ကာသေ့ဂျ်ပြည်

ကရ်္ထာဒ 𐤒𐤓𐤕𐤟𐤇𐤃𐤔𐤕 Qart-ḥadašt (ကှရတ-ဃဒသျှတ)
အလံတော်
မြို့တော်	ကာသေ့ဂျ်မြို့
ရုံးသုံး ဘာသာစကားများ	ပူနိဘာသာ
ကိုးကွယ်မှု	နတ်ကိုးကွယ်မှု
လူမျိုး	ကရ်္ထာဒပြည်သားများ
အစိုးရ	Monarchy until mid-to-late 6th century BC, republic led by shophets thereafter.

ကရ်ထာဒ ပြည်( လက်တင်: Karthāda, Punic: 𐤒𐤓𐤕𐤟𐤇𐤃𐤔𐤕 /ကာ့ရ်တ် ဟာဒရှ်တ်/, lit. 'မြို့သစ်' , Tifinagh : ⵜⴰⵇⴻⵔⵟⴰⵊ) သို့မဟုတ် ကရ်ထာဂေါ၊ ကရ်ထာဂ ပြည် (လက်တင်: Carthāgō /ကာရ်ထားဂို/) သည် မြောက်အာဖရိက တွင် အခြေစိုက်သော ရှေးဟောင်း မဟာဇနပဒတစ်ခုဖြစ်သည်။ အင်္ဂလိပ်ဘာသာဖြင့် ရှေးဟောင်း ခါးသစ်ဂျ် (Ancient Carthage, /ˈkɑːrθɪdʒ/) သို့မဟုတ် "ကာသေ့ဂျ်" ဟု ခေါ်သည်။ ၎င်းသည် ယနေ့ခေတ် တူနီးရှားနိုင်ငံ ရှိ ကိုလိုနီမြို့ငယ်မှ မြေထဲပင်လယ် ၏ အနောက်ဘက်ခြမ်းကို လွှမ်းမိုးထားသော အဓိကအင်အားကြီးနိုင်ငံ ကာသေ့ဂျီးနီးယားအင်ပါယာအဖြစ် ကြီးထွားလာခဲ့သည်။

ကာသေ့ဂျ်ကို ၈၁၄ ခုနှစ်ဝန်းကျင်တွင် အခြေချနေထိုင်ခဲ့သည် ယနေ့ခေတ် လက်ဘနွန်နိုင်ငံတွင် တည်ရှိသော ထိပ်တန်း ဖိုနီး ရှား မြို့ပြနိုင်ငံ တိုင်ရာမြို့မှ ကုန်သည်များက ဘီစီတွင် တည်ထောင်ခဲ့သည်။ ၇ ရာစုတွင် ဘီစီတွင် နီယို-အဆီးရီးယား အင်ပါယာ မှ ဖိုနီးရှားကို သိမ်းပိုက်ပြီးနောက် ကာသေ့ချ်သည် ၎င်း၏ အရှေ့ဘက် အိမ်နီးချင်းများမှ လွတ်လပ်ရေး ရခဲ့သည်။ ကာသေ့ချ်သည် ၎င်း၏ ရေတပ်အင်အားကို အသုံးချခြင်းဖြင့် ကိုလိုနီများ ၊ လက်အောက်ခံများ နှင့် ဂြိုဟ်တုနိုင်ငံများ စုစည်းကာ အနောက်မြေထဲပင်လယ် ၏ စီးပွားရေးနှင့် နိုင်ငံရေး လွှမ်းမိုးသူ ဖြစ်လာသည်အထိ ကျယ်ပြန့်သော ကိုလိုနီနယ်မြေများကို ကြီးထွားစေခဲ့သည်။ ဘီစီ ၃၀၀ တွင် ကာသေ့ဂျ်သည် အနောက်မြောက် အာဖရိက ကမ်းရိုးတန်း၊ တောင်ပိုင်းနှင့် အရှေ့ပိုင်း အိုင်ဘေးရီးယား ၊ စစ္စလီကျွန်း ၊ ဆာဒီးနီးယား ၊ ကော် ဆီကာ၊ မော်လ်တာ နှင့် ဘယ်လီယာရစ် ကျွန်းများကို ထိန်းချုပ်ခဲ့သည်။ ထရီပိုလီသည် ဒေသခံလစ်ဗျားလူမျိုးများနှင့် ဖိုနီးရှားလူမျိုးများ ရောနှောနေထိုင်သော ယဉ်ကျေးမှုတစ်ခုဖြစ်သည့် ဒေသခံ လစ်ဗျား-ဖိုနီးရှား လူမျိုးများ၏ အုပ်ချုပ်မှုအောက်တွင် အမှန်တကယ် ကိုယ်ပိုင်အုပ်ချုပ်ခွင့်ရှိခဲ့သည်။

