ချိတ်ဆက်စည်းမျဉ်း
သည် တွင် ဆင်းသက်ချက်ရှာ၍ရသော ဖန်ရှင် (differentiable function) ဖြစ်ပြီး သည် တွင် ဆင်းသက်ချက်ရှာ၍ရသော ဖန်ရှင်ဖြစ်သည်ဟု ဆိုပါစို့။ ချိတ်ဆက်စည်းမျဉ်း (chain rule) အရ ပေါင်းစပ်ဖန်ရှင် (composite function) သည် ဆင်းသက်ချက်ရှာ၍ရသည်။ လာဂေါင့် (Lagrange) ၏ သင်္ကေတအသုံးအနှုန်း (notation) အရ ၎င်း၏ ဆင်းသက်ချက် (derivative) မှာ အောက်ပါအတိုင်း ဖြစ်သည်။ နှင့် ဖြစ်ပါစေ။ လိုက်ဘ်နစ်ဇ် (Leibniz) ၏ သင်္ကေတအသုံးအနှုန်းတွင် ဆင်းသက်ချက်မှာ အောက်ပါအတိုင်း ဖြစ်သည်။ တိကျသော အမှတ်များတွင် တန်ဖိုးရှာဖွေသောအခါ အောက်ပါအတိုင်း ရရှိသည်။ ပေါင်းစပ်ဖန်ရှင် ခုဖြစ်သော အတွက် ထပ်ခါတလဲလဲ အသုံးချခြင်းသည် အောက်ပါရလဒ်ကို ပေးသည်။[၁]
သက်သေပြချက်များ (Proofs)
[ပြင်ဆင်ရန်]ခြားနားခြင်းဆိုင်ရာ စားလဒ် စုဆုံမှတ် (Difference Quotient Limit)
[ပြင်ဆင်ရန်]ရှိ ၏ ဆင်းသက်ချက်မှာ အောက်ပါအတိုင်း ဖြစ်သည်။ ဖြစ်သောအခါ သုညဖြင့် စားခြင်း (division by zero) ကို ရှောင်ရှားရန် အပိုင်းလိုက် ဖန်ရှင် (piecewise function) တစ်ခုကို အောက်ပါအတိုင်း အဓိပ္ပာယ်သတ်မှတ်သည်။ သည် တွင် ဆင်းသက်ချက်ရှာ၍ရသောကြောင့် သည် တွင် အဆက်မပြတ်ဖြစ်သည် (continuous)။ ခြားနားခြင်းဆိုင်ရာ စားလဒ်သည် အောက်ပါအတိုင်း ဖြန့်ထွက်သွားသည်။ သို့ ချဉ်းကပ်သည့် စုဆုံမှတ်ကို ယူသောအခါ အောက်ပါအတိုင်း ဖြစ်သည်။
မျဉ်းဖြောင့်ပုံစံ ခန့်မှန်းတွက်ချက်မှု (Linear Approximation)
[ပြင်ဆင်ရန်]၌ ၏ ဆင်းသက်ချက်ရှာ၍ရနိုင်မှု (differentiability) သည် နှင့် အောက်ပါအခြေအနေကို ပြည့်စုံစေသည့် တစ်ခု တည်ရှိမှုကို ရည်ညွှန်းသည်။ ရှိ ၏ ဆင်းသက်ချက်ရှာ၍ရနိုင်မှုသည် နှင့် အောက်ပါအခြေအနေကို ပြည့်စုံစေသည့် တစ်ခု တည်ရှိမှုကို ရည်ညွှန်းသည်။ ဟု သတ်မှတ်ပါ။ ကို အစားထိုးသောအခါ အောက်ပါအတိုင်း ရရှိသည်။ ဖြင့် စားခြင်းနှင့် သို့ ချဉ်းကပ်သည့် စုဆုံမှတ်ကို တန်ဖိုးရှာဖွေသောအခါ အောက်ပါရလဒ်ကို ရရှိသည်။
ကာရာသီယိုဒိုရီ၏ ဖွဲ့စည်းဖော်ပြမှု (Carathéodory's Formulation)
[ပြင်ဆင်ရန်]ကာရာသီယိုဒိုရီ (Carathéodory) ၏ အဓိပ္ပာယ်သတ်မှတ်ချက် (definition) အရ သည် တွင် ဆင်းသက်ချက်ရှာ၍ရနိုင်စွမ်းရှိရန် လိုအပ်လုံလောက်သောအခြေအနေ (if and only if) မှာ နှင့် တို့ကို ပြည့်စုံစေသည့် ၌ အဆက်မပြတ်ဖြစ်သော ဖန်ရှင်တစ်ခုဖြစ်သော တည်ရှိခြင်းပင်ဖြစ်သည်။[၂] ၎င်းကို ၌ရှိသော နှင့် ၌ရှိသော တို့တွင် အသုံးချသောအခါ အောက်ပါအတိုင်း ဖြစ်လာသည်။ အစားထိုးခြင်းက အောက်ပါရလဒ်ကို ပေးသည်။ နှင့် တို့သည် တွင် အဆက်မပြတ်ဖြစ်သောကြောင့် အောက်ပါအတိုင်း ဖြစ်သည်။
ပိုမိုမြင့်မားသောအဆင့် ဆင်းသက်ချက်များ (Higher Derivatives)
[ပြင်ဆင်ရန်]ဖာဒီဘရူနို (Faà di Bruno) ၏ ပုံသေနည်းသည် ချိတ်ဆက်စည်းမျဉ်းကို ပိုမိုမြင့်မားသောအဆင့် ဆင်းသက်ချက်များအထိ ယေဘုယျပြုထားသည် (generalizes)။ နှင့် အတွက် အောက်ပါအတိုင်း ဖြစ်သည်။
ကိန်းရှင်များစွာပါ ချိတ်ဆက်စည်းမျဉ်း (Multivariable Chain Rule)
