ကဲ့လူမျိုး
ဆဲ့လ်တ်လူမျိုးများ (အင်္ဂလိပ်: Celts သို့မဟုတ် အင်္ဂလိပ်: Celtic peoples) သည် အင်ဒို-ဥရောပ ဘာသာစကားမိသားစု (Indo-European language family) ကြီး၏အောက်တွင်ရှိသော ဆဲ့လ်တစ်ဘာသာစကားများ (Celtic languages) ကို ပြောဆိုကြပြီး တူညီသော ယဉ်ကျေးမှုနှင့် သမိုင်းနောက်ခံများကို ပိုင်ဆိုင်ထားကြသည့် ရှေးဟောင်းဥရောပ တောင်ပေါ်နှင့် မြေပြန့်မျိုးနွယ်စုကြီး တစ်ခုဖြစ်သည်။[၁] သမိုင်းဦးခေတ်နှင့် ရှေးဟောင်းခေတ် ဥရောပတိုက်တွင် အင်အားကြီးမားသော ယဉ်ကျေးမှုအစုအဖွဲ့တစ်ခုအဖြစ် ထင်ရှားခဲ့သည်။
သမိုင်းကြောင်းနှင့် ပေါ်ပေါက်လာပုံ
[ပြင်ဆင်ရန်]ဆဲ့လ်တ်လူမျိုးတို့၏ အစောဆုံး ယဉ်ကျေးမှု မြစ်ဖျားခံရာသည် ဘီစီ (၁၂၀၀) ခန့်က ဥရောပအလယ်ပိုင်း (ယနေ့ ဩစတြီးယား၊ ဂျာမနီနှင့် ပြင်သစ် အရှေ့ပိုင်းဒေသများ) တွင် ထွန်းကားခဲ့သည့် ဟောစတတ်ယဉ်ကျေးမှု (Hallstatt culture) နှင့် လာတင်းယဉ်ကျေးမှု (La Tène culture) တို့မှ စတင်ခဲ့သည်ဟု မနုဿဗေဒပညာရှင်များက ယူဆကြသည်။[၂] ၎င်းတို့သည် သံထည်ပစ္စည်းများကို ကျွမ်းကျင်စွာ သွန်းလုပ်နိုင်ခြင်း၊ မြင်းရထားများကို စစ်ရေးတွင် အသုံးပြုနိုင်ခြင်းတို့ကြောင့် ဥရောပတစ်ခွင်တွင် လျင်မြန်စွာ အင်အားကြီးထွားလာခဲ့သည်။
နယ်မြေချဲ့ထွင်မှုနှင့် အထွတ်အထိပ်ကာလ
[ပြင်ဆင်ရန်]ဘီစီ (၄) ရာစုနှင့် (၃) ရာစုများတွင် ဆဲ့လ်တ်လူမျိုးများသည် နယ်မြေချဲ့ထွင်မှု အထွတ်အထိပ်သို့ ရောက်ရှိခဲ့သည်။ ၎င်းတို့သည် အနောက်ဘက်တွင် ဗြိတိန်ကျွန်းစု (British Isles) နှင့် အိုင်ယာလန်၊ တောင်ဘက်တွင် အိုင်ဘီရီယန်ကျွန်းဆွယ် (စပိန်နှင့် ပေါ်တူဂီ)၊ အရှေ့ဘက်တွင် ဂရိနှင့် တူရကီ (ဂလာတီးယားဒေသ) အထိ ကျယ်ပြန့်စွာ ပျံ့နှံ့အခြေချခဲ့ကြသည်။[၃] ဘီစီ (၃၉၀) ခန့်တွင် ဆဲ့လ်တ်မျိုးနွယ်စုတစ်ခုဖြစ်သော ဂေါလ်လူမျိုးများ (Gauls) သည် ရှေးဟောင်း ရောမမြို့ကိုပင် တိုက်ခိုက်သိမ်းပိုက်နိုင်ခဲ့ဖူးသည်။[၁]
ရောမတို့၏ ကျူးကျော်မှုနှင့် မှေးမှိန်လာခြင်း
