို့ ခေါ်တဲ့ မြန်မာပြည် အထက်ပိုင်းမှာ အခြေချနေထိုင်ခဲ့ပါတယ်။ အေဒီ ၈ ရာစုတွင် ဤယော်ချိုင့်ဝှမ်းကို သိမ်းပိုက်စဉ် တစ်ချိန်က ကဘောချိုင့်အထိ ချဲ့ထွင်ထားသော ချင်းတွင်းမြစ်အထက်ပိုင်း ချင်းတွင်းမြစ်ဝှမ်းသို့ ရောက်ရှိပြီး စပါးစိုစွတ်စိုက်ပျိုးနည်းကို သိရှိခဲ့ကြသည်။ တရုတ်ပြည် အနောက်တောင်ဘက် ကဘောချိုင့်အထိ ချဉ်းကပ်လာသောအခါ ၁၃ ရာစု နှောင်းပိုင်းတွင် ရှမ်းပြည်အထက်ပိုင်းသို့ စိမ့်ဝင်ဝင်ရောက်ခဲ့သော ရှမ်းပြည် နယ်နယ်ချဲ့သမားများနှင့် တိုက်ပွဲအချို့မှလွဲ၍ စစ်ဘုရင်များ မတွေ့ခဲ့ရပေ။ အချိန်တန်သောအခါတွင် ၎င်းတို့သည် ၎င်းတို့၏ နေအိမ်အုပ်ချုပ်ရေးကို ခမ်ပတ်အထိ တိုးချဲ့ကာ လေးပုံတစ်ပုံမှ ခြိမ်းခြောက်မှုမရှိဘဲ ၎င်းတို့၏ နိုင်ငံတော်ကို ပိုင်ဆိုင်လာကြသည်။

င်းတို့သည် ၁၃ ရာစုမှ ၁၅ ရာစုအထိ ရာစုနှစ်နှစ်ခုခန့် ပျော်ရွှင်စွာ နေထိုင်ခဲ့ကြသည်။  အေဒီ ၁၅ ရာစုအစတွင် ဗမာပြည်နှင့် ဇိုမီးတို့ အာသံကို လှည့်ဖြားရာ ဇိုမီးလူမျိုးများသည် ဒုတိယလူများဖြစ်ကြပြီး ဇိုမီးလူမျိုးများသည် အာသံသို့သွားရာလမ်းတွင် ဗမာနှင့် ဇိုမီးများကို တိုက်ခိုက်ရန် ရည်ရွယ်သော ရှမ်းလူမျိုးများ၏ ခြိမ်းခြောက်မှုကို ရင်ဆိုင်ခဲ့ကြရသည်။ Pong Chronicles ၏ အဆိုအရ ၎င်းတို့၏ အကြီးအကဲ Somlongpha ဖြစ်သည်။ ရာစုနှစ်တစ်ဝက်ခန့်တွင် ဇိုမီးလူမျိုးများသည် အမျိုးသားရေးဝါဒဖြင့် နေထိုင်ခဲ့ကြသည်။ ဤသည်မှာ Zomis ၏ မှတ်တမ်းဟောင်းများကို ခြေရာခံနိုင်သလောက် ယခုအချိန်အထိ Zomis ၏ ပထမဆုံး အထွတ်အထိပ်နေ့ဖြစ်သည်။ ချီတက်လာနေသော ရှမ်းတပ်များမှ ဖမ်းဆီးခေါ်ဆောင်သွားသည့် လူပေါင်းမည်မျှ သေဆုံးခဲ့သည်ကို မသိရသေးပေ။ ရှမ်းတပ်များ သိမ်းပိုက်ခံရသောအခါ ဇိုမီးများ မည်ကဲ့သို့ ခုခံတွန်းလှန်ခဲ့သည်မှာလည်း ထင်ရှားသည်။

