မာတိကာသို့ ခုန်သွားရန်

ချိတ်ဆက်စည်းမျဉ်း

ဝီကီပီးဒီးယား မှ

g သည် x တွင် ဆင်းသက်ချက်ရှာ၍ရသော ဖန်ရှင် (differentiable function) ဖြစ်ပြီး f သည် g(x) တွင် ဆင်းသက်ချက်ရှာ၍ရသော ဖန်ရှင်ဖြစ်သည်ဟု ဆိုပါစို့။ ချိတ်ဆက်စည်းမျဉ်း (chain rule) အရ ပေါင်းစပ်ဖန်ရှင် (composite function) f∘g သည် ဆင်းသက်ချက်ရှာ၍ရသည်။ လာဂေါင့် (Lagrange) ၏ သင်္ကေတအသုံးအနှုန်း (notation) အရ ၎င်း၏ ဆင်းသက်ချက် (derivative) မှာ အောက်ပါအတိုင်း ဖြစ်သည်။ (f∘g)′(x)=f′(g(x))⋅g′(x) y=f(u) နှင့် u=g(x) ဖြစ်ပါစေ။ လိုက်ဘ်နစ်ဇ် (Leibniz) ၏ သင်္ကေတအသုံးအနှုန်းတွင် ဆင်းသက်ချက်မှာ အောက်ပါအတိုင်း ဖြစ်သည်။ dydx=dydu⋅dudx တိကျသော အမှတ်များတွင် တန်ဖိုးရှာဖွေသောအခါ အောက်ပါအတိုင်း ရရှိသည်။ dydx|x=c=dydu|u=g(c)⋅dudx|x=c ပေါင်းစပ်ဖန်ရှင် n ခုဖြစ်သော f1,…,fn အတွက် ထပ်ခါတလဲလဲ အသုံးချခြင်းသည် အောက်ပါရလဒ်ကို ပေးသည်။[၁] df1dx=df1df2df2df3⋯dfndx

သက်သေပြချက်များ (Proofs)

[ပြင်ဆင်ရန်]

ခြားနားခြင်းဆိုင်ရာ စားလဒ် စုဆုံမှတ် (Difference Quotient Limit)

[ပြင်ဆင်ရန်]

a ရှိ f∘g ၏ ဆင်းသက်ချက်မှာ အောက်ပါအတိုင်း ဖြစ်သည်။ (f∘g)′(a)=limx→af(g(x))−f(g(a))x−a g(x)=g(a) ဖြစ်သောအခါ သုညဖြင့် စားခြင်း (division by zero) ကို ရှောင်ရှားရန် အပိုင်းလိုက် ဖန်ရှင် (piecewise function) Q တစ်ခုကို အောက်ပါအတိုင်း အဓိပ္ပာယ်သတ်မှတ်သည်။ Q(y)={f(y)−f(g(a))y−g(a),y≠g(a)f′(g(a)),y=g(a) f သည် g(a) တွင် ဆင်းသက်ချက်ရှာ၍ရသောကြောင့် Q သည် g(a) တွင် အဆက်မပြတ်ဖြစ်သည် (continuous)။ ခြားနားခြင်းဆိုင်ရာ စားလဒ်သည် အောက်ပါအတိုင်း ဖြန့်ထွက်သွားသည်။ f(g(x))−f(g(a))x−a=Q(g(x))⋅g(x)−g(a)x−a x→a သို့ ချဉ်းကပ်သည့် စုဆုံမှတ်ကို ယူသောအခါ အောက်ပါအတိုင်း ဖြစ်သည်။ limx→a[Q(g(x))⋅g(x)−g(a)x−a]=Q(g(a))⋅g′(a)=f′(g(a))⋅g′(a)

မျဉ်းဖြောင့်ပုံစံ ခန့်မှန်းတွက်ချက်မှု (Linear Approximation)

[ပြင်ဆင်ရန်]

a ၌ g ၏ ဆင်းသက်ချက်ရှာ၍ရနိုင်မှု (differentiability) သည် limh→0ε(h)=0 နှင့် အောက်ပါအခြေအနေကို ပြည့်စုံစေသည့် ε(h) တစ်ခု တည်ရှိမှုကို ရည်ညွှန်းသည်။ g(a+h)−g(a)=g′(a)h+ε(h)h g(a) ရှိ f ၏ ဆင်းသက်ချက်ရှာ၍ရနိုင်မှုသည် limk→0η(k)=0 နှင့် အောက်ပါအခြေအနေကို ပြည့်စုံစေသည့် η(k) တစ်ခု တည်ရှိမှုကို ရည်ညွှန်းသည်။ f(g(a)+k)−f(g(a))=f′(g(a))k+η(k)k kh=g(a+h)−g(a)=g′(a)h+ε(h)h ဟု သတ်မှတ်ပါ။ kh ကို အစားထိုးသောအခါ အောက်ပါအတိုင်း ရရှိသည်။ f(g(a+h))−f(g(a))=f′(g(a))[g′(a)h+ε(h)h]+η(kh)[g′(a)h+ε(h)h] h ဖြင့် စားခြင်းနှင့် h→0 သို့ ချဉ်းကပ်သည့် စုဆုံမှတ်ကို တန်ဖိုးရှာဖွေသောအခါ အောက်ပါရလဒ်ကို ရရှိသည်။ limh→0f(g(a+h))−f(g(a))h=f′(g(a))g′(a)