[ပြင်ဆင်ရန်]ဆဲ့လ်တ်လူမျိုးများသည် ဘုန်းမီးနေလ တောက်ပခဲ့သော်လည်း အချင်းချင်း စည်းလုံးညီညွတ်မှုမရှိဘဲ သီးခြားမျိုးနွယ်စုများအဖြစ်သာ ကွဲပြားနေခဲ့ကြသည်။ ခရစ်တော်မပေါ်မီ ရာစုနှစ်များတွင် အင်အားကြီးမားလာသော ရောမအင်ပါယာ၏ ဂျူးလိယပ်ဆီဇာ (Julius Caesar) ကဲ့သို့သော စစ်သူကြီးများ၏ တိုက်ခိုက်ချေမှုန်းခြင်းကို ခံခဲ့ရသည်။[၄] အထူးသဖြင့် ဂေါလ်စစ်ပွဲများ (Gallic Wars) အပြီးတွင် ဥရောပတိုက်မကြီးပေါ်ရှိ ဆဲ့လ်တ်ဒေသအများစုမှာ ရောမတို့၏ လက်အောက်သို့ ကျရောက်သွားခဲ့ပြီး ရောမယဉ်ကျေးမှု လွှမ်းမိုးခြင်းခံခဲ့ရသည်။ နောက်ပိုင်းတွင် အရှေ့မြောက်ဘက်မှ ဂျာမန်နွယ်ဖွား (Germanic peoples) များ၏ တွန်းထုတ်မှုကြောင့် ဆဲ့လ်တ်လူမျိုးများသည် ဥရောပတိုက်၏ အနောက်မြောက်ဘက် အစွန်အဖျားဒေသများသို့သာ ဆုတ်ခွာခဲ့ကြရသည်။
ဘာသာစကားနှင့် ယနေ့ခေတ် တည်ရှိမှု
[ပြင်ဆင်ရန်]ယနေ့ခေတ်တွင် ရှေးဟောင်းဆဲ့လ်တ်လူမျိုးများ၏ သွေးသားနှင့် ဘာသာစကား ယဉ်ကျေးမှု အမွေအနှစ်များကို ဥရောပအနောက်မြောက်ဘက် ကမ်းရိုးတန်းဒေသများ (Celtic Fringe) ဟု ခေါ်ဆိုသည့် ဒေသများတွင် အထင်ရှားဆုံး တွေ့ရှိရသည်-
- အိုင်ယာလန် (Ireland): အိုင်းရစ်ရှ်ဘာသာစကား (Irish Gaelic)
- စကော့တလန် (Scotland): စကော့တစ်ရှ် ဂါးလစ်ဘာသာစကား (Scottish Gaelic)
- ဝေလပြည်နယ် (Wales): ဝေလဘာသာစကား (Welsh)
- ဗြိတိန်ရှိ ကွန်ဝေါဒေသ (Cornwall): ကောနစ်ရှ်ဘာသာစကား (Cornish)
- ပြင်သစ်ရှိ ဘရီတန်းနီဒေသ (Brittany): ဘရီတွန်ဘာသာစကား (Breton)
အဆိုပါ ဒေသများတွင် နေထိုင်သူများသည် ရှေးဟောင်း ဆဲ့လ်တ်လူမျိုးတို့၏ တိုက်ရိုက်ဆင်းသက်လာသူများဖြစ်ပြီး မိမိတို့၏ ထူးခြားသော ရိုးရာဂီတ (ဥပမာ- ပလွေနှင့် အိတ်ကပ်ပလွေမှုတ်ခြင်း)၊ အနုပညာနှင့် ပွဲတော်များကို ယနေ့တိုင် တန်ဖိုးထား ထိန်းသိမ်းလျက် ရှိကြသည်။[၂]
ကိုးကားချက်များ
[ပြင်ဆင်ရန်]- 1 2 Cunliffe၊ Barry (2018)။ The Ancient Celts။ Oxford University Press။ ISBN 978-0-19-875292-9။
- 1 2 Koch၊ John T. (2006)။ Celtic Culture: A Historical Encyclopedia။ ABC-CLIO။ ISBN 978-1-85109-440-0။
- ↑ Haywood၊ John (2001)။ The Historical Atlas of the Celtic World။ Thames & Hudson။ ISBN 978-0-500-28831-3။
- ↑ James၊ Simon (1999)။ The Atlantic Celts: Ancient People or Modern Invention?။ British Museum Press။ ISBN 978-0-7141-2165-9။