ထို့နောက် ၎င်းတို့သည် ယခု ချင်းတောင်တန်းများအထိ တောင်ဘက်သို့ ရွှေ့ကာ လူမရှိသော တောင်ပေါ်ဒေသတွင် အခြေချနေထိုင်ကြသည်။ ခမ်ပက်နိုင်ငံမှ ထွက်ခွာပြီးနောက် ၎င်းတို့၏ သြတ္တပ္ပစိတ်ကို တံပိုးမှုတ်ရန် မည်သူမျှ မရှိခဲ့ပုံရသည်။ အဲဒီကနေ တောင်တန်းတလျှောက်လုံး ပြန့်ကျဲပြီး မျိုးနွယ်စုခေါင်းဆောင်မှု သောင်းကျန်းတယ်။ Suktes နှင့် Pawis တို့သည် ကျန်သူများထက် အနည်းနှင့်အများ ပိုသန်မာကြသည်။ Suktes များထဲတွင် Pu Khanthuam ကို ၎င်းတို့၏ခေါင်းဆောင်အဖြစ် ရွေးချယ်ခံခဲ့ရသည်။ ဇိုမီးအချို့သည် ချင်းတောင်တန်းတွင် အခြေချနေထိုင်ကြပြီး တုံဂျန်ကို ၎င်းတို့၏မြေးတော် ဟောင်ခွတ်သားတော် ဟောပု၏ မြေးတော်ပူခန်သုမ်၏ ဦးဆောင်မှုအောက်တွင် တုံဂျန်မြို့အဖြစ် တည်ထောင်ကာ ချင်းတောင်တန်းတွင် အခြေချနေထိုင်ကြသော ဆူခ်တီဇိုမီးများ အားလုံး၏ ကျော်ကြားသော ဘုရင်ဖြစ်လာသည်။ သို့သော် လူအနည်းငယ်သည် အနောက်တောင်ဘက်သို့ ရွှေ့ပြောင်းသွားကြသည်။ ဘာသာစကား အနည်းငယ် ကွဲပြားမှုအပေါ် အခြေခံ၍ မျိုးနွယ်စုအလိုက် ခွဲခြားထားသော ဇိုမီးများထဲတွင် အခြားသော ဇိုမီး (Lushai) တို့ကိုလည်း ချင်းတောင်တန်းမှ နုတ်ထွက်ကာ လူရှိုင်းတောင်ဟု လူများသိကြသော လက်ရှိ မီဇိုရမ်ပြည်နယ်အထိ တောင်ဘက်သို့ ပြောင်းရွှေ့နေထိုင်ခဲ့ကြသည်။

Zomis သိမ်းပိုက်ထားသော အနောက်ဘက် ZOGAM (ZOLAND) ဧရိယာများတွင် namley၊ Lallula နှင့် Vanhnuailala၊ Zahmuaka၊ Lalsukila၊ Lalthuama၊ Vansanga နှင့် Kairuma တို့သည် ကြီးကျယ်သော ပေါင်းစည်းသူများ အနည်းငယ်သာရှိသည်။ ၎င်းတို့အားလုံးသည် ဗြိတိသျှနယ်ချဲ့ကို ဆန့်ကျင်တိုက်ခိုက်ခဲ့ကြသည်။ အေဒီ 16 ရာစုမှ 1891 ခုနှစ်အထိ ဇိုမီးလူမျိုးများကြားတွင် အုပ်ချုပ်မှုအပေါ် အုပ်ချုပ်မှုအတွက် အချင်းချင်း ရန်ဖြစ်မှုများနှင့် စစ်ပွဲများကြောင့် ကွဲလွဲနေသော အခြေအနေများ ပြည့်နှက်နေပါသည်။ Pawi Vs Suktes (Zomis), Lushai Vs Pawis, Thados Vs Suktes, Guite Vs Pawis အစရှိသည်ဖြင့် စစ်ပွဲများ ဖြစ်ပွားခဲ့သည်။