ကာရာသီယိုဒိုရီ၏ ဖွဲ့စည်းဖော်ပြမှု (Carathéodory's Formulation)

[ပြင်ဆင်ရန်]

ကာရာသီယိုဒိုရီ (Carathéodory) ၏ အဓိပ္ပာယ်သတ်မှတ်ချက် (definition) အရ f သည် a တွင် ဆင်းသက်ချက်ရှာ၍ရနိုင်စွမ်းရှိရန် လိုအပ်လုံလောက်သောအခြေအနေ (if and only if) မှာ f(x)−f(a)=q(x)(x−a) နှင့် f′(a)=q(a) တို့ကို ပြည့်စုံစေသည့် a ၌ အဆက်မပြတ်ဖြစ်သော ဖန်ရှင်တစ်ခုဖြစ်သော q တည်ရှိခြင်းပင်ဖြစ်သည်။[၂] ၎င်းကို g(a) ၌ရှိသော f နှင့် a ၌ရှိသော g တို့တွင် အသုံးချသောအခါ အောက်ပါအတိုင်း ဖြစ်လာသည်။ f(g(x))−f(g(a))=q(g(x))(g(x)−g(a)) g(x)−g(a)=r(x)(x−a) အစားထိုးခြင်းက အောက်ပါရလဒ်ကို ပေးသည်။ f(g(x))−f(g(a))=q(g(x))r(x)(x−a) q∘g နှင့် r တို့သည် a တွင် အဆက်မပြတ်ဖြစ်သောကြောင့် အောက်ပါအတိုင်း ဖြစ်သည်။ (f∘g)′(a)=q(g(a))r(a)=f′(g(a))g′(a)

ပိုမိုမြင့်မားသောအဆင့် ဆင်းသက်ချက်များ (Higher Derivatives)

[ပြင်ဆင်ရန်]

ဖာဒီဘရူနို (Faà di Bruno) ၏ ပုံသေနည်းသည် ချိတ်ဆက်စည်းမျဉ်းကို ပိုမိုမြင့်မားသောအဆင့် ဆင်းသက်ချက်များအထိ ယေဘုယျပြုထားသည် (generalizes)။ y=f(u) နှင့် u=g(x) အတွက် အောက်ပါအတိုင်း ဖြစ်သည်။ dydx=dydududxd2ydx2=d2ydu2(dudx)2+dydud2udx2d3ydx3=d3ydu3(dudx)3+3d2ydu2dudxd2udx2+dydud3udx3d4ydx4=d4ydu4(dudx)4+6d3ydu3(dudx)2d2udx2+d2ydu2(4dudxd3udx3+3(d2udx2)2)+dydud4udx4

ကိန်းရှင်များစွာပါ ချိတ်ဆက်စည်းမျဉ်း (Multivariable Chain Rule)

[ပြင်ဆင်ရန်]

စကေလာတန်ဖိုးရှိ မသိကိန်းများစွာပါ ဖန်ရှင်များ (Scalar-Valued Multivariate Functions)

[ပြင်ဆင်ရန်]

i=1,…,k အတွက် x တွင် ဆင်းသက်ချက်ရှာ၍ရသော ဖန်ရှင်များဖြစ်သည့် gi:ℝ→ℝ နှင့် 𝐠(x)=(g1(x),…,gk(x)) ၌ စုစုပေါင်း ဆင်းသက်ချက် (total derivative) ရှာ၍ရသော ဖန်ရှင် f:ℝk→ℝ တို့ ဖြစ်ပါစေ။ Dif သည် f ၏ အကြိမ် i မြောက် အဝင်ကိန်း (argument) အလိုက် ကိန်းရှင်ခွဲ ဆင်းသက်ချက် (partial derivative) ကို ကိုယ်စားပြုပါက အောက်ပါအတိုင်း ဖြစ်သည်။ ddxf(g1(x),…,gk(x))=∑i=1k(ddxgi(x))Dif(g1(x),…,gk(x))

ဗက်တာတန်ဖိုးရှိ မသိကိန်းများစွာပါ ဖန်ရှင်များ (Vector-Valued Multivariate Functions)

[ပြင်ဆင်ရန်]