ရှေးခေတ်ကမ္ဘာ့အကြီးဆုံးနှင့် အချမ်းသာဆုံးမြို့များထဲတွင် ကာသေ့ချ်၏ မဟာဗျူဟာကျသော တည်နေရာကြောင့် အနောက်အာရှနှင့် မြောက်ဥရောပသို့ ရောက်ရှိသော အဓိက ရေကြောင်း ကုန်သွယ်ရေးလမ်းကြောင်းများ သို့ ဝင်ရောက်နိုင်ခဲ့သည်။ ဤကုန်သွယ်ရေးအင်ပါယာကို ရှေးခေတ်က အကြီးဆုံးနှင့် အင်အားအကြီးဆုံး ရေတပ်များထဲမှ တစ်ခုနှင့် အိုင်ဘေး ရီးယန်း ၊ ဘယ်လီယာရစ် ၊ ဂေါလ် ၊ ဗြိတိသျှ၊ စစ္စလီ၊ အီတလီ၊ ဂရိ ၊ နူမီဒီယန် နှင့် လစ်ဗျားလူမျိုးများ အပါအဝင် နိုင်ငံခြား ကြေးစားစစ်သားများ နှင့် အရန်စစ်သားများ အများအပြားဖြင့် ဖွဲ့စည်းထားသော တပ်မတော်တစ်ခုဖြင့် လုံခြုံအောင် ထိန်းသိမ်းခဲ့သည်။ ကာသေ့ချ်၏ ထူးခြားသော အစိုးရစနစ်သည် အချိန်အမျိုးမျိုးတွင် ရှေးဦး ဒီမိုကရေစီ ၊ လူနည်းစုအုပ်ချုပ်မှု နှင့် ရီပတ်ဘလီကန်ဝါဒ တို့၏ အစိတ်အပိုင်းများကို ပေါင်းစပ်ထားပြီး၊ အာဏာခွဲဝေမှု ၏ အစောပိုင်း ဥပမာများလည်း ပါဝင်သည်။

အနောက်မြေထဲပင်လယ်တွင် လွှမ်းမိုးသောအင်အားကြီးနိုင်ငံအနေဖြင့် ကာသေ့ချ်သည် မြောက်အာဖရိကရှိ ဘာဘာလူမျိုးများ မှသည် ရော မသမ္မတနိုင်ငံ အထိ အိမ်နီးချင်းများနှင့် ပြိုင်ဘက်များစွာနှင့် မလွဲမသွေ ပဋိပက္ခဖြစ်ပွားခဲ့သည်။ စစ္စလီဂရိလူမျိုးများ နှင့် ရာစုနှစ်များစွာ ပဋိပက္ခ ဖြစ်ပွားပြီးနောက် ရောမနှင့် ယှဉ်ပြိုင်မှု ကြီးထွားလာခြင်းသည် ပူနစ်စစ်ပွဲများ (၂၆၄-၁၄၆) တွင် အထွတ်အထိပ်သို့ ရောက်ရှိခဲ့သည်။ ဘီစီ)၊ ရှေးခေတ်တွင် အကြီးမားဆုံးနှင့် အရှုပ်ထွေးဆုံး တိုက်ပွဲအချို့ကို မြင်တွေ့ခဲ့ရသည်။ ဒုတိယ ပူးနစ်စစ် ပွဲအပြီးတွင် ကာသေ့ဂျ်သည် ဖျက်ဆီးခြင်းကို ကပ်ဘေးမှ ရှောင်လွှဲနိုင်ခဲ့သော်လည်း တတိယ ပူးနစ်စစ် ပွဲအပြီးတွင် ဘီစီ ၁၄၆ ခုနှစ်တွင် ရောမတို့၏ ဖျက်ဆီးခြင်းကို ခံခဲ့ရသည်။ နောက်ပိုင်းတွင် ရောမလူမျိုးများသည် ၎င်း၏နေရာတွင် မြို့သစ်တစ်မြို့ကို တည်ထောင်ခဲ့ကြသည် ။ ကာသေ့ဂျ်ယဉ်ကျေးမှု၏ အကြွင်းအကျန်အားလုံးသည် ပထမရာစုတွင် ရောမအုပ်ချုပ်မှုအောက်သို့ ရောက်ရှိခဲ့သည်။ အေဒီတွင် ရောမသည် နောက်ပိုင်းတွင် မြေထဲပင်လယ်ဒေသတွင် ဩဇာကြီးမားသော အင်အားကြီးနိုင်ငံ ဖြစ်လာခဲ့ပြီး ရောမအင်ပါယာ အတွက် လမ်းခင်းပေးခဲ့သည်။

ရှေးခေတ်က ဩဇာအရှိဆုံး ယဉ်ကျေးမှုများထဲမှ တစ်ခုဖြစ်ခဲ့သော်လည်း ကာသေ့ချ်သည် ရောမနှင့် ၎င်း၏ ရှည်လျားပြီး ခါးသီးသော ပဋိပက္ခအတွက် အများအားဖြင့် မှတ်မိကြသည်။ တတိယမြောက် ပျူနစ်စစ်ပွဲအပြီးတွင် ကာသေ့ဂျ်စာပေအားလုံးနီးပါး ပျက်စီးသွားခြင်းကြောင့် ၎င်း၏ယဉ်ကျေးမှုအကြောင်း သိရှိထားသမျှသည် ရောမနှင့် ဂရိရင်းမြစ်များမှ ဆင်းသက်လာပြီး ၎င်းတို့အများစုကို ပျူနစ်စစ်ပွဲများအတွင်း သို့မဟုတ် ပြီးနောက်တွင် ရေးသားခဲ့ပြီး ရန်လိုမှုများ၏ လွှမ်းမိုးမှုမှာ အတိုင်းအတာတစ်ခုအထိ ရှိခဲ့သည်။ ကာသေ့ချ်အပေါ် လူကြိုက်များပြီး ပညာရှင်ဆန်သော သဘောထားများသည် သမိုင်းကြောင်းအရ ပျံ့နှံ့နေသော ဂရိ-ရောမ အမြင်ကို ထင်ဟပ်စေခဲ့သော်လည်း ၁၉ ရာစုနှောင်းပိုင်းမှစ၍ ရှေးဟောင်းသုတေသန သုတေသနသည် ကာသေ့ချ်ယဉ်ကျေးမှုအပေါ် ပိုမိုအလင်းပြမှုနှင့် သိမ်မွေ့သော ကွဲပြားချက်များကို ဖော်ထုတ်ရန် ကူညီပေးခဲ့သည်။