ကွယ်လွန်သူ Pu T. Thangkhotual နှင့် (L) Pi Newzavung တို့သည် ၁၉၂၃ ခုနှစ်တွင် လက်ထပ်ခဲ့ပြီး သားသမီး (၉) ဦး၊ အမျိုးသား (၄) ဦးနှင့် အမျိုးသမီး (၅) ဦးတို့ကို မင်္ဂလာရှိစေခဲ့သည်။  ၎င်းတို့အနက် (L) Pu T. Gougin, MA, (L) Pu T. Thangkhotual ၏အကြီးဆုံးသား (L) Pu T. Thangkhotual နှင့် (L) Pi Nemzavung တို့ဖြစ်ပြီး 1925 ခုနှစ်တွင် မဏိပူရခရိုင် Churachandpur လက်အောက်ရှိ Sumtuh ရွာတွင် မွေးဖွားခဲ့သည်။ ၁၉၇၂ ခုနှစ် ဇန်နဝါရီလ ၂၈ ရက်နေ့တွင် ဇိုမီးအမျိုးသားကွန်ဂရက် (ZNC) ကို Daijang Village တွင် တည်ထောင်ခဲ့ပြီး အထွေထွေအတွင်းရေးမှူးအဖြစ် Pu S.K Samte နှင့်အတူ ပထမဆုံးသမ္မတဖြစ်လာခဲ့သည်။  2012 ခုနှစ်၊ ဇွန်လ 5 ရက်နေ့တွင် - အသက် 87 နှစ်တွင်သူသည်သူ၏လူမျိုးကို Zoveng, Lamka တွင်ကောင်းကင်ဘုံ၌နေထိုင်ရန်ထွက်ခွာခဲ့သည်။

Pu GOUGIN WILL- ဇိုမီးအိမ်မက်ကို အကောင်အထည်ဖော်ဖို့ ပျက်ကွက်ခဲ့ရင်တောင်မှ ဇိုမီးတွေအားလုံး မိသားစုကြီးတစ်ခုလို ရည်မှန်းချက်တစ်ခု၊ မျှော်လင့်ချက်တစ်ခု၊   လူမှုရေး၊ စီးပွားရေး၊ နိုင်ငံရေး၊ ဘာသာရေးနှင့် လွတ်လပ်စွာ တွေးခေါ်နိုင်မှု၊ ထုတ်ဖော်မှု၊ ယုံကြည်မှုနှင့် တန်းတူညီမျှမှု အဆင့်အတန်းနှင့် အခွင့်အလမ်းအတွက် တရားမျှတမှုနှင့် ဇိုမီး ညီအစ်ကို မောင်နှမများကြားတွင် မြှင့်တင်ရန်။  ဒါတွေအတွက် ငါတို့ အတူတကွ လက်တွဲပြီး လက်တွဲပြီး သေသင့်တယ်။  ဒါက ကျွန်တော့်ဆန္ဒပါ။   ငါ့ရဲ့ဒုတိယဆန္ဒက ငါ့သေကောင်အတွက် ဘယ်သူမှ မျက်ရည်မကျစေရဘူး ဒါပေမယ့် အထက်က ငါ့ဆန္ဒကို သိဖို့ကြိုးစားပါ။   ငါ့တတိယအလိုတော်သည် ငါ၏သင်္ချိုင်းထက်၌ ဤသို့ရေးထားသင့်သည်- "ZOMI အားလုံးကို ပေါင်းစည်းရေးနှင့် ၎င်းတို့၏ ကယ်တင်ရေး၊ နိုင်ငံရေး၊ စီးပွားရေးနှင့် ဘာသာတရားတို့ အတွက် ဤတွင် မုသာစကား ဖြစ်၏။" NB- "ZOMIS သည် ZO နိုင်ငံအတွက် ပရောဖက်ပြုချက်အသံတစ်ခု လိုအပ်သည်"။

PU T. GOUGIN ၏ မှတ်တမ်း 1926 - မစ္စတာ (L) Thangkhotual နှင့် Mrs. (L) Nemzavung တို့မှ အကြီးဆုံးသားအဖြစ် မဏိပူရပြည်နယ် မိုင်းတုံကျေးရွာ၊ သံလုံမြို့နယ်ခွဲ၊ Churachandpur၊ မဏိပူရတွင် မွေးဖွားခဲ့သည်။ 1932 - Mong-on L.P. ကျောင်းတွင် ကျောင်းတက်ခဲ့သည်။ 1943: Army Boy အဖြစ်ဝင်ရောက်ခဲ့ပြီး 1948 ခုနှစ်အထိ First Class တွင် ပညာရေးဆိုင်ရာ စာမေးပွဲများအားလုံးကို ဖြေဆိုအောင်မြင်ခဲ့သည်။ 1953 - Nouzanem နှင့် လက်ထပ်ခဲ့ပြီး သားသမီး ကိုးယောက် (သားငါးယောက်နှင့် သမီးလေးယောက်) တို့ကို အောင်မြင်ခဲ့သည်။