ဆင်းသက်ချက်ရှာ၍ရသော ဖန်ရှင်များဖြစ်သည့် f:ℝm→ℝk နှင့် g:ℝn→ℝm တို့အတွက် D𝐚g သည် 𝐚∈ℝn ၌ g ၏ စုစုပေါင်း ဆင်းသက်ချက် (total derivative) ကို ရည်ညွှန်းသည်ဟု ဆိုပါစို့။ စုစုပေါင်း ဆင်းသက်ချက်များအတွက် ချိတ်ဆက်စည်းမျဉ်းမှာ အောက်ပါအတိုင်း ဖြစ်သည်။[၃] D𝐚(f∘g)=Dg(𝐚)f∘D𝐚g ဂျေးကိုဘီယန် ကိန်းအုံများ (Jacobian matrices) J အဖြစ် ဖော်ပြသောအခါ အောက်ပါအတိုင်း ရရှိသည်။ Jf∘g(𝐚)=Jf(g(𝐚))Jg(𝐚) 𝐲=f(𝐮) နှင့် 𝐮=g(𝐱) တို့အတွက် အစိတ်အပိုင်း ပုံစံ (component form) ဖြင့် ဖော်ပြရာတွင် အောက်ပါအတိုင်း ဖြစ်သည်။ ∂yj∂xi=∑ℓ=1m∂yj∂uℓ∂uℓ∂xi

သရုပ်မဲ့ ယေဘုယျပြုထားခြင်းများ (Abstract Generalizations)

[ပြင်ဆင်ရန်]
  • ဘာနက် ရပ်ဝန်းများရှိ ဖရေးရှေး ဆင်းသက်ချက်များ (Fréchet Derivatives in Banach Spaces): ဘာနက် ရပ်ဝန်းများ (Banach spaces) X,Y,Z ၏ အပွင့်အစုများ U⊆X နှင့် V⊆Y ကြားရှိ ပုံဖော်မှုများ g:U→V နှင့် f:V→Z တို့အတွက် g သည် x∈U ၌လည်းကောင်း၊ f သည် g(x)∈V ၌လည်းကောင်း ဖရေးရှေး ဆင်းသက်ချက်ရှာ၍ရပါက ပေါင်းစပ်ဖန်ရှင် f∘g သည် x ၌ ဖရေးရှေး ဆင်းသက်ချက်ရှာ၍ရပြီး ၎င်း၏ ဖရေးရှေး ဆင်းသက်ချက်သည် အကန့်အသတ်ရှိသော မျဉ်းဖြောင့် အော်ပရေတာများ (bounded linear operators) ၏ ပေါင်းစပ်မှုအဖြစ် D(f∘g)(x)=Df(g(x))∘Dg(x) ဖြစ်သည်။[၄]
  • ဒစ်ဖရန်ရှယ် မန်နီဖိုးများ (Differential Manifolds): မန်နီဖိုးများကြားရှိ ချောမွေ့သော ပုံဖော်မှုများ (smooth maps) g:M→N နှင့် f:N→P တို့အတွက် ဒစ်ဖရန်ရှယ်သည် ထိမျဉ်းအစည်းများ (tangent bundles) ကို d(f∘g)p=dfg(p)∘dgp ဖြစ်စေရန် ပုံဖော်ပေးသည်။
  • ခဲလာ ဒစ်ဖရန်ရှယ်များ (Kähler Differentials): ဖလှယ်ရ ကွင်းများ (commutative rings) ၏ ကွင်း ဟိုမိုမော်ဖစ်ဇင် (ring homomorphism) g:R→S နောက်တွင် f:S→T ဖြင့် ဆက်လက်တွက်ချက်ခြင်းသည် D(f∘g)=Df∘Dg ကို ပြည့်စုံစေသော ခဲလာ ဒစ်ဖရန်ရှယ်များ၏ မော်ဖစ်ဇင်များ (morphisms) ကို လှုံ့ဆော်ဖြစ်ပေါ်စေသည်။

ကိုးကား (References)

[ပြင်ဆင်ရန်]
  • Apostol၊ Tom M. (1974)၊ Mathematical Analysis (2nd ed.)၊ Addison Wesley၊ ISBN 978-0201002881
  • Cheney၊ Ward (2001)၊ Analysis for Applied Mathematics၊ New York: Springer၊ pp. 121-125၊ ISBN 978-0-387-95279-6
  • Kuhn၊ Stephen (1991)၊ "The Derivative á la Carathéodory"၊ The American Mathematical Monthly၊ 98 (1)၊ pp. 40-44၊ doi:10.2307/2324035
  • Spivak၊ Michael (1965)၊ Calculus on Manifolds: A Modern Approach to Classical Theorems of Advanced Calculus၊ Boston: Addison-Wesley၊ pp. 19-20၊ ISBN 978-0805390216
  1. ↑ Apostol (1974).
  2. ↑ Kuhn (1991), pp. 40-44.
  3. ↑ Spivak (1965), pp. 19-20.
  4. ↑ Cheney (2001), pp. 121-125.