[ပြင်ဆင်ရန်]စကေလာတန်ဖိုးရှိ မသိကိန်းများစွာပါ ဖန်ရှင်များ (Scalar-Valued Multivariate Functions)
[ပြင်ဆင်ရန်]အတွက် တွင် ဆင်းသက်ချက်ရှာ၍ရသော ဖန်ရှင်များဖြစ်သည့် နှင့် ၌ စုစုပေါင်း ဆင်းသက်ချက် (total derivative) ရှာ၍ရသော ဖန်ရှင် တို့ ဖြစ်ပါစေ။ သည် ၏ အကြိမ် မြောက် အဝင်ကိန်း (argument) အလိုက် ကိန်းရှင်ခွဲ ဆင်းသက်ချက် (partial derivative) ကို ကိုယ်စားပြုပါက အောက်ပါအတိုင်း ဖြစ်သည်။
ဗက်တာတန်ဖိုးရှိ မသိကိန်းများစွာပါ ဖန်ရှင်များ (Vector-Valued Multivariate Functions)
[ပြင်ဆင်ရန်]ဆင်းသက်ချက်ရှာ၍ရသော ဖန်ရှင်များဖြစ်သည့် နှင့် တို့အတွက် သည် ၌ ၏ စုစုပေါင်း ဆင်းသက်ချက် (total derivative) ကို ရည်ညွှန်းသည်ဟု ဆိုပါစို့။ စုစုပေါင်း ဆင်းသက်ချက်များအတွက် ချိတ်ဆက်စည်းမျဉ်းမှာ အောက်ပါအတိုင်း ဖြစ်သည်။[၃] ဂျေးကိုဘီယန် ကိန်းအုံများ (Jacobian matrices) အဖြစ် ဖော်ပြသောအခါ အောက်ပါအတိုင်း ရရှိသည်။ နှင့် တို့အတွက် အစိတ်အပိုင်း ပုံစံ (component form) ဖြင့် ဖော်ပြရာတွင် အောက်ပါအတိုင်း ဖြစ်သည်။
သရုပ်မဲ့ ယေဘုယျပြုထားခြင်းများ (Abstract Generalizations)
[ပြင်ဆင်ရန်]- ဘာနက် ရပ်ဝန်းများရှိ ဖရေးရှေး ဆင်းသက်ချက်များ (Fréchet Derivatives in Banach Spaces): ဘာနက် ရပ်ဝန်းများ (Banach spaces) ၏ အပွင့်အစုများ နှင့် ကြားရှိ ပုံဖော်မှုများ နှင့် တို့အတွက် သည် ၌လည်းကောင်း၊ သည် ၌လည်းကောင်း ဖရေးရှေး ဆင်းသက်ချက်ရှာ၍ရပါက ပေါင်းစပ်ဖန်ရှင် သည် ၌ ဖရေးရှေး ဆင်းသက်ချက်ရှာ၍ရပြီး ၎င်း၏ ဖရေးရှေး ဆင်းသက်ချက်သည် အကန့်အသတ်ရှိသော မျဉ်းဖြောင့် အော်ပရေတာများ (bounded linear operators) ၏ ပေါင်းစပ်မှုအဖြစ် ဖြစ်သည်။[၄]
- ဒစ်ဖရန်ရှယ် မန်နီဖိုးများ (Differential Manifolds): မန်နီဖိုးများကြားရှိ ချောမွေ့သော ပုံဖော်မှုများ (smooth maps) နှင့် တို့အတွက် ဒစ်ဖရန်ရှယ်သည် ထိမျဉ်းအစည်းများ (tangent bundles) ကို ဖြစ်စေရန် ပုံဖော်ပေးသည်။
- ခဲလာ ဒစ်ဖရန်ရှယ်များ (Kähler Differentials): ဖလှယ်ရ ကွင်းများ (commutative rings) ၏ ကွင်း ဟိုမိုမော်ဖစ်ဇင် (ring homomorphism) နောက်တွင် ဖြင့် ဆက်လက်တွက်ချက်ခြင်းသည် ကို ပြည့်စုံစေသော ခဲလာ ဒစ်ဖရန်ရှယ်များ၏ မော်ဖစ်ဇင်များ (morphisms) ကို လှုံ့ဆော်ဖြစ်ပေါ်စေသည်။
ကိုးကား (References)
[ပြင်ဆင်ရန်]- Apostol၊ Tom M. (1974)၊ Mathematical Analysis (2nd ed.)၊ Addison Wesley၊ ISBN 978-0201002881
- Cheney၊ Ward (2001)၊ Analysis for Applied Mathematics၊ New York: Springer၊ pp. 121-125၊ ISBN 978-0-387-95279-6
- Kuhn၊ Stephen (1991)၊ "The Derivative á la Carathéodory"၊ The American Mathematical Monthly၊ 98 (1)၊ pp. 40-44၊ doi:10.2307/2324035
- Spivak၊ Michael (1965)၊ Calculus on Manifolds: A Modern Approach to Classical Theorems of Advanced Calculus၊ Boston: Addison-Wesley၊ pp. 19-20၊ ISBN 978-0805390216