1955: လူမျိုးစုဖွံ့ဖြိုးတိုးတက်ရေး (မဏိပူရအစိုးရ) တွင် I.A ကို လိုက်စားရင်း စာရေးအဖြစ် ပါဝင်ခဲ့သည်။ (အလယ်အလတ်ဝိဇ္ဇာ)။ 1959: United Manipur Zou Organization (UMZO) ကို တည်ထောင်ခဲ့ပြီး ၎င်း၏ အတွင်းရေးမှုးအဖြစ် ဆောင်ရွက်ခဲ့သည်။ 1959: Tuaitengphai အထက်တန်းကျောင်းကို ဖွင့်လှစ်ခဲ့သည်။ 1960- B.A အောင်မြင်သည်။ St. Edmund's College, Shillong မှ စီးပွားရေးပညာ (Hons.) 1962: Churachandpur အထက်တန်းကျောင်းတွင် ကထိကအဖြစ် တာဝန်ထမ်းဆောင်ခဲ့ပြီး M.P. ရွေးကောက်ပွဲ။ တည်းဖြတ်သော နေ့စဉ်ထုတ် သတင်းစာ/မဂ္ဂဇင်းများ – “လူငယ် ဒီမိုကရက်တစ်”၊ “ဇိုမီးလူငယ်များ” နှင့် “သုထန်” (၁၉၇၁ ခုနှစ်တွင် တည်ထောင်ခဲ့ပြီး ဇိုမီးအမျိုးသားရေးဝါဒကို ပြန့်ပွားစေသည်)။ 1966: Gauhati တက္ကသိုလ်အောက်တွင် M.A. (ဘောဂဗေဒ) ပြီးမြောက်ခဲ့သည်။ 1971: M.P တွင် ဝင်ရောက်ယှဉ်ပြိုင်ခဲ့သည်။ ရွေးကောက်ပွဲ။ 1972 - ဇိုမီးအမျိုးသားကွန်ဂရက် (Z.N.C.) ကို တည်ထောင်ခဲ့သည်။ 1974 - M.L.A အဖြစ် ရွေးချယ်ခံရသည်။ (Singngat A/C) နှင့် ဒုဝန်ကြီး (ပူးပေါင်းဆောင်ရွက်မှု) ရာထူးကို ထမ်းဆောင်ခဲ့သည်။ 1988 - မီဇိုရမ်ပြည်နယ်၊ Champhai တွင် ZORO တည်ထောင်သူခေါင်းဆောင်များထဲမှ တစ်ဦးအဖြစ် ပါဝင်ခဲ့သည်။

2002- ဒီဇင်ဘာ 15၊ 2002 တွင် သူ၏အသင်းတော်အသင်းတော်အသင်းတော်မှ သင်းထောက် (Upa) သိမ်ကိုလက်ခံရရှိခဲ့သည်။ Pu T. Gougin သည် ရိုးသား၊ ရည်စူးပြီး အလုပ်ကြိုးစားသော ခေါင်းဆောင်တစ်ဦးဖြစ်ပြီး ဇိုမီးလူမျိုးများ ပေါင်းစည်းရေးအတွက် အဓိကရည်မှန်းချက်ဖြစ်သော T. Gougin ကိုယ်တိုင်ရေးထားတဲ့ Life Sketch of T. Gougin စာအုပ်မှာ စာအုပ်ပေါင်း 500 ကျော် ဖတ်ပြီးကြောင်း ဖော်ပြခဲ့ပါတယ်။ ၎င်းတို့အနက်မှ အောက်ပါစာအုပ်များမှ သြဇာလွှမ်းမိုးမှုအရှိဆုံးသူ... Discovery of India – Jawaharlal Nehru Profiles in Courage – John F. Kennedy A Treasury of the World's Great Speechs Principles of Social Reconstruction – Bertrand Russell New Hopes for a Changing World – Bertrand Russell & The Nature of Mathrian-Bander Padraya My Experiments - Mahatma Gandhi အကယ်၍ ကျွန်ုပ် လုပ်ကြံခံရပါက - Zulfikar Ali Bhutto Lenin နှင့် ရုရှားတော်လှန်ရေး ဉာဏ်ပညာ - Bertrand Russell Asian Drama - Gunnar Myrdal The American Democracy - Henry Kissinger The Frontier Man - Dr. Vumkhohau O Jerusalem စာအုပ်မှ ရေးသားသည်။

01. Zou Tangthu.

02. လူသားများအတွက် ယဇ်ပူဇော်ခြင်း 03. ရှိတ်စပီးယား ပုံပြင်များ 04. အိန္ဒိယစစ်တပ် ပထမတန်း 05. အင်္ဂလိပ် - Hindustani - Paite Premer06. ဆင်းရဲနွမ်းပါးမှု စစ်တိုက်ခြင်း။

07. Martyrte Tangthu08. Zomi Economics of ABC.

09. Zogam Novel minthang10. ဟိန္ဒီ လူမျိုးစု ဒေသိယစကားများ။

11. Hindi Pau zilna ။

12. Zoram tan Duhthlanna.

13. Zogam Kumpi pai ding dan.

၁၄။ နေရူး၏ ကမ္ဘာမြေပေါ် ခရီးစဉ်။

15. နာမ်နှစ်ပါးသည် အိန္ဒိယကို ကယ်တင်နိုင်သည်။

16. Zomi ပြန်လည်ရှင်သန်ခြင်း၏ရှာဖွေတွေ့ရှိမှု 17. Zoland ရှာဖွေတွေ့ရှိမှု။

18. Zomi19 ၏သမိုင်း။ အင်ဒီရာဂန္ဒီကို ငါသိပုံ။

20. မဏိပူရ မတ် ကြိုရမည်။

21. မျက်ရည်ကျသော်လည်း

22. ကွန်ဂရက်ပြန်လည်ပေါင်းစည်းရေး။

၂၃။ အိန္ဒိယအတွက် နိုင်ငံရေးစနစ် ပြန်လည်မွမ်းမံရေး။

၂၄။ လွှတ်တော် ကိုယ်စားလှယ်အဖြစ် ကျွန်ုပ်၏ တာဝန်။

၂၅။ ကွယ်လွန်သူ သမ္မတ ကနေဒီ၏ ရတနာများ။

၂၆။ ဘဝက ငါ့ကို ဘာသင်ပေးလဲ။

27. Zogam itna နောက်ကျတယ်။

28. Students English Grammar.

၂၉။ T. Gougin ၏ ဘဝပုံကြမ်း

မှတ်ချက်။ ခရီးစဉ်အတွင်း အယ်ဒီတာက Pu Gougin နှင့် လက်ဆွဲနှုတ်ဆက်ပြီး ၎င်း၏ ဇိုမီးအမျိုးသားရေးစိတ်ဓာတ်ကို “ဇိုမီးအမျိုးသားရေးစိတ်ဓာတ်ကို အမှန်တကယ် မြတ်နိုးမိပါသည်” ဟု ပြောကြားခဲ့ပါသည်။ တစ်ဖန် Pu Gougin သည် သူ့အခန်း၊ လက်နှိပ်စက်နှင့် စာအုပ်များစုစည်းမှုကို သဘောကျစွာ ပြသခဲ့သည်။ သူသည် ထိုအချိန်က Class XI တွင် ပညာသင်ကြားနေသည့် လူငယ်တစ်ဦးဖြစ်သည့် အယ်ဒီတာအား သူ၏ကိုယ်ပိုင်လက်ရာအချို့ကိုလည်း လက်ဆောင်ပေးခဲ့သည်။ အယ်ဒီတာသည် အင်ဖာမှ ဇောဗင်းသို့ ခရီးစတင်ခဲ့သော သင်းအုပ်ဆရာ ဒေါင်သော့နှင့်အတူ အင်ဖာသို့ ပြန်သွားခဲ့သည်။ သင်းအုပ်ဆရာ Thawng က ထိုလူငယ်အား “Gougin Junior” ဟု ချစ်ခင်စွာ ခေါ်ဝေါ်ခဲ့သည်။ အတူတူ၊ Pu Gougin ၏အခန်းတွင် သူ၏စာများနှင့် စာအုပ်များ ဝိုင်းရံထားသော လက်ဖက်ရည်ကို မျှဝေပါသည်။ ဒါဟာ တကယ့်ကို အမှတ်တရနဲ့ သမိုင်းဝင် တွေ့ဆုံမှုပါ။  Pu Gougin နဲ့ သူ့အဖွဲ့ဟာ Muallum ရွာကို 1988 ဒါမှမဟုတ် 1989 လောက်မှာ ရောက်ခဲ့ပါတယ်။ ရွာသားတွေက သူ့ကို လှိုက်လှိုက်လှဲလှဲ ကြိုဆိုကြပြီး သူ့လည်ပင်းမှာ ပန်းကုံးတွေ ချထားတယ်။ သူသည် အဖြူအမည်း ၀တ်စုံကို ၀တ်ဆင်ထားသော မဟိန္ဒ ဂျစ်ကားဘေးတွင် ပါးလွှာသော အသွင်အပြင်ဖြင့် မော်တော်ယဉ်ကို တွေ့ရခဲသော ရွာ၏ နောက်ခံတွင် ရပ်နေပါသည်။

'ZNC = Zomi National Congress'၊ 'Zomi for Zogam'၊ 'ZNC၊ Damsawt ကြက်မ ကဲ့သို့သော အတိုအထွာများကို မှတ်မိသော်လည်း၊ ကျွန်ုပ်သည် ကလေးဘဝမှ ဂျစ်ကားကို ပိုစိတ်ဝင်စားပါသည်။ (ဇိုမီးအမျိုးသားကွန်ဂရက်)။ ထိုကာလသည် ကျွန်ုပ်တို့၏ဇိုတောင်တန်းများတစ်လျှောက် ပဲ့တင်ထပ်နေသည့် ဇိုမီးအမျိုးသားရေးဝါဒ အရှိန်အဟုန်ကို အမှတ်အသားပြုပါသည်။  Pu T Gougin "ဇိုမီး၏ဖခင်" အသက် ၈၇ နှစ်တွင် ကွယ်လွန် ( link ကိုနှိပ်ပါ ) ဇိုရိုပြန်လည်ပေါင်းစည်းရေးအဖွဲ့ (ZoRO) တည်ထောင်သူ Pu T Gougin က Dy ဝန်ကြီးအဖြစ် ကတိသစ္စာပြုပြီး ကျွန်ုပ်တို့၏ ဗိုလ်ချုပ်အမည်မှာ ZOMI ဖြစ်ပါသည်-

DR MANGKHOSAT ဇိုမီး ဘယ်သူလဲ? ZOMI ၏မူရင်း- T. GOUGIN ~ Bruce K. Thangkhal, အယ်ဒီတာ, KHALVONTAWI MEDIA အွန်လိုင်း

ဇိုမီး သမိုင်း ကိုးကား၊

1. Tedim BEHS No.1 Golden Jubilee Magazine.

2. Yangon: MBC press, 1999.

3. Sezang Khua Kum 100 Cin Magazine,2004.

4. Teeklui khua kumza cin magazine,2018

5. Gualnam Beh Kipawlna Laibu. 2008.

6. Cin Khen Mang. Yangon: Hebron Printing Press, 2008.

7. Ciimnuai Magazine 1994, Yangon

8. Zoheisa Magazine 1988

9. Zo History by Dr Vom Son 10. Paugo Mang Gualnam (ဆွေးနွေး) ၀၆:၂၄၊ ၂၁ စက်တင်ဘာ ၂၀၂၅ (UTC)